Người 'nhặt lộc trời' giữa vườn bưởi Diễn: Chuyện chưa kể của ông chủ Bưởi Chum Phú Nghĩa
Một Thế Giới đã có cuộc trò chuyện với ông Lê Hữu Diện - Giám đốc HTX Nông nghiệp sạch Đức Hậu - Lưu Quang ngay tại vườn bưởi trĩu quả ở thôn Trung Cao 1, xã Phú Nghĩa (Hà Nội), để nghe ông kể lại hành trình từ một sự tình cờ mà trái bưởi "lạ" trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương.
Trong khu vườn rợp bóng những gốc bưởi trĩu quả ở thôn Trung Cao 1, xã Phú Nghĩa (Hà Nội), ông Lê Hữu Diện, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp sạch Đức Hậu - Lưu Quang đã gắn bó với cây bưởi hơn 20 năm nay. Có lẽ chính sự gắn bó bền bỉ ấy đã giúp ông kiên trì giữ lại 4 gốc cây tưởng như "hỏng giống", suýt bị chặt bỏ, để rồi sau hơn một thập kỷ, cho ra đời giống Bưởi Chum Phú Nghĩa như hôm nay.
Từ 4 gốc bưởi "lạc dòng" đến cái tên Bưởi Chum Phú Nghĩa
- Cơ duyên nào đưa ông đến với giống bưởi chum này?
- Ông Lê Hữu Diện: Cơ duyên của tôi xuất phát từ niềm đam mê khoa học kỹ thuật và việc chăm sóc cây bưởi Diễn. Năm 2014, tôi xuống Học viện Nông nghiệp Việt Nam mua 400 cây bưởi Diễn về trồng. Phải mất 5 năm ròng rã cây mới bắt đầu cho quả.
Trong số đó, có 4 cây không chịu ra quả nên tôi định chặt bỏ hẳn. Nhưng nghĩ đi nghĩ lại, tôi lại nhờ người đến ghép thay vì chặt hẳn, âu cũng là muốn giữ lại thử xem sao.
Không ngờ chính năm đó, những cây ấy lại bỗng ra bói được mấy quả. Ăn thử thấy rất ngon. Sang năm thứ hai, mẫu mã quả lại càng đẹp hơn hẳn.
- Khi phát hiện điều bất thường đó, ông đã làm gì? Cái tên "Bưởi Chum" ra đời như thế nào?
- Ông Lê Hữu Diện: Tôi mang mẫu xuống báo cáo với Học viện Nông nghiệp Việt Nam, hỏi các thầy đây là giống gì mà lạ vậy. Các nhà khoa học về tận vườn nghiên cứu, nhưng cho đến bây giờ vẫn chưa xác định được rõ nguồn gốc xuất xứ của 4 cây "lạ" này. Nói thật, đến giờ nó vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải trọn vẹn, nhưng với người làm vườn như tôi thì cứ có quả ngon, khách ưng là mừng rồi.
Bưởi chum khác biệt với các giống bưởi khác ở chỗ có vị ngọt xen chút chua, vỏ vàng, cùi trắng, thu hoạch trong khoảng tháng 7, tháng 8 âm lịch. Nếu bưởi Diễn có hình dẹt thì bưởi chum lại có phần đầu quả thắt lại, trông y hệt miệng một cái chum đựng nước ngày xưa.
Ban đầu tôi đặt tên nôm na là "Lộc Trời", vì đúng là trời cho thật, chẳng ai chủ đích lai tạo ra nó cả. Nhưng sau đó, các bác lãnh đạo huyện Chương Mỹ khi ấy (trước khi sáp nhập) có bàn với các nhà khoa học rằng nên đặt một cái tên mang tính thương hiệu của quê hương, chứ "Lộc Trời" nghe chung chung quá, ở đâu người ta cũng có thể đặt tên như vậy.
Nhìn kỹ hình dáng quả giống như cái chum, thế là đổi thành "Bưởi Chum". Sau này, khi địa giới hành chính sáp nhập, xã Phú Nghĩa trở thành nơi quản lý vùng trồng, sản phẩm mới chính thức mang tên đầy đủ là Bưởi Chum Phú Nghĩa như bây giờ.
Kiên trì với hướng đi hữu cơ
- Ông có thể chia sẻ thêm về quy trình chăm sóc theo hướng hữu cơ?
- Ông Lê Hữu Diện: Tôi trồng bưởi từ năm 2004, đến năm 2017 mới thành lập Hợp tác xã Nông nghiệp sạch Đức Hậu - Lưu Quang. Cũng năm đó, tôi đăng ký chương trình VietGAP để chuyển hẳn sang hướng hữu cơ, bỏ phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học, vì tôi hiểu rõ những thứ đó không tốt cho sức khỏe người tiêu dùng, mà bản thân người trực tiếp phun thuốc như tôi cũng chịu ảnh hưởng đầu tiên.
3 năm đầu làm VietGAP, kiểm tra đất, nước, không khí đều đạt tiêu chuẩn, tôi làm tiếp thêm 3 năm nữa, tổng cộng 6 năm ròng mới được công nhận đạt chuẩn hữu cơ.
Vườn nhà tôi cũng có chút may mắn về vị trí. Vườn nằm ở vùng có mạch nước ngầm đá ong, xung quanh là ao nuôi cá, gần như một hòn đảo tách biệt nên không bị ô nhiễm từ bên ngoài. Vườn từng được một công ty của Nhật Bản về kiểm nghiệm, đánh giá để hướng tới đưa vào hệ thống siêu thị AEON. Đến năm 2023, hợp tác xã chính thức được cấp giấy chứng nhận hữu cơ.
Về phân bón, tôi dùng chế phẩm sinh học do Công ty cổ phần Dược phẩm Hoàng Giang cung cấp, kết hợp với cám ngô, cám gạo, đỗ tương, vỏ chuối chín, rơm rạ và cả nước ép từ thân cây chuối, theo đúng hướng dẫn của các cán bộ Khoa Công nghệ thực phẩm, Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Nhờ vậy, đất quanh gốc cây vẫn có giun dế sinh sống bình thường, tạo được sự cân bằng sinh thái, chứ không phải đất "chết" như nhiều vườn dùng thuốc hóa học lâu năm.
- Hương vị của những trái bưởi chum thay đổi ra sao theo mùa vụ sau đó?
- Ông Lê Hữu Diện: Bưởi này có một đặc điểm khá thú vị mà không phải giống bưởi nào cũng có. Bắt đầu thu vào dịp Rằm tháng Bảy thì độ chua và độ ngọt gần như ngang nhau, mỗi loại chiếm khoảng 50%.
Đến Rằm tháng Tám, đúng dịp Trung thu, độ ngọt tăng lên khoảng 80%, độ chua chỉ còn khoảng 20%, tức là có phảng phất vị chua nhẹ ở hậu vị. Sang đến tháng Chín thì gần như ngọt hoàn toàn, độ chua không còn đáng kể nữa.
Chính nhờ đặc điểm chín sớm và thay đổi vị theo từng đợt này, bưởi chum còn có tác dụng "giải vụ" cho bưởi Diễn, vốn thường tồn đọng rất nhiều vào dịp cuối năm.
Từ một khu vườn nhỏ đến kỳ vọng vươn xa
- Từ 4 cây ban đầu đến nay, quy mô vườn đã phát triển ra sao? Ông kỳ vọng gì cho tương lai của Bưởi Chum Phú Nghĩa?
- Ông Lê Hữu Diện: Từ 400 gốc bưởi Diễn ban đầu, chỉ vỏn vẹn 4 cây cho ra giống lạ. Đến nay, số cây đã được nhân giống lên khoảng 70 gốc, mỗi cây cho từ 50 đến 100 quả tùy năm, có cây sai lên đến gần 100 quả. Sản lượng dự kiến năm nay có thể lên đến vài nghìn quả, khoảng 5.000 đến 7.000 quả.
Thực lòng thì tôi chỉ biết cặm cụi chăm từng gốc bưởi thôi, còn chuyện quảng bá, đưa hàng đi xa thì phải nhờ vào chính quyền, doanh nghiệp và các nhà khoa học giúp sức.
Tôi mong sản phẩm sẽ được nhân rộng ra nhiều nơi hơn, xây dựng được thành thương hiệu bền vững của quê hương mình, và nếu có ngày nào đó quả bưởi này được xuất khẩu ra nước ngoài thì tôi mừng lắm.
