Robot hình người trên chiến trường: Không phải để làm 'siêu binh sĩ' cầm súng
Dù đã bắt đầu xuất hiện gần tiền tuyến, giá trị thực sự của robot hình người trong quân sự không nằm ở việc thay thế người lính xông pha trận mạc, mà ở khả năng đảm nhận các công việc nguy hiểm và hỗ trợ hệ thống thiết bị không người lái.
Trở thành phương tiện hỗ trợ hậu cần, trinh sát hầm ngầm hay thậm chí là "thợ máy" phục vụ cho các robot khác — đó là tương lai gần của robot hình người trên chiến trường, theo phân tích của Trung tướng về hưu Thổ Nhĩ Kỳ Yavuz Turkgenci trên chuyên trang quân sự Breaking Defense.
Ukraine bắt đầu thử nghiệm robot hình người
Tại Ukraine, robot mặt đất từ thiết bị thử nghiệm đã trở thành phương tiện được sử dụng thường xuyên ở tiền tuyến. Theo số liệu Bộ Quốc phòng Ukraine, các phương tiện mặt đất không người lái (UGV) thực hiện khoảng 24.500 nhiệm vụ trong quý I/2026, riêng tháng 3 là hơn 9.000. Số đơn vị sử dụng chúng tăng từ 67 vào tháng 11/2025 lên 167 chỉ bốn tháng sau.
Ngày 18/4, Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov công bố kế hoạch kí hợp đồng mua 25.000 UGV trong nửa đầu năm, gấp đôi cả năm 2025. "Mục tiêu của chúng tôi là 100% hậu cần tuyến đầu do hệ thống robot đảm nhận", ông viết. Phần lớn công việc này hiện do những cỗ máy bánh lốp, bánh xích đơn giản gánh vác, loại rẻ và dễ thay.
Robot hình người mới dừng ở mức thử nghiệm. Tháng 2/2026, công ty Foundation của Mỹ gửi hai robot Phantom MK-1 sang Ukraine, ban đầu để hỗ trợ trinh sát tiền tuyến, theo lời đồng sáng lập Mike LeBlanc với tạp chí Time. Thông tin công khai đến nay chưa có bằng chứng chúng trực tiếp tham chiến.
Ngày 1/7, Brave1 và Bộ Quốc phòng Ukraine đưa robot hình người vào danh sách lĩnh vực của các cuộc thi tài trợ mới dành cho công nghệ đột phá, cùng với radar, phòng không laser và vũ khí vi sóng. Theo Bộ Quốc phòng Ukraine, tổng ngân sách các cuộc thi này vượt 2,2 triệu USD.
Ở Trung Quốc, tập đoàn quốc phòng nhà nước NORINCO tháng 8 giới thiệu robot Fuxi có thể lặp lại chuyển động của người điều khiển theo thời gian thực. Dù vậy, Reuters rà soát hơn 100 tài liệu Trung Quốc nhưng chưa tìm thấy bằng chứng Trung Quốc đã đưa robot hình người có vũ trang vào một đơn vị tác chiến đang hoạt động.
Ông Turkgenci thừa nhận các ví dụ trên chưa đem lại giá trị tác chiến, nhưng giới doanh nghiệp đã đủ nghiêm túc để bỏ tiền làm mẫu thử. Ông cho rằng nên đánh giá robot hình người ở những nhiệm vụ mà UAV, UGV hoặc con người khó thực hiện an toàn với chi phí hợp lí.
Khi dáng người trở thành lợi thế
Lợi thế lớn nhất của robot hình người nằm ở việc hầu hết môi trường xung quanh chúng ta vốn được thiết kế cho con người. Cầu thang, nắp hầm hay buồng lái xe đều được thiết kế theo chiều cao, tầm với và cách thao tác của con người. Robot bánh xích có thể chở nặng hơn, robot bốn chân đi đường gồ ghề vững hơn. Nhưng không loại nào dễ dàng vào một tòa nhà, leo lên tầng trên, mở tủ điện rồi thay linh kiện bằng chính dụng cụ để sẵn ở đó.
Từ ưu điểm ấy, ông Turkgenci phác ra ba nhóm nhiệm vụ ban đầu. Nhóm đầu tiên là việc nguy hiểm trong không gian của con người. Phá cửa trong đô thị, trinh sát đường hầm, xử lí bom mìn hay khắc phục sự cố trên tàu chiến đều đẩy binh sĩ vào rủi ro lớn. Ông dự đoán các thế hệ đầu sẽ được điều khiển từ xa, vì cái giá của sai lầm quá đắt để giao cho máy tự quyết. Chỉ cần mở được cửa, leo được cầu thang và cầm được dụng cụ tiêu chuẩn, một robot như vậy đã nối dài cánh tay của công binh, quân y hay chuyên gia gỡ bom. Mike LeBlanc của Foundation cũng nhắm tới kịch bản này khi nói robot hình người hợp với việc tiếp tế và trinh sát ở những nơi UAV khó vào, như các hầm trú ẩn thấp.
Nhóm thứ hai mang tính tổ chức. Khi một đơn vị sở hữu hàng trăm robot đủ chủng loại, người lính không thể tự tay chăm sóc và điều khiển từng chiếc. Về lâu dài, robot hình người có thể thực thi ý định của chỉ huy ngay tại chỗ, từ dời cảm biến, phân phát pin đến thu hồi thiết bị hỏng. Tướng Turkgenci nhấn mạnh đây không phải trao quyền chỉ huy cho máy, mà chỉ là giao việc tay chân trong giới hạn do con người vạch ra.
Nhóm thứ ba có lẽ quan trọng nhất, đó là bảo dưỡng chính lực lượng không người lái. Một đội robot lớn kéo theo gánh nặng vật lí mà phần mềm không tự gỡ được. UAV cần thay pin và sửa chữa sau mỗi lượt bay, UGV phải sạc điện và được kéo về khi mắc kẹt. Một robot hình người đủ khéo có thể phục vụ nhiều loại thiết bị bằng dụng cụ sẵn có, để kĩ thuật viên lùi xa khỏi tầm quan sát và hỏa lực của đối phương. Thước đo thành công vì thế không phải robot giống người lính đến đâu, mà là nó giảm được bao nhiêu giờ lao động và bao nhiêu lần con người phải bước vào khu vực nguy hiểm.
Những rào cản của robot hình người
Robot hình người thương mại thường chạy trên sàn phẳng, gần nguồn điện ổn định và trong tầm với của kĩ thuật viên. Chiến trường thì có bùn, gạch vụn, mưa rét, sóng nổ và nhiễu điện tử. Ngay trong buổi phóng viên Time tới trụ sở Foundation, một chiếc Phantom đã ngã vài lần. Ngoài mặt trận, robot ngã mà không tự đứng dậy được sẽ thành vật cản, còn một nền tảng tinh vi phải gửi về nhà máy sau va chạm nhẹ có khi kém xa chiếc UGV thô sơ mà lính tự sửa được.
Ông Turkgenci vì thế đặt sức bền và khả năng sửa dã chiến lên trên màn trình diễn. Robot cần pin thay nhanh, tự đứng dậy sau khi ngã và vẫn định vị được khi mất tín hiệu vệ tinh. Giáp chưa chắc là lời giải, vì trọng lượng bọc thép ăn vào thời gian hoạt động, trong khi kích thước và dấu hiệu nhiệt gần bằng người vẫn khiến robot dễ bị phát hiện và tấn công. Ngụy trang, phân tán và sửa nhanh có thể đáng giá hơn.
Vũ khí là câu chuyện riêng. Theo ông Turkgenci, vấn đề pháp lí và đạo đức không nằm ở hình dáng robot mà ở mức độ tự chủ khi chọn và tấn công mục tiêu. Quan điểm này khác hẳn tham vọng của Foundation, nơi LeBlanc muốn Phantom dùng được mọi loại vũ khí con người dùng.
Ngày 25/8, Tổng thư kí Liên Hợp Quốc và Chủ tịch Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế (ICRC) cùng kêu gọi các nước đàm phán một văn kiện ràng buộc pháp lí về vũ khí tự hành. ICRC đề nghị cấm loại được thiết kế hoặc sử dụng để trực tiếp dùng vũ lực chống con người và giới hạn nghiêm ngặt các loại còn lại, trong khi Mỹ và Nga phản đối một hiệp ước mới với lí do luật hiện hành đã đủ. Ông Turkgenci cho rằng quân đội không cần chờ mọi câu hỏi pháp lí được giải đáp, miễn là bắt đầu từ những nhiệm vụ không bắt máy quyết định chuyện sống chết.
Về tổ chức, ông đề xuất trước mắt đưa robot hình người vào những đơn vị đã quen thiết bị chuyên dụng như công binh, gỡ bom hay lực lượng không người lái, thay vì vội lập đơn vị "bộ binh robot" riêng khi năng lực chưa được chứng minh. Cơ quan mua sắm nên đòi hỏi so sánh chứ không phải trình diễn. Mỗi nhiệm vụ cần được đọ với một tổ người và phương án robot rẻ nhất phù hợp, tính bằng chi phí và tần suất hỏng hóc.
Trong tương lai gần, robot hình người có lẽ sẽ xuất hiện ở những vai trò ít gây chú ý hơn nhiều so với hình ảnh "bộ binh máy". Chẳng hạn, nó có thể bước vào khoang tàu nhiễm độc, khuân thiết bị lên cầu thang hay sửa một robot khác trong lúc người lính ẩn nấp. Ông Turkgenci gọi chúng là những "con người" còn thiếu trên môi trường tác chiến hiện đại. Còn nếu không vượt được những cỗ máy bánh xích rẻ tiền về chi phí và độ bền, robot hình người sẽ vẫn là những cỗ máy ấn tượng đi tìm nhiệm vụ cho mình.
