Thiếu tên lửa Patriot, Ukraine chống đỡ Nga bằng gì?
Thiếu tên lửa Patriot khiến Ukraine ngày càng khó đối phó các đòn tập kích bằng tên lửa đạn đạo của Nga.
Rạng sáng 1/8, Ukraine chỉ chặn được một trong 27 tên lửa đạn đạo Nga phóng trong một đợt tập kích lớn. Tổng thống Volodymyr Zelensky nói nguyên nhân là không còn tên lửa đánh chặn cho Patriot. Khi nguồn PAC-3 khan hiếm, Ukraine buộc phải chia lại nhiệm vụ phòng không, giữ Patriot cho mục tiêu khó nhất và dùng Aster 30, GEM-T, NASAMS, IRIS-T, tiêm kích cùng drone đánh chặn để giảm tải.
Nút thắt của Patriot nằm ở tên lửa đánh chặn
Đêm 31/7 rạng sáng 1/8, Nga phóng 35 tên lửa và 185 UAV vào Ukraine, trong đó có 27 tên lửa đạn đạo. Chỉ một quả đạn đạo bị đánh chặn. Ông Zelensky nói nguyên nhân là không còn tên lửa đánh chặn cho Patriot vào thời điểm đó.
Trước đó gần một tháng, tình hình đã tương tự. Trong đợt tập kích đêm 5 rạng sáng 6/7, Ukraine cho biết không đánh chặn được bất kì tên lửa nào trong 29 mục tiêu bay theo quỹ đạo đạn đạo. Người phát ngôn Không quân Ukraine Yurii Ihnat khi đó nói nước này có đủ hệ thống, nhưng cần nguồn tên lửa ổn định. Trong cùng đợt tập kích, phòng không Ukraine xử lí tốt hơn nhiều với drone và tên lửa hành trình.
Reuters ngày 5/8 dẫn lời ông Zelensky cho biết lượng tên lửa phòng không đồng minh cung cấp cho Ukraine trong năm 2026 mới bằng khoảng một phần ba so với năm 2025. Cùng lúc, các chuyên gia được Reuters dẫn ước tính Nga có thể sản xuất ít nhất 700 - 800 tên lửa Iskander và Kinzhal mỗi năm. Nếu giả định cần ba tên lửa Patriot cho một mục tiêu để tăng xác suất đánh chặn, nhu cầu lí thuyết có thể lên tới khoảng 2.400 quả mỗi năm. Đây không phải mức tiêu thụ thực tế của Ukraine, nhưng cho thấy khoảng cách lớn giữa nhu cầu và nguồn cung.
Mỹ và châu Âu cũng không còn nhiều Patriot để chia sẻ
Tồn kho Patriot thực tế của Mỹ là thông tin mật, nhưng Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ước tính khoảng 65% số tên lửa đánh chặn Patriot của Washington đã được sử dụng từ tháng 2 đến tháng 7 trong bối cảnh chiến sự Trung Đông. Theo ước tính này, lượng còn lại xuống dưới 850 quả, từ mức khoảng 2.330 trước đó.
Lockheed Martin giao hơn 600 PAC-3 trong năm 2025 và đặt mục tiêu nâng công suất lên khoảng 2.000 quả mỗi năm vào năm 2030. Vì vậy, Ukraine đang tìm đạn ngay trong kho các đồng minh thay vì chỉ chờ dây chuyền mới. Đầu tháng 7, Bộ trưởng Quốc phòng khi đó là Mykhailo Fedorov gửi thư tới gần 40 quốc gia, đề nghị chuyển gấp tên lửa Patriot từ kho hiện có. Đổi lại, Kyiv sẽ hoàn trả bằng số tên lửa đã đặt mua trong tương lai.
Khả năng châu Âu chia sẻ thêm cũng có giới hạn. Ba Lan xác nhận đã chuyển “vài” tên lửa PAC-3 cho Ukraine, còn Defence24 cho biết con số cụ thể là 5 PAC-3 MSE. Ukraine cũng đề nghị Hy Lạp chuyển tới 200 PAC-2. Theo nhật báo Hy Lạp Kathimerini, một số tên lửa này đã phục vụ khoảng 23 năm và phía Ukraine đánh giá chúng có thể đang tiến gần cuối vòng đời khai thác.
Tự sản xuất Patriot vì thế được Kyiv coi là lối thoát dài hạn. Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 8/7 nói Washington sẽ cấp giấy phép để Ukraine sản xuất tên lửa Patriot, song cũng thừa nhận chưa trao đổi trước với các hãng chế tạo. Reuters sau đó cho biết đàm phán vẫn tiếp tục, trong đó có phương án Ukraine chế tạo một số linh kiện rồi đưa sang nơi khác ở châu Âu để lắp ráp.
Ngay cả khi giấy phép được hoàn tất, thời gian vẫn là trở ngại. The War Zone dẫn phân tích của Viện Nghiên cứu Chính sách Đối ngoại Mỹ cho rằng một PAC-3 MSE có thời gian sản xuất khoảng 24 tháng, riêng động cơ nhiên liệu rắn có thể cần khoảng 30 tháng. Reuters cũng dẫn chuyên gia nhận định một dây chuyền mới khó có sản phẩm trước ít nhất một năm. Điều đó đồng nghĩa Patriot sản xuất theo giấy phép chưa thể giải quyết khoảng trống trước mắt.
GEM-T và Aster 30 chia bớt phần việc của PAC-3
Ngày 14/4, công ty quốc phòng Mỹ Raytheon (RTX) ký hợp đồng trị giá 3,7 tỉ USD cung cấp tên lửa Patriot GEM-T cho Ukraine. RTX cho biết loại đạn này có thể đánh chặn máy bay, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo chiến thuật.
GEM-T dùng đầu nổ tạo mảnh, còn PAC-3 MSE sử dụng cơ chế va chạm trực tiếp vào mục tiêu. Reuters cho biết PAC-3 MSE có năng lực tốt hơn trước những tên lửa đạn đạo khó đánh chặn. Giá trị của GEM-T vì vậy không nằm ở việc thay PAC-3, mà ở khả năng xử lý những mục tiêu khác để Ukraine dành số PAC-3 MSE khan hiếm cho Iskander, Kinzhal và các mối đe dọa nguy hiểm hơn.
Nguồn GEM-T cũng sẽ tăng dần từ châu Âu. Raytheon và MBDA đang xây dựng năng lực sản xuất tại Schrobenhausen, Đức. Reuters cho biết thỏa thuận xây dây chuyền này đã có từ năm 2024 và các lô đầu tiên dự kiến không xuất hiện trước đầu năm 2027. Vì vậy, đây vẫn chưa phải lời giải tức thời cho Ukraine.
Hướng thứ hai là SAMP/T và Aster 30. Theo tuyên bố chung Pháp - Ukraine ngày 14/7, Kyiv dự kiến đặt mua bốn hệ thống SAMP/T NG và sẽ trở thành bên đầu tiên sử dụng phiên bản này trong chiến đấu. Trong thời gian chờ hệ thống mới, Pháp cam kết điều hai tổ hợp SAMP/T hiện có sang Ukraine, còn Pháp và Italy đẩy nhanh giao số Aster 30 đã thỏa thuận trước tháng 10.
Pháp và Italy cũng cho phép sản xuất Aster 30 theo giấy phép tại Ukraine trước cuối năm 2026. Một radar GF300 dự kiến được triển khai trước cuối năm, còn các module SAMP/T NG bắt đầu được đưa tới từ năm 2027. Đây là nguồn bổ sung đáng chú ý cho tầng chống tên lửa đạn đạo, nhưng chưa thể thay Patriot trong vài tháng tới.
Phần còn lại của mạng phòng không có nhiệm vụ giảm tải. Viện Nghiên cứu Quân sự Hoàng gia Anh (RUSI) cho biết NASAMS và IRIS-T SLS/SLM hiện là các hệ thống tầm trung chủ lực của Ukraine trước tên lửa hành trình. F-16 và Mirage 2000-5 cũng tham gia nhiệm vụ này. Riêng F-16 được RUSI ước tính đã bắn hạ hơn 2.500 drone Geran và Gerbera. Do việc săn drone bằng tiêm kích làm hao giờ bay và tên lửa không đối không, phi công Ukraine ngày càng sử dụng pháo 20 mm và rocket APKWS II cho những mục tiêu phù hợp hơn.
Drone đánh chặn và cách “bắn vào cung thủ”
Ở tầng thấp, Ukraine đang dựa ngày càng nhiều vào drone đánh chặn. Bộ Quốc phòng Ukraine ngày 30/4 công bố mua 8.000 chiếc Octopus, mẫu chuyên đối phó Shahed và có khả năng tự dẫn ở giai đoạn cuối. Có 29 công ty Ukraine được cấp phép tham gia sản xuất cùng chính phủ Anh.
Defense News cho biết các đơn vị tuyến đầu nhận trung bình hơn 1.500 drone đánh chặn mỗi ngày trong tháng 12/2025 và tháng 1/2026. Tùy mẫu, giá của nhóm vũ khí này chỉ khoảng 1.000 - 5.000 USD. Mỗi Shahed bị hạ bằng drone, pháo hoặc rocket giá thấp đồng nghĩa Ukraine giữ lại được một tên lửa đắt tiền cho mục tiêu nguy hiểm hơn.
Giới hạn của lớp này cũng rất rõ. Drone đánh chặn không thể đảm nhiệm nhiệm vụ của Patriot trước tên lửa đạn đạo. Vai trò của chúng là xử lí số lượng lớn mục tiêu chậm và rẻ để các hệ thống tên lửa không bị quá tải. RUSI đánh giá các mạng phòng không tầm ngắn bố trí dày hiện tiêu diệt phần lớn Geran và Gerbera bị Ukraine bắn hạ.
Ukraine còn tìm cách giảm số tên lửa phải đánh chặn bằng cách tấn công nơi chúng được sản xuất hoặc phóng đi. Ngày 21/2, quân đội Ukraine tuyên bố tên lửa Flamingo đánh trúng nhà máy Votkinsk ở Nga, cơ sở sản xuất tên lửa đạn đạo tầm ngắn và tên lửa đạn đạo liên lục địa. Trước đó, Flamingo cũng được Ukraine sử dụng để tấn công hạ tầng tại bãi thử tên lửa Kapustin Yar.
Cách này không thay thế phòng không, nhưng tạo ra một hướng khác trong bài toán tiêu hao. Nếu phá được bệ phóng, kho đạn hoặc một mắt xích sản xuất trước khi tên lửa rời mặt đất, Ukraine có thể giảm số mục tiêu mà Patriot phải đối phó. Reuters ngày 5/8 cũng ghi nhận việc tấn công trực tiếp các bệ phóng Nga đang được xem là một trong những phương án khi kho tên lửa đánh chặn toàn cầu bị hạn chế.
Về dài hạn, Freyja là dự án đáng chú ý nhất. Reuters ngày 4/8 cho biết Fire Point đã có 13 đối tác công nghiệp châu Âu tham gia. Kongsberg phát triển trung tâm chỉ huy, còn Diehl Defence xác nhận đang đàm phán với công ty Ukraine. Fire Point đặt mục tiêu đưa giá mỗi tên lửa xuống dưới một triệu euro và thực hiện lần đánh chặn đạn đạo thành công đầu tiên vào giữa năm 2027. Ít nhất năm cuộc thử nghiệm đã được tiến hành.
Trong năm 2026, Ukraine chưa có vũ khí nội địa nào đủ sức thay PAC-3. Cách chống đỡ thực tế vẫn là phân vai. PAC-3 MSE dành cho những mục tiêu đạn đạo khó nhất; GEM-T và Aster 30 chia bớt nhiệm vụ; NASAMS, IRIS-T và tiêm kích lo tên lửa hành trình; drone đánh chặn và pháo phòng không xử lí Shahed.
Áp lực có thể còn tăng. Reuters dẫn tình báo quân sự Ukraine cho biết một đơn vị tên lửa Triều Tiên đang triển khai tới miền tây Nga và có thể được trang bị tới 120 tên lửa đạn đạo cùng sáu bệ phóng. Nga và Triều Tiên chưa xác nhận thông tin này. Nếu nguồn tên lửa đạn đạo của Moskva tiếp tục tăng, những khu vực không có Patriot hoặc SAMP/T với đủ đạn đánh chặn vẫn là khoảng trống nguy hiểm nhất của Ukraine.
