Báo động lỗ hổng miễn dịch: Làn sóng hoãn tiêm chủng và bài học cho Việt Nam
Tỉ lệ tiêm chủng mẫu giáo ở Mỹ giảm sụt đang tạo ra lỗ hổng miễn dịch nguy hiểm. Việt Nam cần giải pháp gì để ngăn nguy cơ "dịch chồng dịch" bùng phát?
Báo cáo y tế mới nhất cho thấy tỉ lệ tiêm chủng cho trẻ em tại Mỹ đang sụt giảm xuống mức kỉ lục do số trường hợp được miễn tiêm chủng tăng vọt. Tỉ lệ trẻ em được miễn tiêm chủng đã tăng lên 4,1%, so với mức 3,7% của năm trước, đánh dấu năm thứ ba liên tiếp con số này phá kỉ lục. Hệ quả trực tiếp là chỉ còn 92,5% trẻ mẫu giáo niên khóa 2024-2025 được tiêm vắc xin sởi - quai bị - rubella (MMR) theo quy định. Sự sụt giảm khỏi ngưỡng an toàn 95% trước đại dịch đã châm ngòi cho đợt bùng phát với hơn 1.300 ca mắc sởi.
Trước bối cảnh dịch tễ đầy biến động này, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi chuyên sâu với ThS.BS Hồ Vĩnh Thắng - Phó trưởng khoa Kiểm soát và Phòng ngừa bệnh tật, Viện Pasteur TP.HCM - nhằm phân tích rủi ro dịch tễ và các giải pháp bảo vệ lá chắn miễn dịch cộng đồng cho trẻ em Việt Nam.
Bất kì quốc gia nào, tỉ lệ tiêm chủng dưới ngưỡng 95% đều tạo khoảng trống nguy hiểm
- Thưa bác sĩ, tỉ lệ tiêm chủng vắc xin định kì cho trẻ mẫu giáo tại Mỹ sụt giảm từ mức khoảng 95% trước đại dịch COVID-19 xuống dưới 93% gần đây. Nhìn vào con số tuyệt đối, nhiều người cho rằng mức trên 90% vẫn là rất cao. Dưới góc độ dịch tễ học, sự sụt giảm hơn 2% này có thực sự là ngòi nổ đáng báo động hay không?
- ThS.BS. Hồ Vĩnh Thắng: Trong khoa học dịch tễ, ngưỡng miễn dịch cộng đồng đối với bệnh sởi đòi hỏi phải đạt tối thiểu khoảng 95% dân số có miễn dịch. Ngưỡng này giống như một chiếc ô đủ rộng để che chở cho toàn bộ cộng đồng, ngăn chặn triệt để chuỗi lây nhiễm và bảo vệ những đối tượng yếu thế không thể tiêm vắc xin như trẻ quá nhỏ hoặc người có bệnh lí nền.
Sự sụt giảm độ bao phủ tiêm chủng xuống dưới ngưỡng 95% ở bất kì quốc gia nào, dù chỉ là vài phần trăm, cũng đủ tạo ra những khoảng trống miễn dịch nguy hiểm để vi rút và vi khuẩn thừa cơ lây lan, đặc biệt tại các khu vực mật độ dân số cao. Đây không thuần túy là những con số thống kê khô khan mà là lời cảnh báo đắt giá: khi tỉ lệ tiêm chủng đi xuống, các căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm tưởng chừng đã bị đẩy lùi sẽ nhanh chóng quay trở lại. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) cũng từng đưa ra cảnh báo toàn cầu về hậu quả của việc trì hoãn tiêm chủng ở trẻ em. Hiện nay, các nhà khoa học trên thế giới đang dồn lực khắc phục lỗ hổng này nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
- Nhìn lại Việt Nam, đại dịch COVID-19 cùng tình trạng thiếu hụt cục bộ một số vắc xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng giai đoạn 2022–2023 đã ảnh hưởng không nhỏ đến tiến độ tiêm chủng. Bác sĩ đánh giá như thế nào về tình trạng "quên lịch" hoặc "trì hoãn" tiêm ở nước ta hiện nay, liệu đã được giải quyết triệt để?
- ThS.BS. Hồ Vĩnh Thắng: Tình trạng thiếu hụt vắc xin cục bộ và tác động từ đại dịch giai đoạn 2022-2023 quả thực đã tạo ra thách thức lớn đối với tỉ lệ tiêm chủng tại Việt Nam. Tuy nhiên, chúng ta đã và đang triển khai những bước đi vô cùng mạnh mẽ để bù đắp khoảng trống này, bởi nguyên tắc cốt lõi là vắc xin chỉ đạt hiệu quả tối ưu khi được tiêm đúng lịch và đủ liều.
Về mặt hành lang pháp lí, Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 đã xây dựng một nền tảng pháp lý toàn diện cho công tác phòng bệnh chủ động. Bên cạnh đó, Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra mục tiêu chiến lược là đưa tỉ lệ tiêm chủng các vắc xin thiết yếu đạt trên 95%. Đồng thời, Kế hoạch thông tin, truyền thông y tế năm 2026 theo Quyết định 3855/QĐ-BYT đang được đẩy mạnh nhằm vận động phụ huynh đưa con em đi tiêm chủng đầy đủ, đúng hạn.
Sự vào cuộc của toàn hệ thống y tế vô cùng quyết liệt. Các Viện Pasteur, Viện Vệ sinh dịch tễ, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) cùng hệ thống cơ sở y tế công lập và tư nhân đã liên tục tổ chức các đợt rà soát, tiêm bù, tiêm vét cho những trẻ bị bỏ sót mũi tiêm. Mặc dù vậy, để đạt được chỉ tiêu tiêm chủng bền vững đến cuối năm 2026, chúng ta vẫn cần sự kiên trì, nỗ lực bền bỉ của cả hệ thống chính trị cùng sự chủ động hợp tác từ phía mỗi gia đình.
Rất khó để so sánh trực tiếp tốc độ bùng phát dịch giữa các quốc gia vì mỗi nơi có hạ tầng y tế, điều kiện kinh tế và xã hội khác nhau. Tuy nhiên, nguy cơ đối với Việt Nam là cực kì rõ ràng. Nếu tỉ lệ tiêm chủng rớt xuống dưới ngưỡng miễn dịch cộng đồng, dịch bệnh sẽ bùng phát với tốc độ rất nhanh, đặc biệt là tại các đô thị lớn đông đúc. Chúng ta đã có sẵn vũ khí bảo vệ hiệu quả nhất là vắc xin, vấn đề cốt lõi là phải nhanh chóng sử dụng vũ khí đó để chủ động bao phủ cộng đồng.
ThS.BS. Hồ Vĩnh Thắng
Sự hoài nghi vắc xin tại Việt Nam chỉ xuất hiện rải rác ở một vài cá nhân
- Khác biệt lớn là nước Mỹ phải đối mặt với phong trào phản đối vắc xin (anti-vaxxer) bùng nổ trên mạng xã hội, còn Việt Nam chủ yếu vướng rào cản nguồn cung và tâm lí chủ quan. Theo bác sĩ, liệu xu hướng hoài nghi vắc xin có nguy cơ âm thầm nhen nhóm tại các đô thị lớn ở nước ta hay không?
- ThS.BS. Hồ Vĩnh Thắng: Khác với một số quốc gia nơi phong trào anti-vaxxer lan rộng và tổ chức quy mô trên không gian mạng, tại Việt Nam, sự hoài nghi vắc xin chỉ xuất hiện rải rác ở một vài cá nhân dựa trên quan điểm riêng lẻ chứ chưa hình thành nên các phong trào có tổ chức. Công tác tiêm chủng tại nước ta nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ nhờ tính khoa học, nền tảng pháp lí chặt chẽ và sự phối hợp đồng bộ giữa Y tế, Nhà trường và Chính quyền địa phương trong việc rà soát tiền sử tiêm chủng của học sinh các cấp đầu cấp, từng bước tích hợp dữ liệu vào Hệ thống Quản lý Thông tin Tiêm chủng Quốc gia (NIIS).
Sự vững vàng này đến từ chính sách nhất quán của Nhà nước. Từ Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm năm 2007 đến Luật Phòng bệnh năm 2025 đều khẳng định vai trò sống còn của tiêm chủng đối với sức khỏe cộng đồng. Bên cạnh đó, Điều 14 của Luật Trẻ em quy định rõ quyền của trẻ em là được chăm sóc sức khỏe tốt nhất và ưu tiên tiếp cận các dịch vụ phòng bệnh.
Đặc biệt, Nghị định 90/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, đã tạo ra rào cản pháp lí nghiêm khắc đối với các hành vi cố tình tuyên truyền, kêu gọi cộng đồng từ bỏ tiêm chủng. Cùng với những hướng dẫn chuyên môn kịp thời từ hệ thống y tế dự phòng và các Viện Pasteur, người dân Việt Nam vẫn giữ vững niềm tin vào giá trị của vắc xin.
- Mật độ dân số tại Việt Nam rất cao, tạo điều kiện cho các mầm bệnh hô hấp lây lan nhanh. Nếu tỉ lệ tiêm chủng mẫu giáo của chúng ta bị suy giảm tương tự như Mỹ, tốc độ bùng phát dịch bệnh ở nước ta sẽ nguy hiểm đến mức nào?
- ThS.BS. Hồ Vĩnh Thắng: Mật độ dân số cao tại Việt Nam là yếu tố thuận lợi cho các bệnh lây truyền qua đường hô hấp và đường tiêu hóa bùng phát, điển hình như sởi, rubella, ho gà, bạch hầu, lao hay bại liệt. Dân gian có câu "Cây chạm lá, cá chạm vây" để mô tả sự lây lan nhanh chóng của dịch bệnh khi tiếp xúc gần, và điều này càng đúng trong bối cảnh biến đổi khí hậu, giao thương toàn cầu gia tăng cũng như các diễn biến phức tạp sau đại dịch COVID-19.
Thực tế tại khu vực phía Nam giai đoạn cuối năm 2024 và đầu năm 2025 cho thấy, chúng ta từng phải ứng phó với các chùm ca bệnh sởi bùng phát tại TP.HCM và Phú Quốc (Kiên Giang). Nhờ triển khai nhanh chóng các chiến dịch tiêm vắc xin sởi có trọng tâm, tập trung vào những nhóm đối tượng chưa tiêm đủ mũi, tình hình dịch bệnh mới được khống chế và ổn định như hiện nay.
Rất khó để so sánh trực tiếp tốc độ bùng phát dịch giữa các quốc gia vì mỗi nơi có hạ tầng y tế, điều kiện kinh tế và xã hội khác nhau. Tuy nhiên, nguy cơ đối với Việt Nam là cực kì rõ ràng. Nếu tỉ lệ tiêm chủng rớt xuống dưới ngưỡng miễn dịch cộng đồng, dịch bệnh sẽ bùng phát với tốc độ rất nhanh, đặc biệt là tại các đô thị lớn đông đúc. Chúng ta đã có sẵn vũ khí bảo vệ hiệu quả nhất là vắc xin, vấn đề cốt lõi là phải nhanh chóng sử dụng vũ khí đó để chủ động bao phủ cộng đồng.
Tích hợp dữ liệu lớn giúp các chuyên gia dịch tễ xây dựng các mô hình dự báo nguy cơ
- Trạm y tế xã, phường đóng vai trò tuyến đầu trong việc quản lí danh sách trẻ em đến tuổi tiêm chủng. Liệu y tế cơ sở hiện nay có đủ nguồn lực về nhân sự và công nghệ để rà soát, "tiêm vét" cho tất cả trẻ bị bỏ sót?
- ThS.BS. Hồ Vĩnh Thắng: Trạm y tế cơ sở đóng vai trò là "xương sống" trong công tác tiêm chủng. Hiện nay, việc thực hiện mô hình Chính quyền 2 cấp theo Hiến pháp sửa đổi năm 2025 đã trao quyền chủ động nhiều hơn cho UBND cấp xã, phường, đặc khu. Trạm Y tế lúc này là đơn vị sự nghiệp y tế công lập trực thuộc UBND cấp xã, giúp công tác quản lí trẻ theo địa bàn và độ tuổi trở nên sát sao hơn. Nguồn ngân sách phục vụ mua vắc xin và tổ chức tiêm chủng cũng được đảm bảo rõ ràng theo Điều 48 của Nghị định 165/2026/NĐ-CP.
Song song đó, công cuộc chuyển đổi số đang tạo ra bước ngoặt lớn. Theo Nghị quyết 214/NQ-CP về thúc đẩy tạo lập dữ liệu chuyển đổi số toàn diện, Hệ thống Quản lý Thông tin Tiêm chủng Quốc gia (NIIS) đang ngày càng hoàn thiện, giúp nhân viên y tế tuyến cơ sở theo dõi chính xác lịch sử tiêm của từng trẻ trên địa bàn.
Dù vậy, khó khăn vẫn tồn tại ở các khu vực vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Nhóm địa phương này rất cần được tiếp tục đầu tư mạnh mẽ hơn về hạ tầng công nghệ thông tin và nhân lực để đảm bảo các chính sách tiêm chủng ưu việt đến được với mọi trẻ em nghèo, quyết không để bất kì trẻ nào bị bỏ lại phía sau.
- Việc kết nối dữ liệu tiêm chủng quốc gia với Cơ sở Dữ liệu Quốc gia về Dân cư đóng vai trò như thế nào trong việc nâng cao năng lực dự báo dịch bệnh, thưa bác sĩ?
- ThS.BS. Hồ Vĩnh Thắng: Đây là một bước tiến mang tính chiến lược. Việc chuẩn hóa dữ liệu của Hệ thống Quản lý Thông tin Tiêm chủng Quốc gia (NIIS) và kết nối trực tiếp với Cơ sở Dữ liệu Quốc gia về Dân cư (VNeID) đang được ngành y tế phối hợp tích cực triển khai.
Khi dữ liệu tiêm chủng được liên thông với dữ liệu dân cư chuẩn xác, ngành y tế sẽ không còn những "điểm mù" về đối tượng tiêm chủng. Việc xác định trẻ em đến tuổi tiêm, trẻ biến động di chuyển chỗ ở hoặc trẻ chưa tiêm đủ mũi sẽ được cập nhật theo thời gian thực.
Quan trọng hơn, tích hợp dữ liệu lớn giúp các chuyên gia dịch tễ xây dựng các mô hình dự báo nguy cơ. Thay vì thụ động chờ dịch bệnh xuất hiện mới ứng phó, dữ liệu sẽ chỉ ra chính xác vùng nào, khu vực nào đang có tỷ lệ bao phủ tiêm chủng thấp để kịp thời khoanh vùng, tiêm bổ sung trước khi vi rút có cơ hội bùng phát. Đó là xu hướng quản trị y tế hiện đại và tất yếu trong tương lai.
- Để ngăn ngừa triệt để nguy cơ "dịch chồng dịch" và bảo vệ thế hệ tương lai, Việt Nam cần triển khai những giải pháp đột phá nào ngay từ bây giờ?
- ThS.BS. Hồ Vĩnh Thắng: Để ngăn ngừa nguy cơ "dịch chồng dịch" một cách bền vững, chúng ta cần thực hiện một tập hợp các giải pháp mang tính đột phá và đồng bộ.
Trước hết là ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Việc phát triển công nghệ sinh học, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn sẽ giúp tối ưu hóa công tác dự báo dịch bệnh cũng như quản lí chuỗi cung ứng vắc xin. Giải pháp tiếp theo là đẩy mạnh truyền thông cộng đồng theo hướng minh bạch, khoa học và dễ tiếp cận, giúp phụ huynh nhận thức rõ lợi ích của tiêm chủng và xóa bỏ hoàn toàn những tâm lí e ngại.
Cùng với đó, việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền địa phương sẽ tạo sự chủ động tối đa trong công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân tại chỗ. Đổi mới này phải đi kèm với việc đầu tư xứng tầm cho y tế cơ sở, nâng cao năng lực cho các Trạm Y tế xã, phường cả về nhân lực, cơ sở vật chất lẫn hạ tầng công nghệ. Cuối cùng, yếu tố quyết định là đưa các quy định của Luật Phòng bệnh năm 2025, Nghị quyết 72-NQ/TW và các văn bản hướng dẫn vào thực tiễn một cách hiệu quả và nghiêm túc. Đầu tư cho tiêm chủng chính là khoản đầu tư cho sự phát triển an toàn và bền vững của đất nước.
- Bác sĩ có lời khuyên nào dành cho các bậc phụ huynh đang còn chần chừ hoặc chưa thực sự ưu tiên lịch tiêm chủng cho con mình trong năm 2026?
- ThS.BS Hồ Vĩnh Thắng: Lời khuyên chân thành nhất của tôi là: Hãy hành động ngay hôm nay vì sức khỏe của con bạn và cộng đồng. Đại dịch đã dạy cho chúng ta một bài học đắt giá rằng dịch bệnh không chừa một ai và vắc xin chính là công cụ bảo vệ hiệu quả, kinh tế và nhân văn nhất mà nhân loại từng tạo ra.
Mỗi mũi tiêm bị trì hoãn là một lần chúng ta để con mình đối mặt với những nguy cơ bệnh tật hoàn toàn có thể phòng ngừa được. Đừng đợi đến khi dịch bùng phát mới lo lắng tìm kiếm vắc xin, bởi lúc đó có thể đã muộn. Hãy đến ngay trạm y tế gần nhất, kiểm tra lịch sử tiêm chủng và thực hiện đầy đủ các mũi tiêm theo khuyến cáo của Bộ Y tế.
-Xin trân trọng cảm ơn bác sĩ về cuộc trao đổi hết sức ý nghĩa và kịp thời này!
