Albert Einstein Kì 1: Sống 5 năm không có quốc tịch, từ chối làm Tổng thống Israel
Albert Einstein thường xuất hiện trong trí nhớ công chúng với hình ảnh mái tóc bạc rối bù, bộ ria mép đặc trưng và phương trình nổi tiếng E=mc². Thế nhưng, cuộc đời của ông có nhiều giai đoạn ít giống hình ảnh một thiên tài sống bình thản trong phòng nghiên cứu.
Albert Einstein từng tự nguyện từ bỏ quốc tịch Württemberg khi mới 17 tuổi và sống trong tình trạng không quốc tịch suốt khoảng 5 năm. Hơn ba thập niên sau, khi đã trở thành một trong những nhà khoa học nổi tiếng nhất thế giới, ông lại phải chạy trốn khỏi quê hương và ẩn náu trong một căn lều nhỏ ở vùng nông thôn nước Anh để tránh nguy cơ bị Đức Quốc xã ám sát. Gần cuối đời, ông còn được đề nghị trở thành Tổng thống Israel.
Những sự kiện tưởng như không liên quan ấy thực tế phản ánh khá rõ tính cách, quan điểm chính trị và hoàn cảnh lịch sử đặc biệt của Albert Einstein.
Albert Einstein từ bỏ quốc tịch Württemberg
Albert Einstein sinh ngày 14/3/1879 tại thành phố Ulm, Vương quốc Württemberg thuộc Đế quốc Đức. Gia đình ông sau đó chuyển đến thành phố Munich, nơi ông trải qua những năm đầu đời. Thời còn trẻ, Einstein ngày càng không thích chủ nghĩa quân phiệt và môi trường giáo dục mà ông cho là quá cứng nhắc ở Đức.
Năm 1896, khi mới 17 tuổi, Einstein từ bỏ quốc tịch Württemberg. Theo các tư liệu về cuộc đời ông, quyết định này gắn với mong muốn tránh nghĩa vụ quân sự và thái độ ngày càng phản đối chủ nghĩa quân phiệt của ông. Sau khi từ bỏ quốc tịch Württemberg, Einstein không lập tức trở thành công dân của một nước khác.
Albert Einstein là người không quốc tịch cho đến năm 1901, theo trang Einstein Online - nguồn thông tin khoa học do Viện Max Planck (Đức) và Đại học Bern (Thụy Sĩ) hỗ trợ. Một trang web chuyên về Albert Einstein của Đức ghi nhận ông được nhập quốc tịch Thụy Sĩ ngày 21/2/1901 và giữ nó trong phần còn lại của cuộc đời.
Trong thời gian này, Einstein dần xây dựng cuộc sống và sự nghiệp tại "xứ sở đồng hồ".
Ông theo học tại Trường Bách khoa Liên bang Zurich, nay là ETH Zurich. Sau khi tốt nghiệp năm 1900, Albert Einstein gặp khó khăn trong việc tìm việc làm học thuật. Đến năm 1902, ông mới vào làm tại Cục Sở hữu trí tuệ Liên bang Thụy Sĩ ở thành phố Bern.
Nhiều người có thể nghĩ một thiên tài như Albert Einstein chắc chắn phải bắt đầu sự nghiệp tại một trường đại học danh tiếng. Song thực tế, ông dành những năm quan trọng nhất trước khi nổi tiếng để xem xét các hồ sơ sáng chế. Công việc này tưởng như rất xa nghiên cứu vật lí cơ bản, nhưng lại tạo cho ông một công việc ổn định, thời gian suy nghĩ và môi trường đủ yên tĩnh để ông theo đuổi những câu hỏi lớn về ánh sáng, chuyển động, không gian và thời gian.
Ba năm sau, vào 1905, Einstein bước vào "Năm kỳ diệu", công bố bốn công trình làm thay đổi vật lí hiện đại gồm giải thích hiệu ứng quang điện bằng giả thuyết lượng tử ánh sáng (mở đường cho vật lí lượng tử), chuyển động Brown (củng cố bằng chứng về sự tồn tại của nguyên tử), xây dựng thuyết tương đối hẹp (thay đổi cách hiểu về không gian và thời gian), chỉ ra mối quan hệ tương đương giữa khối lượng và năng lượng qua phương trình E=mc².
Thiên tài trở thành người lưu vong, ẩn náu ở Anh
Nếu giai đoạn không quốc tịch cho thấy Albert Einstein chủ động tách mình khỏi nhà nước mà ông không muốn gắn bó, thì cuộc chạy trốn khỏi Đức năm 1933 lại hoàn toàn khác. Lần này, ông không rời Đức vì lựa chọn cá nhân đơn thuần mà vì sự an toàn của chính mình.
Khi Adolf Hitler và Đức Quốc xã lên nắm quyền, ông đang ở nước ngoài. Là một người Do Thái, nhà trí thức nổi tiếng và công khai phản đối chủ nghĩa quân phiệt, Einstein nhanh chóng trở thành mục tiêu của chế độ mới.
Nhà của ông tại Đức bị khám xét, tài sản của nhà khoa học nổi tiếng này bị tịch thu và tên ông xuất hiện trong chiến dịch tuyên truyền của Đức Quốc xã. Mối đe dọa trở nên nghiêm trọng đến mức Einstein không quay lại Đức.
Tháng 9/1933, ông tìm nơi trú ẩn tại Anh. Trong khoảng ba tuần, Albert Einstein được đưa đến một căn lều bằng gỗ nhỏ tại vùng đất hoang sơ Roughton Heath, hạt Norfolk, Anh. Ông được nghị sĩ Oliver Locker-Lampson che chở, trong khi một số người địa phương mang súng săn canh gác quanh khu vực. Tờ The Guardian cho biết Albert Einstein khi đó bị Đức Quốc xã coi là một trong những kẻ thù nguy hiểm và có nguy cơ bị ám sát.
Hình ảnh nhà khoa học nổi tiếng thế giới phải ngồi trong căn lều nhỏ ở vùng nông thôn Anh trông giống một cảnh phim, nhưng đó là sự kiện có thật. Thời gian ẩn náu này cũng có ý nghĩa lớn với quan điểm chính trị của Einstein.
Trước đó, Einstein từng là người theo chủ nghĩa hòa bình rất mạnh. Ông phản đối chiến tranh và chủ nghĩa quân phiệt. Thế nhưng, sự trỗi dậy của Adolf Hitler khiến ông phải xem xét lại quan điểm ấy. Trước mối đe dọa từ Đức Quốc xã, ông ngày càng tin rằng chủ nghĩa hòa bình tuyệt đối có thể không đủ để ngăn chặn một chế độ hiếu chiến.
Sau khi rời Anh, ông sang Mỹ và định cư tại thành phố Princeton, bang New Jersey và không trở lại sống ở Đức nữa.
Người Do Thái, chủ nghĩa Zion và mối quan hệ với Israel
Albert Einstein có mối quan hệ phức tạp nhưng sâu sắc với phong trào Zion và cộng đồng Do Thái.
Phong trào Zion (Chủ nghĩa Phục quốc Do Thái) là phong trào chính trị và dân tộc của người Do Thái, hình thành rõ nét ở châu Âu vào cuối thế kỉ 19, với mục tiêu xây dựng quê hương/nhà nước tự trị của người Do Thái tại vùng đất lịch sử Israel/Palestine.
Ông từng hợp tác với Chaim Weizmann, Tổng thống đầu tiên của Israel, để vận động tài chính cho việc xây dựng Đại học Hebrew ở Jerusalem (thủ đô Israel). Einstein cũng trở thành một trong những trí thức Do Thái nổi tiếng ủng hộ các hoạt động văn hóa và giáo dục của cộng đồng Do Thái tại Palestine.
Tuy nhiên, quan điểm của ông về một nhà nước Do Thái không hoàn toàn giống với những người theo chủ nghĩa dân tộc. Ông thường nhấn mạnh đến sự chung sống giữa người Do Thái và người Ả Rập, đồng thời cảnh giác với chủ nghĩa dân tộc cực đoan.
Sau khi Israel thành lập năm 1948, ông vẫn giữ quan tâm sâu sắc đến đất nước này. Đó là lí do sự kiện năm 1952 gây chú ý đặc biệt.
Từ chối làm Tổng thống Israel
Ngày 9/11/1952, Chaim Weizmann qua đời. Khi Israel chuẩn bị tìm người kế nhiệm, Thủ tướng David Ben-Gurion và chính phủ nước này đã đề nghị Albert Einstein đảm nhận chức vụ tổng thống.
Đây là một đề nghị mang ý nghĩa biểu tượng rất lớn. Albert Einstein không phải chính trị gia, không phải công dân Israel và cũng chưa từng hoạt động chính trị theo cách thông thường. Thế nhưng, ông là một trong những người Do Thái nổi tiếng nhất thế giới và có uy tín quốc tế đặc biệt. Ông được tiếp cận thông qua Abba Eban - Đại sứ Israel tại Mỹ.
Phản ứng của ông rất đáng chú ý. Albert Einstein nói rằng ông vô cùng xúc động trước lời đề nghị làm Tổng thống Israel nhưng không thể nhận chức vụ vì thiếu năng lực và kinh nghiệm cần thiết để làm việc với con người cũng như thực hiện các nhiệm vụ chính thức. Các tư liệu về cuộc bầu cử Tổng thống Israel năm 1952 ghi nhận ông đã từ chối chức vụ này. Sau đó, Yitzhak Ben-Zvi được bầu làm Tổng thống Israel.
Lời từ chối đó cho thấy Einstein ý thức khá rõ về giới hạn của bản thân và sự khác biệt giữa năng lực khoa học với khả năng đảm nhiệm một chức vụ chính trị. Ông hiểu rằng việc giỏi vật lí không đồng nghĩa với việc có khả năng điều hành một quốc gia.
Đây cũng là một trong những chi tiết đáng chú ý nhất trong cuộc đời ông: Người từng không có quốc tịch lại được một quốc gia mới thành lập đề nghị trở thành tổng thống.
Từ người không quốc tịch đến công dân của hai nước
Câu chuyện quốc tịch của Albert Einstein không dừng ở Thụy Sĩ. Sau khi chuyển sang Mỹ, ông vẫn giữ quốc tịch Thụy Sĩ và trở thành công dân Mỹ ngày 1/10/1940.
Như vậy, cuộc đời Einstein trải qua một hành trình đặc biệt, từ công dân Württemberg trở thành người không quốc tịch, rồi là công dân Thụy Sĩ và cuối cùng có thêm quốc tịch Mỹ.
Song có lẽ điều quan trọng hơn những thay đổi trên giấy tờ là quan niệm của Albert Einstein về bản thân. Ông từng có tư tưởng gần với hình ảnh “công dân thế giới”, không muốn con người bị giới hạn quá mức bởi biên giới quốc gia. Chính quan điểm này giúp giải thích tại sao ông có thể rời Đức, xây dựng cuộc sống tại Thụy Sĩ, sau đó định cư ở Mỹ mà vẫn duy trì mối quan tâm sâu sắc đến các vấn đề của châu Âu, người Do Thái và hòa bình thế giới.
Vì vậy, cuộc ông không chỉ gắn với những đóng góp vĩ đại cho vật lí mà còn là câu chuyện về một trí thức phải trải qua và thích nghi với những biến động chính trị lớn của thế kỉ 20.
Einstein không chỉ thay đổi cách con người hiểu về không gian, thời gian và vật chất. Cuộc đời ông còn trở thành câu chuyện về một nhà trí thức vượt qua biên giới quốc gia nhưng không thể đứng ngoài những vấn đề lớn của thế kỉ 20 về chiến tranh, chủ nghĩa dân tộc, tự do, người tị nạn và trách nhiệm của khoa học.
Còn tiếp...
