Cuộc đời nhà khoa học

GS.VS Trần Đại Nghĩa:Bước qua cánh cửa, những điều vĩ đại hóa giản dị vô cùng

Tuyết Nhung - Văn Kim Khanh • 19/08/2026 07:30

Nằm lặng lẽ giữa phố thị, căn nhà của Giáo sư Trần Đại Nghĩa như một "bảo tàng" thu nhỏ, nơi lưu giữ những kí ức vô giá về một huyền thoại ngành quân giới. Đằng sau những cống hiến vĩ đại cho dân tộc là góc đời thường giản dị đến xúc động của một nhà khoa học.

Giáo sư Trần Đại Nghĩa trở về cửa là quên hết việc cơ quan!

Nằm lặng lẽ giữa phố phường Hà Nội rộn rã, căn biệt thự cổ tại phố Hàng Chuối, nơi Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa từng gắn bó từ năm 1959, suốt hơn nửa thế kỉ qua dường như vẫn đứng ngoài sự biến chuyển của thời gian.

Căn nhà hai tầng trên phố Hàng Chuối - nơi Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa gắn bó từ năm 1959.

Không sang trọng, không xa hoa, từng chiếc giường, chiếc tủ, bàn làm việc cũ kĩ do cơ quan trang bị từ những năm 1960 vẫn được gia đình giữ gìn nguyên bản như một "bảo tàng kí ức". Trò chuyện cùng vợ chồng Đại tá Trần Dũng Trí và bà Nguyễn Thị Quang (con cả của Giáo sư), chúng tôi được lắng nghe những câu chuyện đời thường cảm động, sâu sắc về vị "Cha đẻ của Ngành Quân giới Việt Nam".

Đằng sau những chiến công lẫy lừng làm rung chuyển chiến trường, những vĩ đại của khoa học ấy, đời sống thường nhật của ông lại giản dị và bình dị đến ngỡ ngàng khi ông về tới cửa nhà.

Tiếp chúng tôi trong không gian đượm màu thời gian, bà Nguyễn Thị Quang, nguyên cán bộ Bảo tàng Hồ Chí Minh, bồi hồi nhớ lại quãng thời gian làm dâu và sống chung nhà với cha chồng hơn một thập kỉ. Bà chia sẻ, điều khiến bà và tất cả thành viên trong gia đình luôn kính phục ở Giáo sư chính là sự tách biệt tuyệt đối giữa công việc xã hội và đời sống gia đình.

“

Ông hiền lắm, sống đơn giản vô cùng! Khi đi làm là việc của cơ quan, không bao giờ ông mang chuyện công sở hay áp lực công việc về nhà kể cho vợ con nghe. Thậm chí, con cái trong nhà không thể biết hết được ông đang làm những việc trọng đại gì. Khi bước chân về đến nhà, ông hoàn toàn trút bỏ mọi uy nghiêm của một vị tướng, một nhà khoa học đầu ngành để trở về nguyên vẹn là một người cha, người ông nhân từ.

Bà Nguyễn Thị Quang

Qua lời kể của bà Quang, sự giản dị của GS. Trần Đại Nghĩa thể hiện rõ nhất trong từng bữa ăn hằng ngày. Suốt những năm tháng sống tại Hà Nội hay sau này vào TP.HCM, ông chưa từng phàn nàn hay đòi hỏi bất kì món ăn cầu kì nào. Bữa cơm thường nhật của vị tướng lừng danh chỉ vỏn vẹn hai món: một món rau luộc (như rau muống, bầu luộc) và một món mặn (như cá kho, thịt kho), thi thoảng mới có thêm món thứ ba.

"Bà nấu cái gì ông ăn cái đó, cơm rau muống luộc hay cá kho đơn sơ ông đều ăn rất ngon miệng. Không bao giờ ông phản ánh món này mặn quá hay nhạt quá, cũng không bao giờ bắt bà hay các con phải nấu món nọ món kia cho hợp vị. Ăn uống rất điều độ, giờ giấc ngăn nắp và khiêm nhường vô cùng", bà Quang nhớ lại với nụ cười ấm áp.

Trong khi đó, người con trai út của cố Giáo sư Trần Đại Nghĩa là Trần Dũng Trọng hiện đang sống tại TP.HCM lại hoài niệm: “Cha tôi sống rất giản dị. Do vậy sở thích, thói quen trong ăn uống của ông cũng như vậy. Trong nhà có gì ông ăn cái đó, không đòi hỏi. Không bao giờ chúng tôi thấy cha tôi chê các món ăn do mẹ tôi hay các cô, chú phục vụ nấu. Khi còn ở Việt Bắc, anh chị em phục vụ có nói với nhau: "Được nấu cơm phục vụ anh Nghĩa là sướng nhất".

Có lẽ yêu cầu duy nhất của cha tôi về mặt này là cố gắng duy trì các bữa ăn đúng giờ giấc, điều độ. Tuy nhiên cũng có nhiều khi cả gia đình phải chờ ông trong bữa ăn, đó là những lúc ông còn đang mải mê đọc tài liệu hay nghiên cứu về một vấn đề gì đó.

Từ lúc được đi học cho tới khi đi làm, dù là học sinh, sinh viên cho tới khi là cán bộ nhà nước cha tôi luôn tận dụng mọi thời gian có thể để đọc sách báo, tài liệu...

Khi đọc sách báo, nhất là đọc sách, đối với những vấn đề cần quan tâm, ông thường đọc lướt toàn bộ nội dung để biết tổng quan và những vấn đề chính mình cần lưu ý. Sau đó quay lại đọc và tập trung ở những vấn đề chính, có ghi chép cẩn thận những ý chính, những điều mình thấm thía và những điều còn chưa rõ để tiếp tục tìm hiểu.

Cuối ngày, trước khi đi ngủ, ông thường xem lại hoặc nhớ lại những vấn đề chính mình đã đọc, đã quan tâm xem có cần bổ sung hay gì không hoặc tìm hiểu tiếp theo như thế nào.

Cha tôi nói thường xuyên ghi chép sẽ rất có ích, vì: thứ nhất, nó sẽ được lưu trong não bộ của mình; thứ hai, khi cần mà không nhớ nổi thì xem lại những điều đã ghi sẽ giúp nhớ lại.

Dạy con bằng hoài bão và phương pháp khoa học

GS. Trần Đại Nghĩa và bà Nguyễn Thị Khánh có với nhau bốn người con trai: Trần Dũng Trí, Trần Dũng Triệu, Trần Dũng Trình và Trần Dũng Trọng. Trong bối cảnh chiến tranh phá hoại miền Bắc diễn ra gay gắt, từ năm 1968, 3 người con lớn của Giáo sư đều được gửi đi sơ tán và học tập tại các trường học nổi tiếng thời bấy giờ như Trường Thiếu sinh quân Nguyễn Văn Trỗi.

“

Nhà trường là môi trường tập thể. Ở đó không có con ông lớn hay con người thường, tất cả các con đều là học sinh, phải học giỏi và chấp hành nghiêm kỉ luật.

GS. Trần Đại Nghĩa dặn dò các con năm 1968

Đại tá Trần Dũng Trí, con trai cả của Giáo sư, năm nay đã bước sang tuổi 75, xúc động nhớ lại: "Ngay từ khi chúng tôi còn nhỏ, ông đã đưa chúng tôi vào môi trường sống tập thể. Mỗi lần đến thăm con, bố không bao giờ cho phép các con có tư tưởng ỷ lại hay nghĩ mình là con của cán bộ cấp cao. Bố luôn dặn: Vào môi trường đấy, tất cả các con đều bình đẳng. Một là phải học thật giỏi, hai là chấp hành tuyệt đối nội quy của nhà trường".

Chính nhờ sự giáo dục nghiêm cẩn nhưng bình đẳng ấy, bốn anh em ông Trí đã lớn lên trong sự hòa đồng, yêu thương bạn bè và rèn luyện được tinh thần tự lập cao độ.

Không chỉ dạy con về nhân cách, GS. Trần Đại Nghĩa còn là một người thầy tuyệt vời hướng dẫn các con về phương pháp tư duy khoa học. Khi các con học lên trung học và đại học, theo đuổi các ngành khoa học tự nhiên như Toán, Lý, Hóa hay Kỹ thuật, Giáo sư luôn dành thời gian tỉ mỉ hướng dẫn cách học, cách tư duy và giải quyết bài toán khó.

"Bố dạy chúng tôi cách học làm sao cho khoa học, nắm chắc bản chất vấn đề chứ không học vẹt. Lời dặn nằm lòng của bố là: 'Làm gì thì làm, nhưng phải học xong bài mới được đi chơi'. Khi chúng tôi gặp khó khăn trong công việc hay cuộc sống, ông chỉ ôn tồn bảo: 'Khi con làm việc, nếu gặp khó khăn hay vướng mắc với nhân dân, dưới nhà nước, cứ từ từ gỡ dần. Công việc rồi sẽ qua hết thôi, không có gì phải cuống cả. Cứ bình tĩnh, tuân thủ nguyên tắc thì sóng gió nào cũng vượt qua", Đại tá Trần Dũng Trí nhớ lại lời cha dạy.

Hai vợ chồng Đại tá Trí xem lại những bức ảnh của Giáo sư Trần Đại Nghĩa.

Đặc biệt, trong kí ức của Đại tá Trần Dũng Trí, di sản lớn nhất mà cha ông truyền lại chính là bài học về hoài bão của một con người.

Giáo sư luôn dạy các con rằng: Sống là phải có hoài bão. Hoài bão có thể là bình thường (trở thành kỹ sư, bác sĩ, nhà khoa học giỏi để lo cho gia đình) hoặc hoài bão lớn (đóng góp xuất sắc cho sự phát triển của đất nước và xã hội). Nhưng dù ở cấp độ nào, muốn thực hiện hoài bão thì phải gắn mình với tập thể, phải có ý chí sắt đá vượt qua thất bại và mọi việc làm phải xuất phát từ cái TÂM trong sáng.

Tuy sở hữu những cống hiến vĩ đại, nhưng trong đời sống công vụ, GS. Trần Đại Nghĩa nổi tiếng là người liêm chính, không bao giờ tơ hào hay đòi hỏi bất kì đặc quyền, đặc lợi nào cho bản thân.

Bà Quang kể lại một câu chuyện cảm động về tình nghĩa đồng đội của ông: "Có những lần cán bộ, anh em đồng chí gặp khó khăn vướng mắc hay có nguyện vọng chính đáng, ông đều sẵn sàng dành thời gian đến gặp các đồng chí lãnh đạo cấp cao như đồng chí Đỗ Mười để kiến nghị, bảo vệ quyền lợi cho anh em. Nhưng riêng về bản thân mình hay gia đình, chưa bao giờ ông mở lời xin xỏ hay đòi hỏi bất cứ điều gì. Quyền lợi cá nhân ông coi nhẹ như mây gió".

Căn nhà "bảo tàng" hơn 50 năm

Căn biệt thự tại phố Hàng Chuối, nơi Giáo sư ở từ năm 1959, từng được Nhà nước phân cho ông. Khi chuyển vào miền Nam công tác và sinh sống từ những năm 1990 cho đến khi qua đời năm 1997 tại TP.HCM, ông vẫn giữ nguyên nếp nhà tại Hà Nội cho các con cháu.

Những vật dụng bên trong ngôi nhà tại phố Hàng Chuối vẫn vẹn nguyên từ ngày GS.VS Trần Đại Nghĩa về đây sinh sống.

Điều khiến bất kì ai khi bước chân vào ngôi nhà này cũng phải ngỡ ngàng, đó là sự nguyên vẹn của không gian sống từ thời bao cấp. Bà Quang cho biết, suốt gần 50 năm qua, từ chiếc giường gỗ, cái tủ áo, chiếc bàn làm việc to nơi Giáo sư từng ngồi nghiên cứu tài liệu, cho đến chiếc điện thoại để bàn cổ kính... đều được gia đình giữ gìn cẩn thận, hầu như không thay đổi.

"Con cái nhiều lúc bảo: 'Nhà mình sao giống như nhà bảo tàng thế mẹ!'. Nhiều người hỏi sao không sửa đi cho thuê hay thay đồ mới cho hiện đại. Nhưng cô và các chú không muốn thay đổi. Căn nhà này, từng kỉ vật này là hơi thở, là kí ức của ông. Nhiều năm trước, có đoàn làm phim đi tìm bối cảnh Hà Nội xưa, ông đạo diễn đến đây mừng rỡ bảo cả phố này chỉ còn duy nhất ngôi nhà của Giáo sư là giữ nguyên được hồn cốt của Hà Nội thời xưa", bà Quang bộc bạch.

Nối tiếp truyền thống gia đình, các con của GS. Trần Đại Nghĩa đều trưởng thành và có những đóng góp quan trọng cho đất nước. Đại tá Trần Dũng Trí tiếp bước con đường kĩ thuật quân sự trong Quân chủng Phòng không - Không quân. Sau khi về hưu, ông tiếp tục cống hiến cho địa phương với hơn 16 năm liên tục làm Bí thư Chi bộ và Tổ trưởng Tổ dân phố, nhận được nhiều Bằng khen, Giấy khen cao quý.

Di sản Trần Đại Nghĩa và ngọn lửa soi đường cho tri thức trẻ Việt Nam

Chị Phan Thị Xuân Mỹ, thuyết minh viên của Khu tưởng niệm GS.VS Trần Đại Nghĩa xã Hòa Hiệp, huyện Tam Bình, Vĩnh Long (nay là xã Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long), cho biết, ngày giỗ của GS.VS Trần Đại Nghĩa là ngày 7/7 âm lịch. Tuy nhiên, tại Vĩnh Long lễ giỗ được tổ chức tại khu tưởng niệm ngày 6/7 âm lịch. Tỉnh ủy, UBND đứng ra tổ chức, có mời gia đình và những người thân của cố Giáo sư. Ngày 7/7 âm lịch, gia đình các con của cố Giáo sư ở TP.HCM tổ chức tại gia đình.

Khu lưu niệm cố Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa tại xã Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long

Khu tưởng niệm Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa ở Tam Bình hôm nay trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống, nơi thế hệ trẻ có thể tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của một trí thức lớn. Ở đó, từ câu chuyện của ông, bài học về học tập, sáng tạo, bản lĩnh và trách nhiệm với đất nước vẫn còn nguyên giá trị.

GS. Trần Đại Nghĩa đã ghi danh vào lịch sử dân tộc như một tượng đài của Ngành Quân giới Việt Nam. Nhưng bằng nhân cách khiêm nhường, lối sống thanh bạch và tình yêu thương bao la dành cho gia đình, ông đã để lại một di sản còn mãi với thời gian: Di sản về một nhà khoa học trọn đời vì Tổ quốc phụng sự.

“

Với những đóng góp to lớn cho tổ quốc, cho cách mạng, ông được Đảng, Nhà nước phong tặng: Anh hùng Lao động; Huân chương Hồ Chí Minh; Huân chương Quân công hạng Nhất, Ba; Huân chương Kháng chiến hạng Nhất (chống Pháp), Nhất (chống Mỹ) và nhiều huân, huy chương khác.

Ghi nhớ công ơn của ông, nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước đã đặt tên đường, tên trường Trần Đại Nghĩa; 1 tàu thuộc Quân chủng Hải quân Việt Nam cũng được mang tên ông.

Ngày 16 tháng 11 năm 2015, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam ra Quyết định số 1883/QĐ-VHL về việc Ban hành Quy chế Giải thưởng Trần Đại Nghĩa nhằm tôn vinh tác giả của các công trình nghiên cứu có giá trị khoa học xuất sắc và đã trực tiếp tổ chức triển khai ứng dụng để đóng góp vào sự phát triển kinh tế, xã hội và đảm bảo an ninh quốc phòng của đất nước. Giải thưởng được trao lần đầu tiên vào năm 2016.

Giáo sư Trần Đại Nghĩa Kì 6: 'Ông Phật làm súng' và di sản sống trong lòng học trò

Kì 5: Hồi ức của người học trò, thư kí riêng về Giáo sư Trần Đại Nghĩa

Giáo sư Trần Đại Nghĩa Kỳ 4: Thiên tài quân giới và những thói quen đời thường

Tuyết Nhung - Văn Kim Khanh