AI đang thay đổi văn hóa trong hiệu sách như thế nào?
Chỉ vài dòng lệnh, một chatbot có thể lập tức gợi ý cuốn sách tiếp theo theo đúng thể loại, tâm trạng hay tác giả mà người mua tìm đến hiệu sách.
Nhưng với Natalie Beecroft, một cây viết sống tại London và đồng thời làm việc tại hiệu sách Daunt Books, sự tiện lợi ấy đang đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Nếu tất cả cùng hỏi AI “tôi nên đọc gì tiếp theo?”, liệu chúng ta có đang dần đánh mất sở thích đọc của riêng mình?
Khi một cuộc trò chuyện trong hiệu sách bị thay thế bằng vài dòng lệnh
Tại một hiệu sách ở London, một khách hàng từng đến tìm một cuốn sách hướng dẫn đi bộ. Nhân viên hiệu sách đang lần lượt giới thiệu những lựa chọn phù hợp thì người phụ nữ bất ngờ lấy điện thoại ra, gõ gì đó rồi quay sang hỏi: “ChatGPT đề xuất cuốn này. Ở đây có không?”.
Cuốn sách cuối cùng cũng được tìm thấy. Nhưng với Natalie Beecroft, khoảnh khắc ấy để lại một cảm giác hụt hẫng. Cuộc trò chuyện giữa người mua và người bán, thứ vốn tạo nên trải nghiệm đặc biệt của một hiệu sách đã bị rút ngắn thành một thao tác kiểm tra thông tin.
Beecroft, cây viết sống tại London và là nhân viên bán sách tại Daunt Books, nhận thấy những tình huống như vậy ngày càng phổ biến. Khách bước vào hiệu sách với những danh sách được tạo sẵn bởi các mô hình ngôn ngữ lớn, thường là ChatGPT.
Có người muốn tìm một cuốn sách buồn nhưng ấm áp, giống Before the Coffee Gets Cold. Có người tìm một tác phẩm tiếp theo sau Atomic Habits. Người khác muốn một câu chuyện gia đình dài hơi như Pachinko, một cuốn sách có sức nặng cảm xúc tương tự tác phẩm mới nhất của Sally Rooney, hay đơn giản là một cuốn sách về Guyana để tặng người thân. Điểm chung là thay vì bắt đầu bằng câu hỏi với người bán sách, họ đã hỏi chatbot trước.
Trong một xã hội mà thời gian ngày càng trở thành thứ xa xỉ, điều này dễ hiểu. Chỉ cần vài thao tác, AI có thể đưa ra một danh sách sách được cá nhân hóa mà người dùng không cần phải đứng giữa hàng trăm cuốn sách, lật từng trang, đọc lời giới thiệu hay trò chuyện với một người xa lạ.
Nhưng chính sự thuận tiện ấy lại khiến Beecroft đặt câu hỏi: Nếu việc tìm sách trở nên quá dễ dàng, chúng ta có còn thực sự “duyệt sách” hay khám phá sách nữa không?
Câu chuyện này không chỉ xuất hiện ở một hiệu sách London. Danielle Moylan, chủ hiệu sách Lala Books, cũng từng gặp một khách hàng tìm đến sau khi đã dùng AI để tìm sách mới.
Khách hàng yêu thích một cuốn sách, sau đó đọc hai tác phẩm được giới thiệu là tương tự nhưng đều không đáp ứng được kỳ vọng. Moylan chỉ cần nghe tên những cuốn sách đó đã đoán được nguồn gốc của danh sách.
Theo bà, các tác phẩm cùng thể loại nhưng thiếu một thứ quan trọng là “linh hồn” cảm xúc của cuốn sách ban đầu. Đó chính là điểm mà một người bán sách có kinh nghiệm có thể nhận ra nhưng một thuật toán khó nắm bắt.
AI có thể tìm sách nhanh, nhưng dễ đưa người đọc về cùng một chỗ
Không thể phủ nhận sức hấp dẫn của việc nhờ AI tìm sách. Với những người bận rộn hoặc cảm thấy choáng ngợp trước một hiệu sách lớn, chatbot giống như một người trợ lí luôn sẵn sàng.
Một câu hỏi kiểu “Tôi thích Demon Copperhead, hãy giới thiệu cho tôi năm cuốn tương tự”, có thể lập tức một danh sách được tạo ra. Người đọc không phải mất hàng giờ tìm kiếm, cũng không cần lo mình hỏi một người bán sách quá bận rộn.
Madeleine, một người bán sách vốn không có thiện cảm với AI nhưng thừa nhận công nghệ này có một ưu điểm là nó có thể gỡ bỏ một rào cản đối với việc đọc. Một số người cảm thấy ngại khi bước vào hiệu sách và nói chuyện với một người mà họ cho rằng “đọc nhiều hơn mình”. Với họ, hỏi AI có thể dễ dàng hơn rất nhiều.
Có một trường hợp đáng chú ý khác ở tờ Chicago Sun-Times. Trong danh sách sách mùa hè được tờ báo đăng tải năm trước, xuất hiện những tựa sách như Nightshade Market của Min Jin Lee, Migrations của Maggie O'Farrell và The Rainmakers của Percival Everett. Vấn đề là những cuốn sách này không tồn tại. Danh sách đã đưa những tựa sách do chatbot “bịa” ra lên mặt báo mà không được con người kiểm chứng đầy đủ.
Sai sót đó cho thấy một điểm yếu rõ ràng của AI là khả năng tạo ra câu trả lời nghe rất thuyết phục không đồng nghĩa với khả năng bảo đảm câu trả lời là đúng. Nhưng ngay cả khi AI không “bịa” sách, Beecroft cho rằng vấn đề sâu hơn vẫn còn đó.
Các thuật toán thường có xu hướng đề xuất những gì đã phổ biến, những gì có nhiều dữ liệu, nhiều lượt tương tác và đã được thị trường chứng minh. Điều này có thể khiến người đọc liên tục được dẫn về những tác phẩm nổi tiếng, những tác giả bán chạy và những lựa chọn đã được nhiều người khác lựa chọn.
Trong khi đó, những cuốn sách của các nhà xuất bản nhỏ, tác giả mới, tác phẩm ít được biết đến hoặc sách dịch có thể khó xuất hiện hơn trong những danh sách được tạo tự động. Nguy cơ khi ấy không phải AI khiến con người ngừng đọc. Ngược lại, họ vẫn đọc rất nhiều nhưng có thể ngày càng đọc giống nhau.
Nếu hàng triệu người cùng nhập những yêu cầu tương tự vào chatbot, kết quả có thể tạo ra một vòng lặp. Khi đó, sách phổ biến được đề xuất nhiều hơn, càng nhiều người đọc, càng có thêm dữ liệu và sự chú ý, rồi những cuốn sách ấy lại càng dễ được đề xuất.
Sự đa dạng của thị trường sách do vậy có thể bị thu hẹp trong chính lúc công nghệ tưởng như đang mở rộng vô hạn lựa chọn cho người đọc.
Một cuốn sách không chỉ là dữ liệu, mà còn là một cảm xúc
Điều mà các hiệu sách độc lập có thể cung cấp không phải là một danh mục sách mà còn cả tư vấn sống động. Một người bán sách có thể hỏi khách hàng vì sao họ thích một cuốn sách. Họ có thể nhận ra rằng người đọc nói “tôi thích truyện trinh thám” nhưng thực chất đang tìm cảm giác cô độc, hồi hộp hay một câu chuyện có nhân vật phức tạp. Họ có thể nhớ một cuốn sách ít người biết đến mà thuật toán khó đưa ra, bởi chính người bán từng đọc và yêu thích nó.
Đó là một kiểu tri thức rất khó chuyển thành dữ liệu. Beecroft cho rằng một hiệu sách độc lập hay thư viện không chỉ tồn tại để hoàn tất một giao dịch. Đây còn là những “không gian thứ ba”, là nơi con người gặp nhau, trò chuyện và nhận được sự quan tâm mang tính cá nhân.
Matt, làm việc tại hiệu sách cộng đồng Morocco Bound ở Bermondsey, cho rằng việc quá phụ thuộc vào AI có thể làm mất đi sự sáng tạo, làm suy giảm tính độc lập và khiến con người trở nên giống nhau hơn.
Một người đọc đôi khi cần được giới thiệu một cuốn sách mà họ không nghĩ mình sẽ thích. Và việc không thích một cuốn sách cũng không nhất thiết là thất bại.
Ben, một đầu bếp đồng thời đang viết tiểu thuyết, cho rằng nếu đọc một cuốn sách mà mình không yêu thích rồi kiên nhẫn sống cùng cảm giác không thoải mái ấy, trải nghiệm đó có thể hữu ích hơn việc đọc liên tiếp những cuốn sách chắc chắn phù hợp với sở thích.
Madeleine cũng nhìn thấy giá trị của việc chấp nhận rủi ro khi đọc. Nếu người đọc không dám thử một cuốn sách khác với gu quen thuộc, họ sẽ khó biết mình có thể thích điều gì mới.
Đó cũng là lí do Beecroft không muốn nhìn hiệu sách chỉ như một nơi bán sách. Cô nhắc đến những hiệu sách cộng đồng như Morocco Bound, Funny Weather hay Lala Books, nơi một cuộc trò chuyện đơn giản có thể bắt đầu một quá trình đọc hoàn toàn khác.
Celeste và Ed, những người làm việc tại Funny Weather, diễn đạt điều đó bằng một câu rất cô đọng: Bản chất của việc giới thiệu sách là giới thiệu một cảm xúc. AI không thể cảm nhận cảm xúc; người bán sách thì có thể. Vì thế, cách giữ lại giá trị của hiệu sách trong thời đại chatbot có lẽ không phải là cạnh tranh với AI về tốc độ. Đó là giữ lại thứ mà máy móc khó thay thế như sự tò mò, bất ngờ, trò chuyện và khả năng hiểu một người đọc cụ thể.