Nga dồn đòn tấn công mạnh mẽ vào ‘xương sống số’ của Ukraine, vì sao?
Từ giữa tháng 9 đến đầu tháng 10, Nga liên tiếp tập kích các trung tâm dữ liệu Ukraine và trụ sở Kyivstar, nhà mạng di động lớn nhất nước này.
Cựu Thứ trưởng Quốc phòng Kateryna Chernohorenko cho rằng Kyiv cần đưa thêm hạ tầng quan trọng xuống lòng đất, đồng thời cảnh báo năng lực phòng không bảo vệ các hệ thống số này đang thiếu hụt nghiêm trọng.
Trung tâm dữ liệu Ukraine ngày càng bị nhắm tới
Sáng Chủ nhật 27/9, UAV phản lực Nga đánh trúng trụ sở chính của Kyivstar ở Kyiv. Cùng ngày, Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố đã tấn công một trung tâm dữ liệu của Vodafone Ukraine, nhà mạng lớn thứ hai cả nước, theo Reuters.
Đòn đánh này nối tiếp gần hai tuần dồn dập. Ngày 15/9, trung tâm dữ liệu BeMobile bị ảnh hưởng trong một đợt tấn công bằng UAV, khiến một số trang web dùng dịch vụ UCloud gián đoạn. Ngày 23/9, hạ tầng của UTELS và Pavutyna bị hư hại, khiến khoảng 100.000 hộ gia đình ở Kyiv và vùng phụ cận bị gián đoạn internet. Hai ngày sau, một UAV đánh vào tòa văn phòng ở quận Solomianskyi gây hư hại trung tâm dữ liệu Datagroup. Công ty cho biết dịch vụ vẫn chạy từ các điểm dự phòng.
Bộ Quốc phòng Nga nói các trung tâm dữ liệu bị nhắm vì chúng xử lí và truyền dữ liệu tình báo cho quân đội Ukraine, rồi đăng ảnh một chiếc UAV kèm dòng chữ "Cai nghiện số". Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha bác bỏ, khẳng định đây là hạ tầng dân sự thiết yếu vì internet còn truyền cảnh báo tên lửa và UAV tới người dân.
Chiến dịch chưa dừng lại. Ngày 30/9, Nga tuyên bố đánh trung tâm dữ liệu De Novo ở Kyiv, mà Mosocw gọi là điểm trung chuyển internet phục vụ quân đội. Đến 4/10, Bộ Quốc phòng Nga nói đã đánh thêm một trung tâm dữ liệu ở Odesa.
Bà Kateryna Chernohorenko, Thứ trưởng Quốc Ukraine phòng phụ trách chuyển đổi số từ 2023 đến 2025, nhận thấy sự thay đổi rõ rệt. "Vài tuần gần đây, các trung tâm dữ liệu hứng chịu ngày càng nhiều đòn tấn công, kể cả bằng UAV Shahed", bà nói với Breaking Defense tại hội nghị IT Arena ở Lviv ngày 26/9.
Sau cuộc họp Bộ Tổng tư lệnh tối cao ngày 25/9, Tổng thống Volodymyr Zelensky viết trên Telegram rằng Kyiv đã thông qua "thêm các quyết định để bảo vệ và bảo đảm hạ tầng trung tâm dữ liệu hoạt động liên tục", coi việc thực thi là trách nhiệm cá nhân của quan chức.
Lòng đất và đám mây chỉ che được một phần
Theo bà Chernohorenko, Ukraine đã chuyển trung tâm dữ liệu ra nước ngoài và đầu tư mạnh cho mạng lưới ngầm từ nhiều năm trước.
Ngày 17/2/2022, một tuần trước khi chiến sự toàn diện nổ ra, Quốc hội Ukraine thông qua Luật về Dịch vụ đám mây, nhưng văn bản này chưa có hiệu lực ngay. Sau khi Nga mở chiến dịch quân sự, Kyiv áp dụng các biện pháp khẩn cấp để bảo vệ dữ liệu. Nghị quyết của Nội các ngày 12/3 và luật được thông qua ngày 15/3 cho phép các cơ quan nhà nước đặt hệ thống thông tin và sổ đăng ký công trên hạ tầng đám mây ở nước ngoài trong thời gian thiết quân luật.
Amazon Web Services (AWS) sau đó đưa thiết bị lưu trữ Snowball vào Ukraine để sao chép và chuyển dữ liệu lên đám mây. Theo AWS, hơn 10 petabyte dữ liệu của 42 cơ quan chính phủ và 24 trường đại học đã được di chuyển theo cách này. PrivatBank, ngân hàng tư nhân lớn nhất Ukraine và phục vụ khoảng 40% dân số, cũng chuyển hoạt động lên hạ tầng đám mây.
Nhờ có hệ thống sao lưu và hạ tầng dự phòng, một tòa nhà bị đánh trúng không còn đồng nghĩa với việc dữ liệu bị mất hoàn toàn. Tuy nhiên, điện toán đám mây không thể thay thế cáp quang, nguồn điện hay các trạm viễn thông trong nước. Dữ liệu có thể được lưu an toàn ở nước ngoài, nhưng người dùng vẫn mất kết nối nếu hạ tầng truyền dẫn tại chỗ bị phá hỏng. Các đợt tấn công trong tháng 9 đã cho thấy rõ điểm yếu này.
Đưa cơ sở xuống lòng đất cũng có giới hạn. Trung tâm dữ liệu cần nguồn điện lớn, hệ thống làm mát và bảo trì thường xuyên, nên xây hoàn toàn dưới đất vừa tốn kém vừa mất thời gian. Bà Chernohorenko thừa nhận với mức đe dọa hiện nay, những gì đã làm vẫn chưa đủ.
Nga cũng đang đưa một số cơ sở xuống lòng đất, trong đó có nơi sản xuất UAV, nhằm khiến chúng khó bị phát hiện và tấn công hơn. Bà Chernohorenko cho rằng điều này buộc Ukraine phải duy trì giám sát liên tục.
Ngày 19/9, nhà phân tích tình báo nguồn mở Dnipro Osint công bố ảnh vệ tinh và ước tính khu kinh tế đặc biệt Alabuga ở Tatarstan, nơi sản xuất UAV Geran-2, đã có khoảng 42.000 m² không gian sản xuất ngầm. Đây là đánh giá OSINT, không phải số liệu chính thức từ phía Nga. Dnipro Osint cho rằng hoạt động xây dựng dưới lòng đất được đẩy mạnh sau những đòn tập kích đầu tiên của Ukraine nhằm vào Alabuga.
F-16 và khoảng trống của lá chắn phòng không
“Dĩ nhiên, không thể đưa mọi thứ xuống lòng đất”, bà Chernohorenko nói. Vì vậy, Ukraine vẫn phải tăng cường năng lực chống tên lửa đạn đạo và UAV, hai lĩnh vực mà bà cho rằng đang thiếu hụt nghiêm trọng.
Một thách thức mới là UAV phản lực, loại bay nhanh và cao hơn các mẫu Shahed cánh quạt thông thường. Riêng ngày 28/9, Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết 90 trong hơn 120 UAV Nga phóng vào Ukraine là loại phản lực. Tỉ lệ đánh chặn nhóm mục tiêu này chỉ khoảng 57%, thấp hơn mức 70% khi tính chung mọi loại UAV. Kyiv đang tăng tốc phát triển phương tiện đánh chặn và mở rộng sản xuất động cơ phản lực trong nước.
Chernohorenko đánh giá F-16 là một trong những phương tiện hiệu quả nhất để đối phó UAV phản lực. Tuy nhiên, khả năng sẵn sàng chiến đấu của phi đội đang gây tranh cãi. Bài xã luận của Wall Street Journal (WSJ) ngày 29/9, dẫn một nguồn phương Tây, cho rằng hơn một nửa số F-16 của Ukraine khi đó không thể làm nhiệm vụ vì đang chờ hoặc trải qua quá trình bảo trì. WSJ cũng cho biết đợt kiểm tra định kỳ sau mỗi 300 giờ bay có thể kéo dài tới 40 tuần tại Bỉ.
Chernohorenko cũng nhắc tới mốc 40 tuần, so với khoảng 2-6 tuần trong điều kiện thông thường, và cho rằng sự chậm trễ xuất hiện sau khi công việc này được chuyển từ Mỹ sang Bỉ. Bà cảnh báo nếu Kyiv không nhận thêm “hàng nghìn quả đạn cho F-16” và thời gian sửa chữa không được rút ngắn, số tiêm kích có thể thực hiện nhiệm vụ sẽ tiếp tục giảm trước cuối năm.
Phía Ukraine bác bỏ cách mô tả này. Ngày 2/10, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Heorhii Tykhyi viết trên X rằng thông tin về mức độ sẵn sàng “thấp thảm họa” và thời gian bảo trì quá dài là không chính xác. Ông thừa nhận việc duy trì các F-16 đời cũ là một thách thức vì một số linh kiện không còn được sản xuất, nhưng cho biết thời gian xử lý đang được rút ngắn. Sabena Engineering, công ty Bỉ thực hiện hợp đồng trị giá tới 235,5 triệu USD do Mỹ trao, cũng bác bỏ những báo cáo về tình trạng chậm trễ nghiêm trọng. Do số lượng máy bay sẵn sàng chiến đấu là thông tin quân sự nhạy cảm, hiện chưa có nguồn độc lập xác định chính xác bao nhiêu F-16 Ukraine đang hoạt động.
Ngày 29/9, ông Zelensky cho biết Bỉ sẽ chuyển thêm ba F-16 cho Ukraine trước cuối năm, trong khi Bỉ, Tây Ban Nha và một số đối tác đã gửi bổ sung đạn dược cho loại tiêm kích này. Nhưng nhận thêm máy bay chỉ giải quyết được một phần vấn đề. F-16 vẫn cần phi công, linh kiện, kĩ thuật viên và một chu trình bảo trì ổn định. Mỗi lần xuất kích đánh chặn UAV cũng làm tăng số giờ bay, đưa máy bay tới gần đợt kiểm tra tiếp theo.
Trong khi đó, các trung tâm dữ liệu và mạng viễn thông vẫn phải hoạt động mỗi ngày. Bài toán của Kyiv vì thế không chỉ là có thêm F-16, mà còn là duy trì đủ phương tiện đánh chặn để bảo vệ những cơ sở đang ngày càng bị Nga nhắm tới.
