Việc Việt Nam siết liêm chính nghiên cứu khoa học được đánh giá cao
Khi hoạt động nghiên cứu khoa học tại Việt Nam mở rộng nhanh cả về quy mô lẫn mức độ hội nhập quốc tế, yêu cầu về liêm chính khoa học cũng đang được đặt lên một nấc mới.
Việc xây dựng cơ chế xử lí sai phạm không chỉ nhằm ngăn chặn gian lận, mà còn tạo nền tảng để nghiên cứu khoa học của Việt Nam nâng chất lượng, tăng độ tin cậy và tiến gần hơn tới các chuẩn mực quốc tế. Trong nghiên cứu đăng trên Nature, nhà báo Benjamin Plackett đánh giá cao những chuyển biến tại Việt Nam cũng như Ấn Độ, Peru.
Từ cuộc đua công bố đến cuộc đua về chất lượng nghiên cứu khoa học
Trong nhiều năm, sự phát triển của một nền khoa học thường được nhìn thấy qua những con số như số lượng bài báo quốc tế, số công trình được trích dẫn hay vị trí của các trường đại học và viện nghiên cứu trên các bảng xếp hạng. Những chỉ số này có ý nghĩa, bởi chúng phản ánh mức độ hội nhập và năng lực tạo ra tri thức mới.
Nhưng khi tốc độ công bố tăng nhanh, một câu hỏi quan trọng hơn bắt đầu xuất hiện: Những công trình đó có thực sự đáng tin cậy hay không?
Đây không phải vấn đề riêng của Việt Nam. Trên thế giới, các trường đại học, tạp chí khoa học và tổ chức tài trợ đang đối mặt với nhiều hình thức vi phạm liêm chính nghiên cứu, từ đạo văn, làm sai lệch dữ liệu, thao túng hình ảnh, gian lận phản biện cho tới việc sử dụng các “paper mill”, tức là những mạng lưới chuyên tạo ra hoặc bán các bài nghiên cứu không bảo đảm chất lượng.
Một cuộc kiểm tra các bài báo y sinh được công bố gần đây cho thấy tỉ lệ trích dẫn bị làm giả trong năm 2025 cao gấp 12 lần so với năm 2023. Một phân tích khác trên 33.000 nghiên cứu ung thư cho thấy khoảng 12% có liên hệ với hoạt động bị nghi ngờ là của “paper mill”.
Trong hoàn cảnh đó, cách tiếp cận về liêm chính khoa học cũng đang thay đổi. Trước đây, việc phát hiện và xử lí phần lớn dựa vào các tạp chí thu hồi bài, trường đại học điều tra cán bộ, hoặc các nhóm độc lập chuyên phát hiện sai phạm. Mô hình mới đang hình thành theo hướng chủ động hơn: Cơ quan quản lí và tổ chức tài trợ bắt đầu đưa liêm chính nghiên cứu vào chính sách cấp kinh phí, đánh giá và quản trị khoa học.
Việt Nam đang bước vào quá trình này đúng lúc hệ thống nghiên cứu trong nước phát triển nhanh và hội nhập sâu hơn với thế giới.
Việt Nam chuyển từ “khuyến khích công bố” sang xây dựng trách nhiệm khoa học
Theo nghiên cứu của Benjamin Plackett đăng trên Nature, Việt Nam đã công bố một khung về liêm chính nghiên cứu, trong đó dự kiến áp dụng nhiều hình thức xử lí đối với hành vi vi phạm, gồm cảnh cáo bằng văn bản, yêu cầu xin lỗi công khai và hoàn trả kinh phí nghiên cứu. Các vi phạm cũng được ghi nhận trong một cơ sở dữ liệu quốc gia.
Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ liêm chính khoa học không còn chỉ được xem là câu chuyện nội bộ của từng trường đại học hay viện nghiên cứu. Khi những vi phạm được đưa vào một cơ chế quản lí rộng hơn, trách nhiệm của nhà nghiên cứu, đơn vị chủ trì và hệ thống tài trợ cũng trở nên rõ ràng hơn. Đây là bước chuyển quan trọng đối với một nền khoa học đang phát triển.
Tu Duong, một nhà khoa học người Việt làm việc tại Mỹ và là người sáng lập một cộng đồng lớn của người Việt thảo luận về liêm chính, minh bạch và đạo đức nghiên cứu, nhận định rằng hệ thống nghiên cứu Việt Nam đã mở rộng rất nhanh trong những năm gần đây. Áp lực quốc tế hóa và gia tăng số lượng công bố, theo ông, trong một số trường hợp có thể tạo ra động lực đặt số lượng lên trước chất lượng và liêm chính.
Điều này khiến những vấn đề như xuất bản săn mồi (tình trạng một số tạp chí hoặc nhà xuất bản khoa học thu tiền của tác giả để đăng bài nhưng không thực hiện đầy đủ các tiêu chuẩn biên tập và phản biện khoa học cần thiết. Họ có thể quảng cáo rất mạnh để thu hút nhà nghiên cứu, trong khi quy trình thẩm định bài viết rất sơ sài, thậm chí có trường hợp gần như không phản biện), “paper mill” hay thao túng phản biện ngày càng được chú ý.
Nhưng chính sự thay đổi trong cách nhìn này cũng mở ra một cơ hội. Khi khoa học Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào mạng lưới nghiên cứu quốc tế, uy tín của một bài báo không chỉ nằm ở việc nó được xuất bản ở đâu. Điều quan trọng hơn là dữ liệu có thể kiểm chứng, phương pháp có minh bạch, kết quả có thể tái lập và quá trình nghiên cứu có tuân thủ chuẩn mực hay không.
Nói cách khác, Việt Nam đang có cơ hội chuyển từ tư duy “công bố để chứng minh năng lực” sang “công bố để tạo ra tri thức đáng tin cậy”. Đó cũng là lí do việc xây dựng cơ chế liêm chính cần được nhìn rộng hơn một hệ thống xử phạt. Nó có thể trở thành một phần của quá trình nâng cấp toàn bộ môi trường nghiên cứu.
Khi liêm chính trở thành nền móng cho một nền khoa học mạnh hơn
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy Việt Nam không phải quốc gia duy nhất đang tìm cách thiết kế lại luật chơi. Tại Ấn Độ, Quỹ Nghiên cứu Quốc gia Anusandhan yêu cầu người xin tài trợ phải khai báo nếu từng có bài báo bị thu hồi trong vòng 5 năm trước và giải thích nguyên nhân.
Ấn Độ cũng đưa ra cơ chế tính điểm bất lợi đối với những cơ sở nghiên cứu có số lượng bài báo bị thu hồi lớn. Peru áp dụng biện pháp mạnh hơn khi cắt khoản thưởng dành cho những nhà nghiên cứu có bài báo bị thu hồi trong một khoảng thời gian nhất định.
Tuy nhiên, câu chuyện không đơn giản là “sai thì phạt”. Một bài báo bị thu hồi có thể xuất phát từ gian lận có chủ ý, nhưng cũng có thể do một sai sót trung thực mà chính tác giả phát hiện sau khi công bố. Nếu hai trường hợp bị đối xử giống nhau, chính sách có thể vô tình khiến nhà khoa học e ngại việc chủ động thừa nhận và sửa chữa sai lầm.
Đây là điểm đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam khi xây dựng một hệ thống liêm chính khoa học trưởng thành. Một môi trường nghiên cứu tốt không phải là nơi không bao giờ có sai sót. Đó là nơi sai sót có thể được phát hiện, công khai và sửa chữa mà không biến việc trung thực thành một rủi ro lớn hơn việc che giấu.
Vì vậy, cùng với chế tài, hệ thống cần tạo ra cơ chế phân biệt giữa gian lận có chủ ý và sai sót khoa học thiện chí; giữa việc cố tình thao túng kết quả và việc tác giả chủ động rút hoặc sửa một công trình sau khi phát hiện vấn đề.
Việt Nam cũng đang đẩy mạnh số hóa quản trị giáo dục và dữ liệu. Bộ Giáo dục và Đào tạo trong năm 2026 đã yêu cầu các đơn vị khẩn trương số hóa dữ liệu văn bằng, chứng chỉ, đồng thời chuẩn bị cho việc triển khai văn bằng, chứng chỉ số và quản lí dữ liệu trên hệ thống dùng chung. Xu hướng này cho thấy một hướng phát triển rộng hơn: Quản trị khoa học ngày càng dựa trên dữ liệu, khả năng truy xuất và trách nhiệm giải trình.
Nếu được thiết kế tốt, cơ chế liêm chính sẽ không làm khoa học Việt Nam chậm lại. Ngược lại, nó có thể giúp hệ thống tiến nhanh hơn bằng cách giảm những “chi phí ẩn” do nghiên cứu kém chất lượng gây ra, đồng thời củng cố niềm tin của các đối tác quốc tế, nhà tài trợ và chính cộng đồng khoa học.
Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn mà số lượng công trình không còn là câu chuyện duy nhất. Khi năng lực nghiên cứu tăng lên, tiêu chuẩn để đánh giá một nền khoa học cũng phải tăng theo.
Một hệ thống biết xử lí sai phạm, khuyến khích minh bạch và bảo vệ những người làm khoa học nghiêm túc sẽ không chỉ giúp loại bỏ những công trình không đáng tin cậy. Quan trọng hơn, nó tạo ra môi trường để những nhà nghiên cứu chân chính có thể cạnh tranh bằng chất lượng, ý tưởng và những đóng góp thực sự cho xã hội.
Đó có thể là bước chuyển cần thiết để khoa học Việt Nam không chỉ nhiều hơn, mà còn đáng tin cậy hơn và có sức ảnh hưởng lớn hơn trên bản đồ nghiên cứu quốc tế.