Vì sao ngày càng nhiều người nổi tiếng chủ động trao gương mặt cho AI?
Từ chỗ phải chạy theo những video deepfake sử dụng trái phép hình ảnh, ngày càng nhiều người nổi tiếng đang chủ động cấp phép hình ảnh và dữ liệu khuôn mặt cho các sản phẩm do AI tạo ra.
Sự thay đổi này mở ra cơ hội kéo dài sự nghiệp, khai thác sức hút của những vai diễn kinh điển và tạo thêm nguồn thu, nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi khó về quyền kiểm soát hình ảnh, dữ liệu sinh trắc học và những gì sẽ xảy ra với “bản sao số” sau khi hợp đồng kết thúc.
Từ chống deepfake, người nổi tiếng chủ động cấp phép hình ảnh
Một thay đổi đáng chú ý đang diễn ra trong ngành công nghiệp giải trí: người nổi tiếng không còn chỉ tìm cách ngăn AI sử dụng hình ảnh của họ mà bắt đầu xem chính công nghệ này như một cơ hội kinh doanh.
Tháng 7, nữ diễn viên Vương Tổ Hiền, 59 tuổi, người đã rời màn ảnh từ năm 2004, gây chú ý khi cho phép tập đoàn game Trung Quốc NetEase sử dụng hình ảnh thời trẻ của bà trong đoạn phim quảng bá dài 87 giây cho loạt game Thiên Hạ. AI đưa hình ảnh nữ diễn viên trở lại với những vai diễn từng làm nên tên tuổi, trong đó có nhân vật Nhiếp Tiểu Thiến trong Thiện Nữ U Hồn, mà bà không cần trực tiếp xuất hiện trước máy quay.
Vài tuần trước đó, nam diễn viên Hong Kong Ngô Khải Hoa, 62 tuổi, cũng cho biết đã cấp phép hình ảnh của mình ở tuổi 20 cho một bộ phim do AI sản xuất. Ông nói khoản thù lao là “đáng kể” và bản thân không cần tham gia quá trình sản xuất. Đáng chú ý, hợp đồng giới hạn việc sử dụng hình ảnh số của ông trong đúng dự án đó.
Những trường hợp này cho thấy thái độ của giới nghệ sĩ đang thay đổi. Chỉ vài tháng trước, nhiều blogger, người mẫu, những người yêu thích trang phục truyền thống và các diễn viên như Dịch Dương Thiên Tỉ, Dương Tử đã công khai phản đối việc hình ảnh và giọng nói của họ bị AI sử dụng mà không xin phép.
Theo Trịnh Ninh, Trưởng khoa Luật thuộc Trường Quản lí Công nghiệp Văn hóa, Đại học Truyền thông Trung Quốc, việc cấp phép hình ảnh cho các dự án có AI có thể đặc biệt hữu ích với những nghệ sĩ kì cựu hoặc không còn đủ điều kiện thể chất để làm việc với cường độ trước đây. AI cho phép họ tiếp tục xuất hiện mà không phải trực tiếp tham gia quá trình quay phim.
Cùng với đó là sức mạnh của hoài niệm. Một gương mặt quen thuộc, được tái hiện ở thời kì đỉnh cao, có thể giúp các tác phẩm cũ được làm mới và tạo kết nối cảm xúc với khán giả từng yêu thích những vai diễn đó.
“Con người số” ngày càng giống thật, nhưng hợp đồng phải thật rõ
Sự thay đổi nói trên không đơn thuần xuất phát từ việc người nổi tiếng bớt lo ngại về AI. Công nghệ đã tiến tới một giai đoạn mà “con người số” có độ chân thực đủ cao để trở thành sản phẩm thương mại.
Trong nhiều năm, công chúng thường có cảm giác khó chịu trước những hình ảnh kĩ thuật số “gần giống người thật nhưng vẫn có gì đó sai”. Khi AI tạo sinh phát triển, khoảng cách này ngày càng được thu hẹp. Các nhân vật kĩ thuật số có thể đạt độ chân thực cao hơn, khiến việc sử dụng hình ảnh của người nổi tiếng trong phim, game và nội dung ảo trở nên hấp dẫn hơn về mặt thương mại.
Nhưng công nghệ càng tiến bộ, yêu cầu pháp lí càng phải cụ thể. Tôn Minh Hy, Phó chánh án Tòa án Internet Bắc Kinh, nhấn mạnh rằng sự cho phép của chủ thể dữ liệu là bước đầu tiên khi sử dụng thông tin cá nhân, đặc biệt là dữ liệu nhạy cảm như hình ảnh khuôn mặt, trong các công cụ AI. Một vụ việc được tòa án xét xử vào tháng 6/2024 cho thấy một công ty cung cấp ứng dụng hoán đổi khuôn mặt đã bị phạt vì sử dụng trái phép dữ liệu của một người mẫu làm hình mẫu ghép mặt.
Quan trọng hơn, cấp phép sử dụng hình ảnh không đồng nghĩa với việc cấp phép cho AI huấn luyện mô hình. Nếu doanh nghiệp được phép sử dụng hình ảnh của một diễn viên trong một bộ phim, điều đó không mặc nhiên cho phép họ lấy những hình ảnh ấy đưa vào dữ liệu huấn luyện một mô hình AI. Đây là một hành vi xử lí dữ liệu sinh trắc học khác và cần sự đồng ý riêng.
Vì thế, một hợp đồng tốt không thể chỉ ghi chung chung rằng nghệ sĩ “đồng ý cho sử dụng hình ảnh”. Điền Phân, thẩm phán Tòa án Nhân dân quận Triều Dương, Bắc Kinh, cho rằng hợp đồng cần xác định rõ việc cấp phép là độc quyền hay không, hình ảnh ở độ tuổi nào được sử dụng, nguồn hình ảnh nào được phép khai thác và AI được phép tạo ra sản phẩm gì. Các bên cũng cần quy định rõ thời hạn, phạm vi địa lí, những hình thức sử dụng bị cấm, chẳng hạn quảng cáo, sản phẩm phái sinh hoặc huấn luyện dữ liệu, cũng như quy trình xóa dữ liệu khi hợp đồng kết thúc.
Đây không chỉ là vấn đề tiền bạc. Hình ảnh số có thể nói hoặc làm những điều mà nghệ sĩ chưa từng nói hay thực hiện ngoài đời. Nếu AI tạo ra lời thoại thô tục, tình huống gây hiểu lầm hoặc nội dung làm tổn hại danh tiếng, người nổi tiếng có thể đối mặt với các tranh chấp liên quan đến phỉ báng, cạnh tranh không lành mạnh hoặc quyền nhân thân.
Do đó, theo Trịnh Ninh, nghệ sĩ cần giữ quyền duyệt kịch bản để bảo đảm “bản sao số” không đi ngược hình ảnh công chúng của mình.
Bản sao số có thể tồn tại lâu hơn cả hợp đồng
Điều đáng lo nhất có lẽ nằm ở chỗ: một khi hình ảnh đã được đưa vào mô hình AI, việc “xóa” nó không còn đơn giản như xóa một tệp trên máy tính.
Tôn Minh Hy đặt ra một câu hỏi khó là khi mô hình đã được huấn luyện, dữ liệu sinh trắc học có thể đã hòa vào các tham số của mô hình. Nếu hợp đồng hết hạn, làm thế nào để chứng minh rằng dữ liệu ấy thực sự đã biến mất? Hiện chưa có tiêu chuẩn kĩ thuật thống nhất để xác minh việc xóa hoàn toàn dữ liệu đã được sử dụng trong quá trình huấn luyện.
Điều đó tạo ra một nghịch lí. Một nghệ sĩ có thể chỉ cấp phép hình ảnh trong một bộ phim hoặc trò chơi cụ thể trong vài năm, nhưng “bản sao” của họ về mặt kĩ thuật có thể tiếp tục tồn tại trong hệ thống AI lâu hơn thời hạn hợp đồng.
Vấn đề càng phức tạp khi công nghệ mở rộng sang những lĩnh vực mới. Ai sở hữu một hình ảnh số khi nghệ sĩ qua đời? Quyền sử dụng có được chuyển cho người thừa kế hay không? Một “bản sao số” được tạo ra từ hình ảnh của người đã mất có thể tiếp tục được khai thác thương mại trong bao lâu? Những câu hỏi như vậy vẫn chưa có câu trả lời pháp lí rõ ràng.
Vì vậy, xu hướng người nổi tiếng cấp phép hình ảnh cho AI không đơn giản là câu chuyện về việc công nghệ cuối cùng đã trở nên đủ tốt để tái tạo con người. Nó còn là sự chuyển dịch quyền lực: thay vì bị động chạy theo những bản sao giả mạo, nghệ sĩ đang tìm cách biến chính hình ảnh số của mình thành một tài sản có thể kiểm soát và thương mại hóa.
Nhưng để làm được điều đó, “trao gương mặt cho AI” phải đi cùng những giới hạn rất cụ thể. Quyền sử dụng hình ảnh, quyền huấn luyện AI, phạm vi sản phẩm, thời hạn, quyền duyệt nội dung, nghĩa vụ xóa dữ liệu và trách nhiệm khi có vi phạm đều cần được xác định ngay từ đầu.
Bởi trong kỉ nguyên AI, điều một người nổi tiếng cần bảo vệ không chỉ còn là gương mặt của mình trên màn ảnh. Đó còn là bản sao kĩ thuật số có khả năng tiếp tục tồn tại và hành động thay họ ngay cả khi họ không còn đứng trước máy quay.