Cách Nga khai thác ‘khoảng trống’ phòng không Ukraine bằng drone cảm tử phản lực
Thay vì luôn bay sát mặt đất để giấu mình, các drone phản lực Geran của Nga đang được đưa lên độ cao vài kilomet, trong đó một Geran-4 từng được Ukraine ghi nhận bay trên 7 km. Đổi lại việc dễ bị radar phát hiện, chúng vượt khỏi tầm của phần lớn lớp phòng không giá rẻ và buộc Ukraine phải cân nhắc dùng những tên lửa đắt hơn, vốn đang thiếu hụt.
Ngày 4/9, một drone Nga đánh trúng trụ sở Cơ quan An ninh Ukraine (SBU) ở trung tâm Kyiv. Tổng thống Volodymyr Zelensky nói mục tiêu là văn phòng của quyền lãnh đạo SBU Oleksandr Poklad. Một ngày sau, Serhii Beskrestnov, cố vấn công nghệ quốc phòng của Tổng thống Ukraine, cho biết mảnh vỡ thuộc Geran-4 và các hệ thống theo dõi ghi nhận nó bay từ hướng Donetsk ở độ cao hơn 7 km.
Khác với Shahed cánh quạt thường bám thấp để giảm thời gian bị radar theo dõi, Geran phản lực đôi khi leo cao, chấp nhận bị phát hiện sớm để vượt qua nhiều vũ khí Ukraine dùng để săn drone.
Bay cao để vượt khỏi tầng phòng không giá rẻ
Từ năm 2022, Ukraine mở rộng mạnh mạng lưới chống mục tiêu bay thấp bằng súng máy, pháo phòng không, tên lửa vác vai và sau đó là drone đánh chặn. Ở khoảng 7 km, lựa chọn ít đi rõ rệt. Gepard có độ cao tác chiến khoảng 3,5 km, Skyranger 35 khoảng 4 km, Stinger 3,5 - 3,8 km, còn IRIS-T SLS có trần đánh chặn khoảng 6 km. Phần lớn pháo, tên lửa vác vai và tổ hợp tầm ngắn vì thế không còn phù hợp với mục tiêu bay ở độ cao này.
Drone đánh chặn cũng gặp bất lợi vì phải leo vài kilomet trong khi mục tiêu vẫn di chuyển với tốc độ hàng trăm kilomet mỗi giờ.
Ukraine vẫn có vũ khí bắn tới. Hệ thống phòng không đất đối không IRIS-T SLM có thể đánh mục tiêu ở độ cao tới khoảng 20 km, còn Buk và một số cấu hình FrankenSAM cũng đủ tầm. Vì vậy, 7 km không phải vùng trời “miễn nhiễm”. Lợi thế của Nga nằm ở chỗ nhiều vũ khí rẻ không với tới, còn những hệ thống đủ mạnh lại dùng loại đạn đắt và có số lượng hạn chế.
Tháng 8, ông Zelensky cho biết lượng tên lửa đánh chặn Ukraine nhận trong năm 2026 chỉ bằng khoảng một phần ba mức năm 2025. Mỗi Geran buộc phòng không phải cân nhắc dùng tên lửa tầm trung cũng có nghĩa kho đạn dành cho các mục tiêu nguy hiểm hơn bị bào mòn nhanh hơn.
Geran-4 và Geran-5 ép drone đánh chặn chạy theo
Ngày 25/5, Tổng cục Tình báo Bộ Quốc phòng Ukraine (HUR) công bố bản phân tích Geran-4 và cho biết Nga đưa mẫu này vào sử dụng để đối phó hiệu quả ngày càng cao của drone đánh chặn Ukraine.
Cơ quan này ghi nhận Geran-4 đã xuất hiện với hai loại động cơ phản lực Telefly của Trung Quốc, có lực đẩy 160 hoặc 200 kgf. Loại 200 kgf trước đó cũng được tìm thấy trên Geran-5. Geran-4 đạt tốc độ tối đa khoảng 500km/h và trần bay 5 km theo hồ sơ tháng 5.
Đầu tháng 9, cố vấn Beskrestnov nói các phiên bản Geran-4 hiện nay có thể đạt khoảng 550km/h. Vụ đánh trụ sở SBU còn cho thấy ít nhất một chiếc được phía Ukraine ghi nhận trên 7 km. Khoảng cách với thông số công bố trước đó có thể liên quan tới cấu hình mới hoặc cách khai thác khác, nhưng phía Nga chưa công bố dữ liệu để đối chiếu.
Geran-5 lớn và nhanh hơn. Theo hồ sơ tình báo quân sự Ukraine, mẫu này có khối lượng cất cánh tối đa khoảng 850 kg, tốc độ 450 - 600km/h, tầm bay khoảng 950 km, thời gian hoạt động tới hai giờ và trần bay 6 km. Đầu đạn nặng khoảng 90 kg.
Số drone phản lực Nga sử dụng tăng nhanh trong mùa hè. Đại tá Yurii Ihnat của Không quân Ukraine cho biết tháng 7 cao gấp năm lần tháng 6. Ông cũng làm rõ rằng con số “hai phần ba” chỉ xuất hiện trong một số đợt tập kích, không phải tỉ lệ chung của mọi cuộc tấn công.
Cuối tháng 8, xu hướng này hiện rõ trong các bản tin của Không quân Ukraine. Đêm 26 rạng 27/8, khoảng một phần ba số drone Nga phóng ra được mô tả là loại phản lực. Đêm kế tiếp, tỉ lệ tăng lên khoảng một nửa. Tổng thống Zelensky sau đó cho biết trong bốn ngày cuối tháng, Nga sử dụng gần 1.500 drone các loại, khoảng 800 chiếc trong số đó là drone phản lực.
Ông Ihnat nói Ukraine vẫn hạ khoảng 90 - 95% drone động cơ piston, trong khi tỉ lệ với drone phản lực chỉ quanh 60%. Đây là số liệu do phía Ukraine công bố và chưa thể kiểm chứng độc lập trong điều kiện chiến tranh.
Bài toán chi phí bị đảo chiều
Drone đánh chặn từng giúp Ukraine giảm đáng kể chi phí chống Shahed. Hội đồng An ninh và Quốc phòng Ukraine cho biết hơn 20 công ty trong nước đang làm loại vũ khí này. Khoảng 100.000 drone đánh chặn được sản xuất trong năm 2025, với tỉ lệ hoàn thành nhiệm vụ trên 60%. Cơ quan này cho biết chi phí hạ một Shahed bằng drone đánh chặn chỉ bằng chưa tới 1/25 so với sử dụng tên lửa phòng không kiểu phương Tây.
Geran phản lực đánh vào chính lợi thế đó. Drone đánh chặn cánh quạt được tối ưu cho Shahed chậm hơn không dễ đuổi mục tiêu chạy 500 - 600km/h, đặc biệt khi phải leo lên nhiều kilomet. Nếu lớp đánh chặn rẻ bị xuyên qua, gánh nặng chuyển sang tiêm kích và tên lửa phòng không.
Tình báo quân sự Ukraine ước tính hồi tháng 8 rằng Nga sản xuất khoảng 3.000 Geran-4 và Geran-5 mỗi tháng tại Alabuga cùng các cơ sở khác. Trước đó, cơ quan này cho rằng Nga đặt mục tiêu sản xuất khoảng 60.000 drone tấn công tầm xa và 50.000 drone mồi bẫy trong năm 2026. Đây là ước tính của phía Ukraine, không phải số liệu do Nga xác nhận.
Ukraine đang chạy đua phát triển drone đánh chặn nhanh hơn. Ngày 21/7, SkyFall giới thiệu P1-SUN JetKiller, mẫu đánh chặn được thiết kế cho drone phản lực và có trần bay công bố tới 9 km. Một tháng sau, Bộ Quốc phòng Ukraine thông báo Alexa Spatium đã được đưa vào kho vũ khí của lực lượng phòng thủ. Hệ thống dùng động cơ phản lực, phóng từ bệ cơ động và có thể quay về tái sử dụng nếu không gặp mục tiêu.
Cựu bộ trưởng quốc phòng Ukraine Mykhailo Fedorov cho biết ít nhất một mẫu drone đánh chặn phản lực khác của nước này vượt 600km/h và đang được thử nghiệm chiến đấu. Nhưng drone đánh chăn vẫn phải nhận dữ liệu đủ sớm, leo đúng độ cao và xuất hiện đúng hướng trước khi Geran vượt qua.
Bay cao nhưng vẫn đánh trúng mục tiêu bằng cách nào?
Vụ đánh trụ sở SBU cho thấy Nga không chỉ thay đổi tốc độ và độ cao. Ông Beskrestnov cho rằng chiếc Geran-4 được điều khiển trực tuyến ở giai đoạn cuối qua một trạm chuyển tiếp vô tuyến MESH có kết nối Internet. Theo ông, một điệp viên Nga đã kích hoạt thiết bị trong bán kính khoảng 5 km quanh mục tiêu trong thời gian ngắn. Thiết bị được mô tả chỉ bằng khoảng nửa chiếc cặp học sinh.
MESH là mạng gồm nhiều điểm liên lạc truyền tín hiệu nối tiếp nhau, giúp mở rộng khoảng cách điều khiển drone.
Đây mới là đánh giá của phía Ukraine, chưa có xác nhận độc lập. Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) dẫn các nguồn Ukraine cho biết Nga có thể duy trì điều khiển trực tiếp qua chuỗi MESH ở cự li khoảng 150-175 km tính từ trạm điều khiển mặt đất xa nhất, gần gấp đôi phạm vi trước đây. Nếu đúng, người điều khiển có thể hiệu chỉnh đường bay ở giai đoạn cuối thay vì chỉ để drone lao tới tọa độ nhập sẵn.
Geran bay cao vẫn bị radar phát hiện và vẫn có thể bị bắn hạ. Khó ở chỗ nhiều loại vũ khí phòng không giá rẻ của Ukraine không với tới, còn drone đánh chặn phải leo đủ cao và tiếp cận mục tiêu trong thời gian rất ngắn. Khi số drone đánh chặn phản lực vẫn còn hạn chế, Geran-4 và Geran-5 tiếp tục tạo ra một khoảng khó xử lí trong mạng phòng không Ukraine.
