Khu kinh tế đặc biệt: Trao quyền để mở cực tăng trưởng mới
Dự thảo Luật Phát triển đô thị dành riêng Chương III cho khu kinh tế đặc biệt, với cơ chế riêng về đầu tư, đất đai, quy hoạch và tổ chức bộ máy. Điểm cốt lõi là trao thêm quyền để tạo không gian phát triển mới, nhưng quyền ấy phải gắn với liên kết vùng và trách nhiệm giải trình.
Không gian phát triển với cơ chế riêng
Theo dự thảo Luật Phát triển đô thị, khu kinh tế đặc biệt là những khu vực có vị trí chiến lược, được áp dụng các cơ chế, chính sách vượt trội về đầu tư, đất đai, quy hoạch và tổ chức bộ máy.
Khác với một khu vực chỉ được hưởng ưu đãi đầu tư, mô hình này hướng tới một phương thức quản trị riêng. HĐND cấp tỉnh được quyết định một số vấn đề về cơ cấu đại biểu, các ban của HĐND, cơ quan chuyên môn và vị trí việc làm phù hợp với đặc thù địa phương. UBND được trao thêm quyền về tổ chức bộ máy và nhân sự.
Trong quy hoạch, khu kinh tế đặc biệt được chủ động lập, thẩm định, phê duyệt và điều chỉnh quy hoạch chung, quy hoạch chi tiết theo cơ chế riêng. Quy hoạch chung có thể khác với quy hoạch tỉnh nếu đáp ứng yêu cầu phát triển. Sau khi được phê duyệt, quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung thành phố được điều chỉnh để bảo đảm thống nhất.
Về đầu tư, các lĩnh vực ưu tiên gồm logistics, cảng biển, hàng không, khu phi thuế quan, công nghệ cao, năng lượng sạch, du lịch, y tế và giáo dục. Một số nhóm dự án được đặt ngưỡng vốn từ hàng nghìn tỉ đồng, trong đó một số dự án casino có mức vốn đến hàng tỉ USD.
Nguồn nhân lực cũng được đưa vào cơ chế đặc thù. HĐND cấp tỉnh có thể sử dụng ngân sách để đầu tư nhà ở cho chuyên gia, nhà khoa học, người có tài năng đặc biệt và lao động trình độ cao; hỗ trợ chi phí thuê, mua nhà, lưu trú, thu nhập và các chế độ đãi ngộ phù hợp. Chủ tịch UBND khu kinh tế đặc biệt được trao quyền xử lí nhiều thủ tục liên quan đến lao động nước ngoài.
HoREA còn đề xuất quản lí đồng bộ không gian ngầm, tầm thấp, tầm cao và các không gian công cộng. HĐND Thành phố được đề xuất quy định mức giới hạn độ sâu trong lòng đất mà người sử dụng đất được sử dụng miễn phí; phần khai thác vượt giới hạn sẽ thực hiện nghĩa vụ tài chính.
Như vậy, khu kinh tế đặc biệt được thiết kế như một không gian phát triển tổng hợp, nơi vốn, đất đai, quy hoạch, hạ tầng và nhân lực được đặt trong một cơ chế quản trị linh hoạt hơn.
Đặc biệt nhưng không thể đứng ngoài không gian vùng
Ông Lê Hoàng Châu - Chủ tịch Hiệp hội bất động sản TP.HCM (HoREA) cho rằng, khu kinh tế đặc biệt cần được đặt trong tổng thể phát triển đô thị và liên kết vùng. Theo ông, lợi thế của một khu vực chỉ phát huy đầy đủ khi được kết nối với hạ tầng và các trung tâm kinh tế xung quanh. Ông dẫn Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ, được quy hoạch trên địa bàn phường Tân Phước và phường Tân Hải, làm ví dụ.
Từ trường hợp này, HoREA đề cập mô hình liên kết giữa TP.HCM và tỉnh Đồng Nai, trong đó sân bay quốc tế Long Thành được xác định là hạ tầng chiến lược. Hai cặp đô thị khác được HoREA đề cập gồm TP. Hà Nội - tỉnh Bắc Ninh và TP. Hải Phòng - tỉnh Quảng Ninh.
Theo ông Châu, cùng với cơ chế đầu tư, cần tính đến khả năng thu hút các dòng vốn và dịch vụ mới. HoREA đề xuất cho phép nhà đầu tư chiến lược tại các khu kinh tế, đô thị đặc biệt bán căn hộ du lịch (condotel) trong dự án khu nghỉ dưỡng cho tổ chức, cá nhân nước ngoài đủ điều kiện sở hữu nhà ở tại Việt Nam.
Tỉ lệ được đề xuất tương tự Luật Nhà ở 2023, ở mức không quá 30% số lượng căn hộ trong một tòa nhà. HoREA dẫn Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 16/01/2017 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn làm một trong những cơ sở cho đề xuất.
TSKH-KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng TP.HCM có thể hỗ trợ FTZ Long Thành kết nối với cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải, trong khi Đồng Nai tạo điều kiện để FTZ Cái Mép Hạ khai thác hiệu quả sân bay quốc tế Long Thành.
Theo ông Sơn, khi cảng biển và sân bay được kết nối trong cùng một hệ sinh thái logistics, giá trị mang lại sẽ lớn hơn so với việc mỗi địa phương phát triển riêng lẻ. Hợp tác vùng cũng là nền tảng để Cái Mép Hạ hướng tới kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và chuỗi logistics hiện đại.
Ở góc độ chính quyền, ông Nguyễn Mạnh Cường - Phó chủ tịch UBND TP.HCM cho biết, Luật Phát triển đô thị trao thẩm quyền cho TP.HCM quyết định thành lập, điều chỉnh ranh giới khu thương mại tự do gắn với hệ thống cảng biển quốc tế.
Tại đây, nhà đầu tư nước ngoài được miễn thực hiện thủ tục cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư trước khi thành lập tổ chức kinh tế và không cần có dự án đầu tư.
TP.HCM cũng được chủ động trong việc công nhận, tổ chức, nhiệm vụ và quyền hạn của chính quyền tại khu kinh tế đặc biệt; quy hoạch, xây dựng; phát triển kinh tế biển; khu phi thuế quan và hoạt động kinh doanh hàng miễn thuế.
“Với Luật Phát triển đô thị, TP.HCM có thể hình thành các khu kinh tế đặc biệt trong một đô thị đặc biệt”, ông Nguyễn Mạnh Cường thông tin.
Trao quyền vì vậy mới là điểm khởi đầu. Nếu thiếu quy hoạch liên kết, hạ tầng kết nối và cơ chế phối hợp, khu kinh tế đặc biệt có thể chỉ trở thành một không gian được ưu đãi hơn. Ngược lại, nếu các quyền mới được đặt trong một cấu trúc vùng thống nhất, mô hình này có thể tạo ra những cực tăng trưởng vượt khỏi ranh giới hành chính.
Với TP.HCM, Cái Mép Hạ và mối liên kết với Đồng Nai, nhất là qua sân bay quốc tế Long Thành, là một phép thử rõ nét. Giá trị của cơ chế đặc biệt cuối cùng không nằm ở số lượng ưu đãi, mà ở khả năng biến lợi thế riêng của từng địa phương thành sức mạnh chung của cả vùng.
