Nghiên cứu khoa học được quyền thất bại: 'Tấm khiên' cho những khát vọng đột phá

Cơ chế miễn trừ trách nhiệm trong nghiên cứu khoa học

Để tạo môi trường cho người làm khoa học yên tâm đổi mới sáng tạo, cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với những trường hợp nghiên cứu trung thực, không vụ lợi nhưng không đạt kết quả như kì vọng đang là một trong những chính sách đột phá được kì vọng nhất.

Dưới góc nhìn của một nữ quản lí, một nhà khoa học kì cựu, bà Lê Thị Khánh Vân - Giám đốc Trung tâm Ứng dụng KH-CN và Khởi nghiệp (Hội Nữ trí thức Việt Nam), Nguyên Phó Cục trưởng Cục Thông tin KH-CN Quốc gia, Bộ KH-CN, Phó Chủ tịch Hội hữu nghị Việt - Ý, Phó Chủ tịch Hội Thông tin KH-CN Việt Nam - khẳng định: Cơ chế này chính là "tấm khiên" pháp lí tối cần thiết để các nhà khoa học, đặc biệt là các nữ trí thức, dám dấn thân vào những bài toán lớn của đất nước.

- Thưa bà Lê Thị Khánh Vân, trong các phiên thảo luận nghị trường gần đây, cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho nhà khoa học khi nghiên cứu thất bại đang nhận được sự quan tâm lớn. Là người đồng hành cùng các nữ trí thức nhiều năm qua, bà nhìn nhận thế nào về ý nghĩa của cơ chế này đối với riêng các nữ nhà khoa học?

- Bà Lê Thị Khánh Vân: Tôi rất hoan nghênh và xúc động khi cơ chế này được đưa ra bàn thảo một cách nghiêm túc ở cấp lập pháp. Trong khoa học, rủi ro là một thuộc tính tự nhiên. Nếu biết trước 100% sẽ thành công, đó không còn là nghiên cứu đỉnh cao nữa, đó chỉ là sản xuất ứng dụng thông thường.

Đối với các nữ nhà khoa học, cơ chế này có ý nghĩa như một "lưới đỡ an toàn" mang tính bước ngoặt. Thông thường, một phụ nữ làm khoa học phải gánh vác áp lực kép: vừa trực tiếp đứng trong phòng thí nghiệm đối mặt với các phản ứng hóa học, các thuật toán phức tạp; vừa làm tròn thiên chức người vợ, người mẹ để bảo đảm sự an toàn, ổn định cho gia đình. Chính áp lực từ định kiến xã hội và rào cản thời gian khiến phụ nữ thường có xu hướng ngại rủi ro hơn nam giới.

Nếu không có một cơ chế bảo vệ rõ ràng, các nữ khoa học sẽ chọn giải pháp an toàn tối đa: Chỉ đăng kí những đề tài nhỏ, dễ nghiệm thu, "xào nấu" lại những lối mòn cũ để bảo đảm không bị thất bại, không bị thanh tra, kiểm toán gõ cửa. Nhưng chọn an toàn đồng nghĩa với việc chúng ta tự triệt tiêu cơ hội tạo ra các công nghệ đột phá, những phát minh thay đổi diện mạo doanh nghiệp và nền kinh tế.

“

"Cơ chế miễn trừ trách nhiệm không phải là vẽ đường cho hươu chạy để làm ẩu, mà là tạo ra một át-tô-mát an toàn. Khi nhà khoa học biết phía sau mình có chiếc cầu chì này bảo vệ, họ mới tự tin nhìn về phía trước để đổi mới sáng tạo".

- Thực tế, nhiều chính sách khuyến khích khoa học trước đây rất hay nhưng khi đi vào cuộc sống lại bị nghẽn do thiếu hướng dẫn thực hiện cụ thể. Để cơ chế miễn trừ này thực sự biến thành "vùng an toàn pháp lí" chứ không chỉ nằm trên giấy, theo bà, chúng ta cần những giải pháp căn cơ nào?

- Bà Lê Thị Khánh Vân: Đúng vậy, nỗi sợ lớn nhất của nhà khoa học là sự nhập nhèm trong khái niệm. Thế nào là trung thực? Làm sao chứng minh mình không vụ lợi khi dự án thất bại? Nếu không định lượng được, khi có đoàn kiểm tra, kiểm toán vào cuộc, họ nhìn qua lăng kính sổ sách, tiền tệ thì nhà khoa học vẫn là người chịu trận.

Để giải quyết tận gốc, tôi đề xuất 3 nhóm giải pháp thực chiến sau đây:

Số hóa quy trình bằng Blockchain để định nghĩa "Trung thực": Chúng ta phải thay đổi phương thức quản lí từ hậu kiểm trên văn bản giấy sang giám sát tiến trình số.

Tôi đề xuất bắt buộc sử dụng hệ thống nhật kí điện tử được đồng bộ theo thời gian thực đối với tất cả các đề tài sử dụng ngân sách nhà nước. Công nghệ Blockchain có thể ứng dụng ở đây để bảo đảm mọi dữ liệu thô, kết quả thử nghiệm, dù thất bại hay thành công, một khi đã ghi nhận là không thể sửa xóa.

Khi dự án không đạt kết quả, nhật kí số này chính là bằng chứng đanh thép nhất chứng minh nhà khoa học đã làm việc nghiêm túc, sai lầm này là do giới hạn của công nghệ hoặc quy luật tự nhiên, chứ không phải do họ lười biếng hay gian lận số liệu.

Đồng thời, tiêu chí "Không vụ lợi" cũng phải được định lượng hóa bằng một danh mục rõ ràng về các hành vi trục lợi (như khai khống hóa đơn, dòng tiền đi sai mục đích). Nếu nhà khoa học chứng minh được toàn bộ dòng tiền đều đổ vào mua nguyên vật liệu, thuê chuyên gia, đo đạc mẫu, có chứng từ số minh bạch, thì mặc định họ phải được coi là không vụ lợi.

Thay đổi tư duy nghiệm thu: Chấp nhận thất bại là một kết quả: Cơ chế hành chính hiện tại đang ép nhà khoa học bằng mọi giá phải ra được sản phẩm chạy được. Tư duy này rất lạc hậu. Nhà nước cần chấp nhận nghiệm thu các đề tài không đạt mục tiêu ban đầu, với điều kiện duy nhất: Nhà khoa học phải chỉ ra được tại sao thất bại? Con đường này sai ở điểm nào?

Trong khoa học, báo cáo về một thất bại và chứng minh "con đường này không đi được" cũng là một đóng góp vĩ đại cho cộng đồng. Nó giúp các nghiên cứu sau này tiết kiệm hàng tỉ đồng và hàng năm trời để không đi vào vết xe đổ đó nữa. Thất bại được nghiệm thu chính là học phí của đổi mới sáng tạo.

Thành lập Hội đồng Phán quyết Khoa học độc lập: Khi một dự án thất bại và cần xem xét miễn trừ trách nhiệm, cơ quan phán quyết không thể là các cán bộ hành chính hay cơ quan điều tra kinh tế. Họ không có chuyên môn để hiểu vì sao một phản ứng hóa học không xảy ra, hay một con chip không hoạt động dù quy trình hoàn toàn đúng.

Cần thành lập một Hội đồng Phán quyết Khoa học độc lập gồm các chuyên gia đầu ngành trong và ngoài nước thuộc đúng lĩnh vực chuyên sâu đó. Chỉ những người làm chuyên môn mới có đủ năng lực thẩm định tính trung thực và độ khó của đề tài.

Quyết định chuyên môn của hội đồng này phải là căn cứ pháp lí cao nhất, có giá trị ràng buộc để các cơ quan quản lí áp dụng điều khoản miễn trừ trách nhiệm cho nhà khoa học.

Từ phòng thí nghiệm đến thị trường: Cần niềm tin từ doanh nghiệp

- Là Giám đốc Trung tâm Ứng dụng KH-CN và Khởi nghiệp, bà thấy cơ chế này sẽ tác động thế nào đến mối quan hệ giữa nhà khoa học và doanh nghiệp, nơi kiểm chứng cuối cùng của các công nghệ đổi mới sáng tạo?

- Bà Lê Thị Khánh Vân: Tác động vô cùng lớn! Hiện nay, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường ở Việt Nam còn rất xa. Doanh nghiệp cần những công nghệ có thể tối ưu hóa sản xuất ngay, trong khi nhà khoa học lại thiếu nguồn lực thử nghiệm thực tế vì sợ rủi ro tài chính và pháp lí.

“

Khi các cơ chế miễn trừ trách nhiệm này chính thức được pháp luật hóa, tôi hi vọng các nữ nhà khoa học sẽ tự tin bước ra khỏi vùng an toàn.

Khi có "tấm khiên" miễn trừ trách nhiệm, các nhà khoa học sẽ mạnh dạn hơn trong việc hợp tác với doanh nghiệp để giải các bài toán mang tính đặt hàng. Đặc biệt đối với các xu hướng công nghệ cốt lõi hiện nay như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, hay chuyển đổi năng lượng xanh, những lĩnh vực có tốc độ thay đổi tính bằng ngày và tỉ lệ thất bại cực cao.

Nếu không cho phép thất bại, chúng ta sẽ mãi đi sau, chỉ có thể mua lại công nghệ cũ của nước ngoài chứ không thể tự chủ công nghệ.

- Một câu hỏi cuối, thưa bà. Với tư cách là một người đi trước, bà có lời nhắn nhủ nào gửi đến các thế hệ nữ nhà khoa học, những "Women in Tech" đang ngày đêm cống hiến tại Việt Nam?

- Bà Lê Thị Khánh Vân: Tôi muốn nói với các bạn rằng: Khát vọng đổi mới sáng tạo không có giới tính. Những rào cản về định kiến hay thiên chức gia đình là có thật, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể vượt qua nếu xã hội có một cơ chế thấu cảm và bảo vệ xứng đáng.

Khi các cơ chế miễn trừ trách nhiệm này chính thức được pháp luật hóa, tôi hi vọng các nữ nhà khoa học sẽ tự tin bước ra khỏi vùng an toàn. Hãy dám nghĩ lớn, dám nhận những đề tài thách thức, bởi vì khoa học đỉnh cao cần sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và trực giác nhạy bén của người phụ nữ. Phía sau các bạn, luật pháp và cộng đồng khoa học sẽ tạo ra một hệ sinh thái an toàn nhất để các bạn phụng sự.

Xin trân trọng cảm ơn bà về cuộc trò chuyện thẳng thắn và đầy tâm huyết này!

Khoa học công nghệ nâng giá trị mô hình ‘khóm - cau - dừa’ vùng ĐBSCL

Nghị quyết 57: Cú hích Phát triển khoa học công nghệ quốc gia

Hàn Quốc quan tâm dự án khoa học công nghệ và môi trường tại Cần Thơ

Sửa đổi 4 luật, cải cách hành chính lĩnh vực khoa học công nghệ