Thanh toán ‘ting ting’ bùng nổ ở chợ TP.HCM nhưng coi chừng mã QR giả

Nhiều tiểu thương bắt đầu đưa công nghệ vào những khâu vốn được thực hiện thủ công, trong khi ngành công thương thành phố định hướng số hóa hệ thống chợ và kênh bán lẻ truyền thống. Đặc biệt, hình thức thanh toán "ting ting" (sử dụng giọng nói để tự động thông báo khi khách hàng hoàn tất chuyển khoản) đang bùng nổ ở chợ TPHCM

Từ chiếc điện thoại đến “Chợ 4.0”

Chợ truyền thống từ lâu giữ vai trò quan trọng trong hệ thống phân phối hàng hóa tại Việt Nam. Đây là nơi kết nối trực tiếp người bán với người mua, đặc biệt với nhóm khách hàng có nhu cầu mua thực phẩm tươi sống, hàng hóa theo lượng nhỏ và các sản phẩm có tính địa phương.

Tại TP.HCM, chợ truyền thống cũng gắn với sinh kế của hàng nghìn hộ kinh doanh. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của siêu thị, cửa hàng tiện lợi và thương mại điện tử, cách mua sắm của người tiêu dùng thay đổi. Điện thoại thông minh ngày càng được sử dụng nhiều hơn trong việc tìm kiếm sản phẩm, liên hệ người bán và thanh toán.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số tại chợ không chỉ nằm ở việc đưa thêm thiết bị công nghệ vào quầy hàng. Một số tiểu thương đã bắt đầu thay đổi cách tiếp cận khách hàng, quản lý giao dịch và tổ chức bán hàng.

Tại chợ Tân Bình, thời gian vắng khách được một số tiểu thương tận dụng để chụp hình sản phẩm, đăng lên mạng xã hội và tập livestream bán hàng. Với họ, quá trình chuyển đổi số bắt đầu từ những công cụ quen thuộc như điện thoại thông minh và tài khoản mạng xã hội.

Cách làm này giúp hoạt động mua bán không còn giới hạn trong thời gian chợ mở cửa. Sản phẩm có thể được giới thiệu trên môi trường trực tuyến, khách hàng có thể xem hình ảnh, trao đổi với người bán và đặt mua từ xa.

Thanh toán không dùng tiền mặt cũng đang trở thành một phần của hoạt động mua bán tại nhiều quầy hàng.

Từ những giao dịch vài chục nghìn đồng đến các đơn hàng có giá trị lớn hơn, khách hàng có thể sử dụng điện thoại quét mã QR, nhập số tiền và hoàn tất giao dịch. Việc thanh toán bằng mã QR vì thế dần trở thành một phương thức quen thuộc tại các chợ.

Chị Lê Phương, chủ tiệm đồ gia dụng chợ Hoàng Hoa Thám, phường Tân Bình, TP.HCM, cho biết gần một nửa lượng khách mua hàng tại cửa hàng hiện sử dụng hình thức chuyển khoản. Khoảng một năm trước, chị chủ động tạo mã QR để khách thuận tiện thanh toán.

Khi mô hình “Chợ 4.0” được triển khai đồng bộ tại chợ và tiểu thương được hỗ trợ miễn phí, chị đăng ký thêm để khách hàng có thêm lựa chọn thanh toán.

Tại một cửa hàng thực phẩm ở chợ Bàu Cát, chị Tú Trinh cho biết trước đây đã sử dụng thanh toán bằng mã QR nhưng chủ yếu lưu hình ảnh mã trên điện thoại.

Khi khách cần chuyển khoản, người bán phải mở điện thoại tìm mã, sau đó kiểm tra giao dịch. Hiện nay, bảng mã QR tích hợp loa thông báo giúp việc xác nhận giao dịch thuận tiện hơn.

“Khi giao dịch thành công, loa sẽ đọc thông báo nên tôi không cần cầm điện thoại kiểm tra”, chị Trinh cho biết.

Những thay đổi này cho thấy chuyển đổi số tại chợ truyền thống có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể. Tiểu thương không nhất thiết phải sử dụng ngay các hệ thống công nghệ phức tạp. Một mã QR, một thiết bị thông báo giao dịch, một tài khoản mạng xã hội hay một chiếc điện thoại cũng có thể trở thành công cụ phục vụ hoạt động kinh doanh.

Tại TP.HCM, việc hỗ trợ tiểu thương chuyển đổi số cũng được triển khai thông qua các chương trình tập huấn, hướng dẫn cài đặt ứng dụng, tạo tài khoản và sử dụng các công cụ thanh toán.

Theo thông tin được Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM đăng tải, các Ban quản lý chợ đã phối hợp tổ chức nhiều lớp tập huấn, hỗ trợ cài đặt ứng dụng và phát tài khoản miễn phí cho tiểu thương. Một số chương trình còn hướng dẫn tiểu thương vận hành cửa hàng trực tuyến và livestream bán hàng trên các nền tảng thương mại điện tử.

Sau hơn một năm Bộ Công Thương phát động chương trình chuyển đổi số tiểu thương chợ truyền thống, thanh toán không dùng tiền mặt, mã QR và bán hàng qua mạng xã hội đã xuất hiện ngày càng rõ tại các chợ ở TP.HCM. Tại chợ Bến Thành, một số tiểu thương cho biết 70-80% khách hàng đã thanh toán bằng phương thức không tiền mặt; tại chợ An Đông, nhiều sạp hàng thời trang, phụ kiện, vải vóc kết hợp bán trực tiếp với bán hàng online, livestream giới thiệu sản phẩm.

Tuy nhiên, đến nay chưa có số liệu tổng hợp chính thức công bố riêng cho TP.HCM về số chợ, số tiểu thương hay tỷ lệ tiểu thương hoàn thành chuyển đổi số sau chương trình. Các kết quả được ghi nhận chủ yếu tập trung ở thanh toán số, bán hàng trên mạng xã hội và các chương trình tập huấn, hỗ trợ công nghệ.

Cảnh giác với thủ đoạn giả mạo mã QR

Thanh toán không tiền mặt mới là một phần trong quá trình số hóa chợ truyền thống. Khi hoạt động kinh doanh được đưa lên môi trường số, tiểu thương có thể từng bước tiếp cận thêm các công cụ quản lý bán hàng, thương mại điện tử và mạng xã hội.

Tại chợ Tân Bình, việc tiểu thương chụp hình sản phẩm, đăng mạng xã hội và livestream cho thấy một hướng tiếp cận khác: đưa hàng hóa từ quầy hàng truyền thống lên môi trường trực tuyến.

Theo định hướng được lãnh đạo Sở Công Thương TP.HCM nêu, thành phố đang thúc đẩy xây dựng hệ sinh thái số trong lĩnh vực thương mại - phân phối, kết nối doanh nghiệp, nhà cung cấp, nhà phân phối, logistics và người tiêu dùng trên nền tảng dữ liệu dùng chung. Việc số hóa hệ thống chợ và kênh bán lẻ truyền thống cũng nằm trong nhóm giải pháp được triển khai.

Ông Lê Huỳnh Minh Tú, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP.HCM, cho biết chuyển đổi số đang và sẽ là động lực quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu chuỗi cung ứng và cải thiện trải nghiệm của người tiêu dùng.

Theo ông Tú, TP.HCM đặt mục tiêu đến năm 2030, kinh tế số chiếm 40% GRDP. Trong đó, thương mại - dịch vụ, đặc biệt là lĩnh vực bán lẻ, được xác định giữ vai trò dẫn dắt.

Sở Công Thương TP.HCM triển khai nhiều giải pháp để thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực công thương. Một trong những hướng được đặt ra là đẩy mạnh số hóa hệ thống chợ và kênh bán lẻ truyền thống, hỗ trợ tiểu thương và hộ kinh doanh nhỏ tiếp cận thanh toán không tiền mặt, thương mại điện tử và các nền tảng hỗ trợ kinh doanh.

Trước đó, tại chương trình hợp tác hỗ trợ tiểu thương chuyển đổi số, ông Nguyễn Nguyên Phương, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP.HCM, nhấn mạnh các mô hình chuyển đổi số cần được thiết kế sát thực tế, có tính ứng dụng cao và có sự đồng hành của doanh nghiệp.

“Để tiểu thương có thể chuyển đổi một cách thực chất, cần những mô hình đơn giản, dễ triển khai, chi phí thấp nhưng mang lại hiệu quả cụ thể, đặc biệt là về quản lý doanh thu, tiếp cận vốn và kết nối người tiêu dùng”, ông Phương cho biết.

Đây cũng là vấn đề đặt ra đối với quá trình số hóa chợ truyền thống. Tiểu thương phần lớn kinh doanh quy mô nhỏ, hoạt động dựa trên kinh nghiệm và quan hệ trực tiếp với khách hàng. Vì vậy, các công cụ số nếu quá phức tạp hoặc phát sinh nhiều chi phí có thể trở thành rào cản trong quá trình áp dụng.

Việc chuyển đổi số vì thế đang được triển khai từ những nhu cầu cụ thể của hoạt động mua bán. Thanh toán QR giúp giảm phụ thuộc vào tiền mặt. Loa thông báo giao dịch giúp người bán xác nhận khoản tiền nhận được. Mạng xã hội giúp tiểu thương giới thiệu sản phẩm. Livestream tạo thêm phương thức tiếp cận khách hàng. Các phần mềm quản lý bán hàng có thể hỗ trợ theo dõi doanh thu, hàng hóa và giao dịch.

Cùng với đó, chuyển đổi số cũng đặt ra yêu cầu về an toàn giao dịch.

Một số tiểu thương lo ngại mã QR tại quầy có thể bị kẻ gian dán chồng mã khác. Khi lượng khách đông, người bán cũng có thể gặp khó khăn trong việc kiểm tra giao dịch. Việc tích hợp loa thông báo là một giải pháp hỗ trợ xác nhận giao dịch, nhưng không thay thế việc kiểm tra thông tin người nhận và số tiền chuyển.

Người mua và người bán vẫn cần kiểm tra kỹ tên người nhận, số tiền và trạng thái giao dịch. Các bên cũng cần cảnh giác với thủ đoạn giả mạo mã QR hoặc các hình thức lừa đảo trong thanh toán điện tử.

Theo đó, chuyển đổi số đang diễn ra từng bước tại các chợ truyền thống TP.HCM. Từ một phương thức thanh toán, công nghệ đang được đưa vào giới thiệu sản phẩm, giao tiếp với khách hàng và quản lý hoạt động kinh doanh.

Mục tiêu của quá trình này không chỉ là thay đổi cách thanh toán. Các chương trình hỗ trợ đang hướng tới việc giúp tiểu thương tiếp cận thương mại điện tử, công cụ quản lý và phương thức bán hàng mới.

Trong khi đó, chợ vẫn giữ những đặc điểm riêng như hàng hóa tươi sống, khả năng mua bán linh hoạt, giao tiếp trực tiếp và quan hệ giữa tiểu thương với khách quen. Việc số hóa đang bổ sung thêm phương thức kinh doanh thay vì loại bỏ hoàn toàn những đặc điểm vốn có của chợ.

Tại TP.HCM, quá trình chuyển đổi số chợ truyền thống đang được đặt trong mục tiêu phát triển kinh tế số và hiện đại hóa hệ thống phân phối. Từ mã QR trên một quầy hàng đến hoạt động livestream, những thay đổi nhỏ đang tạo thêm một lớp phương thức kinh doanh mới cho mô hình chợ vốn đã tồn tại lâu đời.

Nguyễn Tuyết