Bắt các công ty công nghệ trả tiền cho báo chí, nhưng bỏ ngỏ AI đọc báo?
Mới đây, Quốc hội Australia thông qua đạo luật “Ưu đãi Thương lượng Tin tức” (News Bargaining Incentive – NBI). Theo đó các công ty công nghệ lớn phải lựa chọn: hoặc trả 2,5% doanh thu quảng cáo số cho nhà nước, hoặc tự bỏ tiền ký hợp đồng thương mại với báo chí bản xứ.
Mặc dù đây là động thái tích cực về việc đòi công bằng cho báo chí, các AI tạo sinh không nằm trong phạm vi điều chỉnh. Trong khi đó, chính công nghệ này mới là thứ đang "xóa sổ" nhu cầu truy cập nguồn tin. Vấn đề không còn nằm ở việc nền tảng có trả tiền cho báo chí hay không, mà ở việc người dùng không thấy cần phải rời khỏi khung chat hay ô kết quả tìm kiếm để đọc bài gốc.
Từ trích dẫn sang trả lời thẳng
Trong nhiều năm, mô hình kinh tế của báo chí số dựa trên cơ chế nền tảng hiển thị tiêu đề và một đoạn trích ngắn, để người dùng truy cập nếu tò mò. Trang báo nhận lượt truy cập, từ đó bán quảng cáo.
AI tạo sinh phá vỡ cơ chế đó. Khi người dùng tra cứu, “Tổng quan AI” của Google hay các chatbot không còn liệt kê các trang web để người dùng tự chọn đọc. Thay vào đó, AI tổng hợp thông tin từ hàng loạt nguồn, kể cả những nguồn có trả phí, rồi đưa ra một câu trả lời tại chỗ. Việc đọc thêm bài gốc trở thành một bước thừa.
Trong 4 tháng đầu năm 2026, SparkToro thống kê rằng có tới 68,01% lượt tìm kiếm trên Google tại Mỹ kết thúc mà người dùng không nhấp vào đường link nào.
Trung tâm nghiên cứu Pew Research Center phát hiện, khi một kết quả tìm kiếm có xuất hiện “Tổng quan AI”, chỉ 8% lượt tìm kiếm ấn vào các đường dẫn truyền thống, so với 15% khi không có tổng quan. Bản thân các đường dẫn được AI đưa vào khối tóm tắt cũng hiếm khi được ấn vào, chỉ chiếm 1% tổng số lượt truy cập. Đáng chú ý hơn, có tới 26% người dùng rời khỏi trang tìm kiếm mà không ấn vào bất cứ đâu sau khi thấy “Tổng quan AI”, so với 16% khi không thấy.
Luật đã có, nhưng chưa đủ
Đây chính là điểm mà đạo luật NBI đang có lỗ hổng. Đạo luật chỉ áp dụng cho các nền tảng có doanh thu quảng cáo tại Australia vượt 250 triệu AUD mỗi năm. Họ phải chọn giữa việc nộp phí 2,5% doanh thu quảng cáo số cho chính phủ Australia, hoặc kí hợp đồng thương mại với ít nhất 8 tòa soạn để được khấu trừ ngược vào khoản phí đó. Cụ thể, luật quy đổi giá trị mỗi hợp đồng thành khoản khấu trừ với hệ số 150% cho các thỏa thuận với báo lớn và 200% cho báo nhỏ.
Nhưng cấu trúc thưởng - phạt này chỉ có ý nghĩa khi nền tảng cần nội dung để giữ người dùng ở lại và có cớ hiển thị quảng cáo, còn tòa soạn cần lượt truy cập. Một chatbot trả lời thẳng câu hỏi của người dùng, không tạo nhu cầu để người dùng truy cập các đường dẫn, thì không tạo được tham chiếu để đàm phán.
Phạm vi áp dụng của luật NBI được giới hạn ở những nền tảng "có dịch vụ mạng xã hội hoặc tìm kiếm đáng kể", một định nghĩa không hề nhắc tới AI tạo sinh. Trong khi báo chí Australia đang bước vào giai đoạn được giới nghiên cứu gọi là "kỉ nguyên không click", công cụ pháp lý mới nhất của nước này vẫn chỉ nhắm vào các cái tên quen thuộc của kỉ nguyên mạng xã hội như Google, Meta, LinkedIn hay TikTok. Luật vẫn bỏ ngỏ công nghệ AI, vốn đang định hình lại cách con người tiếp cận tin tức.
Hành động "cực chẳng đã" của báo chí: Kiện tụng
Khi khung pháp lý chưa vững, việc phân xử chỉ còn có thể làm trên tòa án. Ngày 24/6 vừa qua, gần 400 tờ báo Mỹ cùng đâm đơn kiện Microsoft và OpenAI. Các báo cáo buộc hai công ty này "đánh cắp có hệ thống và có chủ đích hàng trăm nghìn bài báo có bản quyền" mà không xin phép hay trả tiền.
Theo hồ sơ vụ kiện, Microsoft bị cáo buộc đã âm thầm thu thập dữ liệu (crawl) từ các trang báo, bao gồm cả nội dung sau rào chắn trả phí (paywall), rồi chuyển toàn bộ dữ liệu đó về máy chủ riêng để huấn luyện mô hình AI. Vụ kiện này chỉ là một trong hàng loạt tranh chấp pháp lý tương tự đang nổ ra khắp nước Mỹ, tiếp nối các đơn kiện trước đó từ những tên tuổi như tạp chí Condé Nast.
Sự chuyển hướng sang khởi kiện bản quyền, thay vì trông chờ vào các khung pháp lý kiểu "chia sẻ doanh thu quảng cáo" như NBI của Australia, nói lên một vấn đề nan giải của ngành báo chí thời đại hiện nay. Đó là cơ chế luật vẫn được xây trên giả định rằng nền tảng vẫn đang dẫn người dùng đến trang báo.
Các công cụ pháp lý hiện có, mà tiêu biểu là đạo luật NBI của Australia, đều được thiết kế cho một thế giới nơi nền tảng còn tạo nhu cầu khiến người dùng đi sang trang báo. Trong thế giới mà AI tạo sinh có thể tổng hợp và trả lời trực tiếp mọi câu hỏi, kể cả những câu hỏi mà đáp án nằm sau paywall, cơ chế thương lượng dựa trên lượt truy cập không còn nhiều ý nghĩa để áp dụng. Đó cũng là lý do các tòa soạn đang phải tìm đến tòa án như phương án cuối cùng, trong lúc chờ một khung pháp lý mới thực sự nhắm đúng vào cách AI tạo sinh vận hành.
.jpg)
