Sục sôi tranh cãi khi AI 'hồi sinh' giọng nói người quá cố
Câu chuyện AI "nhại" giọng người nổi tiếng trở nên nóng hơn bao giờ hết khi ElevenLabs đưa vào sử dụng giọng của huyền thoại truyện tranh Stan Lee, kéo theo làn sóng chỉ trích từ báo chí lẫn người hâm mộ.
"AI hóa" người nổi tiếng đã trở thành một ngành kinh doanh hấp dẫn, tranh cãi vẫn chưa nguôi vì người quá cố bị biến thành tài sản sinh lời, còn người sống mất dần việc làm vì những người nổi tiếng ảo.
Nghịch lý: Người đã khuất là “ngôi sao” hoàn hảo
Theo Hollywood Reporter, bên cạnh Stan Lee, kho giọng nói của ElevenLabs hiện có ít nhất 24 nhân vật nổi tiếng đã qua đời. Danh sách bao gồm diễn viên Judy Garland, Burt Reynolds, đến vận động viên Babe Ruth và cả nhà toán học Alan Turing.
Cây bút Kenneth Shepard của Kotaku gọi thẳng thương vụ này là "rùng rợn". Lý do được đưa ra là Stan Lee đã qua đời trước khi AI tồn tại trong nhận thức đại chúng. Huyền thoại truyện tranh Marvel mất năm 2018, còn làn sóng nhân bản giọng nói chỉ thực sự bùng nổ từ khoảng năm 2022 - 2023. Hiển nhiên, "cha đẻ" của Người Nhện, X-Men hay Bộ Tứ Siêu Đẳng không thể có lời khi giọng nói của mình kể chuyện hay tương tác với người khác nhờ vào AI.
Chaz Rainey, thành viên hội đồng quản trị Stan Lee Universe, đơn vị nắm quyền khai thác hình ảnh Lee, phản bác rằng "Stan luôn muốn gặp fan ở nơi họ đang ở", xem đây là sự tiếp nối di nguyện của ông.
Cuộc tranh cãi tưởng chỉ xoay quanh cảm xúc người hâm mộ, thực chất đang thổi bùng lên một câu chuyện lớn hơn nhiều. Người quá cố đang trở thành một loại tài sản tài chính, được mua đi bán lại, trong khi luật pháp lẫn dư luận còn loay hoay với câu hỏi đạo đức.
Sức hấp dẫn của người quá cố với giới kinh doanh AI nằm ở chỗ họ không còn đòi hỏi gì. Cây bút phân tích Braden Kelley mô tả đó là "tài sản số dễ đoán, hiệu quả cao", không bị ảnh hưởng bởi lịch trình xung đột, tuổi tác hay tai tiếng.
Cái chết của một ngôi sao từng được xem là dấu chấm hết cho sự nghiệp thương mại của họ. Ngày nay, nó chỉ là chương mở đầu do AI có thể "bảo tồn" vẻ ngoài, giọng nói hay phong thái của những người nổi tiếng ở giai đoạn đỉnh cao.
Quy mô của kênh kiếm tiền mới này không hề nhỏ. ElevenLabs kết thúc năm 2025 với doanh thu 330 triệu USD. Tháng 2 vừa qua, công ty gọi thêm 500 triệu USD từ quỹ đầu tư Sequoia Capital.
Cũng có những người nổi tiếng vẫn đang hoạt động tỏ ra hào hứng với mô hình kinh doanh mới này. Diễn viên gạo cội như Michael Caine hay Matthew McConaughey đã kí hợp đồng cho phép các công ty AI sử dụng hình ảnh. McConaughey thậm chí còn rót vốn đầu tư vào ElevenLabs.
Chuyên gia pháp lý Steve Cohen tóm gọn ba yếu tố tạo nên khác biệt, đó là sự cho phép, khoản đền bù, và quyền kiểm soát. Người quá cố cũng "có" cả ba yếu tố ấy trên giấy tờ, chỉ là do người khác quyết định thay họ.
“Đất diễn” của người thật bị AI thu hẹp
Nếu người quá cố chỉ đơn thuần đọc sách nói, có lẽ ít ai bận tâm. Nhưng công nghệ đang tiến xa hơn nhiều, và người phải trả giá lại chính là những người "bằng xương bằng thịt".
Tháng 5 vừa qua, Hiệp hội Diễn viên Lồng tiếng Quốc gia Mỹ (NAVA) đưa thành viên tới Washington D.C. để vận động chính sách. Theo khảo sát do hiệp hội này công bố, 21% diễn viên lồng tiếng cho biết đã mất việc trực tiếp vào tay AI trong năm 2026, tăng mạnh so với 14% của năm trước. Chủ tịch NAVA Tim Friedlander mô tả: "Diễn viên lồng tiếng đang ở tuyến đầu của những gì đang diễn ra trên toàn bộ nền kinh tế sáng tạo".
Có thể phản bác rằng, nghe sách nói khác với đóng phim. Hai thị trường lao động này không cạnh tranh trực tiếp với nhau. Nhưng ranh giới đó đang lu mờ rất nhanh. Đầu tháng 8 năm nay, công ty Higgsfield đã phát hành "The Cully Hill Boys", bộ phim đầu tiên do AI tạo dựng có sử dụng hình ảnh người nổi tiếng được cấp phép, trong đó có các võ sĩ Israel Adesanya và Quinton "Rampage" Jackson.
Nhà báo Luis Romero của Forbes gọi đây là bằng chứng cho thấy mô hình "cấp phép hình ảnh có sự đồng thuận" đã vận hành được ở quy mô sản xuất phim thực sự, không còn là thử nghiệm hay dự án tự phát.
Chuyên gia tư vấn đổi mới sáng tạo Braden Kelley đi xa hơn trong dự báo của mình. Ông cho rằng một thị trường tài chính sẽ sớm hình thành, nơi quyền hình ảnh của các huyền thoại được đóng gói và mua bán tương tự cách các catalogue nhạc được chứng khoán hóa trong ngành âm nhạc.
Đây chưa phải thực tế đã xảy ra. Nhưng nếu đúng, lớp diễn viên chưa đủ nổi tiếng để có quyền lực đàm phán sẽ phải cạnh tranh với những huyền thoại được bảo quản vĩnh viễn ở phong độ đỉnh cao nhất của họ.
Về mặt kỹ thuật, khả năng AI thay hẳn diễn viên lồng tiếng lẫn hay dựng diễn viên điện ảnh không còn là chuyện viễn tưởng. Công nghệ nhân bản giọng nói theo thời gian thực đã đủ trưởng thành để một hãng phim thay toàn bộ đội lồng tiếng bằng giọng AI, thay vì thuê diễn viên cho từng ngôn ngữ.
Ở chiều điện ảnh, ngày 26/9/2025, một hologram AI mô phỏng Stan Lee đã ra mắt tại L.A. Comic Con, do hai công ty Hyperreal và Proto Hologram thực hiện dưới sự cấp phép của Stan Lee Universe.
Hình ảnh Stan Lee không chỉ được bán cho riêng ElevenLabs, mà đang được cấp phép cho nhiều bên. Stan Lee "ảo" này đã gây ra rất nhiều tranh luận, do khi còn sống, ông luôn tự mình đóng vai khách mời trong các bộ phim về những nhân vật siêu anh hùng do mình sáng tạo ra. Điều đó được tôn vinh là sự khẳng định thương hiệu cho những đứa con tinh thần của ông.
Dư luận lo ngại một ngày nào đó, AI sẽ đưa ông vào làm khách mời cho các sản phẩm giải trí chủ đề siêu anh hùng Marvel. Khi đó, gương mặt Stan Lee sẽ mang tính chất chiêu trò quảng bá, không còn ý nghĩa trân trọng những sáng tạo của ông nữa.
Khoảng cách giữa một hologram ở hội chợ và một vai khách mời trong phim điện ảnh, xét về công nghệ, gần như không còn. Thứ còn thiếu là ranh giới pháp lý và mức độ chấp nhận của khán giả.
Luật đang phải đuổi theo thị trường
Trong lúc thị trường AI tạo sinh mô phỏng người nổi tiếng tăng tốc, khung pháp lý vẫn giậm chân tại chỗ. Ngày 18.6 vừa qua, Ủy ban Tư pháp Thượng viện Mỹ thông qua nhất trí dự luật "NO FAKES". Đạo luật này thiết lập quyền sở hữu trí tuệ liên bang với giọng nói và hình ảnh, cho phép cá nhân hoặc người thừa kế kiểm soát việc AI tái tạo họ, kèm cơ chế gỡ nội dung vi phạm. Nhưng theo hãng luật Holland & Knight, dự luật tương ứng ở Hạ viện đến nay vẫn chưa được đưa ra ủy ban xem xét. Lộ trình để đạo luật thực sự có hiệu lực vẫn còn rất xa.
Khoảng trống đó là cơ hội để các công ty AI xây xong mô hình kinh doanh của mình. Từ tháng 12/2024, YouTube và công ty đại diện CAA đã tự đưa ra công cụ phát hiện, gỡ nội dung AI giả mạo, nhưng ban đầu chỉ áp dụng cho khách hàng của CAA, tức những ngôi sao đã có luật sư và quyền lực đàm phán riêng. Người quá cố như Stan Lee hay Alan Turing không có ai đứng ra đàm phán thay, ngoài chính các tổ chức đang thu lợi từ hình ảnh của họ.
Trong lúc Quốc hội Mỹ còn tranh luận câu chữ, ngành công nghiệp AI đã xác lập thị trường. Hình ảnh người quá cố có thể trở thành tài sản sinh lời ổn định. Còn người sống, nhất là lớp diễn viên chưa đủ tên tuổi để đòi quyền lợi cho mình, lại phải cạnh tranh với bản sao số của chính những huyền thoại thời xưa.
