Chiến trường Ukraine sắp có binh đoàn robot hình người tham chiến?
Ukraine sẽ mở một cuộc thi tài trợ để phát triển robot hình người phục vụ lực lượng phòng vệ. Thông tin được người đứng đầu cụm công nghệ quốc phòng BRAVE1 - ông Andrii Hrytseniuk, công bố tại sự kiện BRAVE1 Advantage ngày 2/7.
Sau khi máy bay không người lái (UAV) và robot mặt đất (UGV) trở thành vũ khí chủ lực, Ukraine đang đặt cược vào những cỗ máy hai chân có thể gánh thay binh sĩ các nhiệm vụ nguy hiểm nhất trên tuyến đầu.
BRAVE1 mở hướng mới cho cuộc chiến robot
BRAVE1 là cụm công nghệ quốc phòng do Ukraine xây dựng để kết nối nhà nước, quân đội, doanh nghiệp công nghệ và các nhóm phát triển vũ khí. Tại BRAVE1 Advantage, Bộ Quốc phòng Ukraine cho biết sau 3 năm hoạt động, cụm này đã trở thành nhà đầu tư mạo hiểm quốc phòng lớn nhất châu Âu, cấp gần 1.000 khoản tài trợ với tổng giá trị hơn 5,8 tỉ hryvnia (130 triệu USD). Trọng tâm mới là robot chiến trường, trí tuệ nhân tạo và vũ khí dựa trên nguyên lí vật lí mới.
Trong kế hoạch đến cuối năm 2026, Bộ Quốc phòng Ukraine và BRAVE1 dự kiến mở thêm các cuộc thi tài trợ lớn cho công nghệ đột phá, mỗi dự án có thể nhận hơn 100 triệu hryvnia. Danh mục ưu tiên gồm những lĩnh vực tốn kém và phức tạp như tên lửa phóng từ UAV, hệ thống đối phó bom lượn, radar nội địa, vũ khí vi sóng, phòng không laser và robot hình người.
Mục tiêu của chương trình robot hình người (humanoid) được ông Hrytseniuk nêu rõ, gồm tự động hóa tối đa tuyến tiếp xúc đầu tiên và giảm rủi ro cho binh sĩ. Ở giai đoạn đầu, các nhà phát triển Ukraine sẽ tập trung vào những nền tảng đơn giản, sau đó từng bước bổ sung chức năng phức tạp, đúng công thức từng giúp Kyiv đưa drone FPV từ xưởng lắp ráp thủ công lên quy mô hàng triệu chiếc mỗi năm. Chương trình cũng được định hướng hoàn toàn cho nhu cầu quốc phòng, khác với thị trường robot hình người dân sự đang bùng nổ tại Mỹ và Trung Quốc.
Điều Ukraine quan tâm không phải là tạo ra cỗ máy giống con người để gây ấn tượng. Trong một cuộc chiến mà mỗi chuyến tiếp tế, mỗi ca sơ tán thương binh đều có thể phải trả giá bằng sinh mạng, câu hỏi thực dụng hơn nhiều: Máy móc có thể gánh thay con người những việc gì, và với chi phí nào?
Phantom MK-1: Robot hình người đầu tiên đặt chân lên tiền tuyến
Ukraine thực ra đã có dữ liệu thực chiến để trả lời một phần câu hỏi đó. Hai robot lính hình người Phantom MK-1 của công ty Mỹ Foundation đã được chuyển đến Ukraine từ tháng 2 để đánh giá hiệu quả, theo xác nhận của công ty với tạp chí Time, sự kiện có thể là lần đầu tiên một robot hình người được thử nghiệm trên tiền tuyến của cuộc chiến Nga - Ukraine.
Phantom MK-1 được startup có trụ sở tại San Francisco (Mỹ) ra mắt tháng 10/2025, cao khoảng 1,75 m, nặng chừng 80 kg, thiết kế để hoạt động ở những nơi quá nguy hiểm cho binh sĩ. Đồng sáng lập Foundation Mike LeBlanc cho rằng lính robot dạng này có thể vô giá trong tiếp tế và trinh sát, đặc biệt ở những vị trí drone không tiếp cận được như hầm ngầm với tín hiệu nhiệt tương tự con người, chúng còn có thể đánh lừa đối phương. Ông LeBlanc mô tả đây là "cuộc chiến robot toàn diện, nơi robot là chiến binh chính và con người chỉ hỗ trợ".
Kết quả thử nghiệm cho ra bức tranh hai mặt. Theo CNBC, hai robot chủ yếu đảm nhận nhiệm vụ hậu cần ở khu vực nguy hiểm. CEO Foundation Sankaet Pathak cho biết các cuộc thử, được chính phủ Mỹ hỗ trợ và phối hợp cùng giới chức Ukraine, đã chứng minh tiềm năng của nền tảng cho loại nhiệm vụ này. Nhưng Phantom MK-1 vẫn còn rất xa khái niệm "siêu chiến binh" khi chỉ mang được khoảng 20 kg thiết bị hoặc vũ khí, không chống nước, pin chưa đủ cho triển khai quy mô lớn, và mỗi con có giá khoảng 150.000 USD, tương đương hàng nghìn drone FPV. Trong chuyến thăm của phóng viên TIME, một robot thậm chí ngã nhiều lần với tiếng va đập lớn.
Foundation không giấu tham vọng khắc phục. Mẫu Phantom 2 với khả năng chống nước, pin lớn hơn và sức tải gấp đôi dự kiến được đưa sang Ukraine cuối năm 2026. Ông Pathak khẳng định phiên bản này sẽ có năng lực "siêu phàm". Công ty đã giành các hợp đồng nghiên cứu trị giá 24 triệu USD với Lục quân, Hải quân và Không quân Mỹ, đặt mục tiêu triển khai công nghệ trong quân đội Mỹ và tại vùng xung đột trong 12 - 18 tháng tới.
Vì sao Ukraine muốn robot hóa tuyến đầu
Cuộc chiến kéo dài đã biến tiền tuyến thành không gian bị giám sát liên tục bởi UAV, pháo binh, mìn và cảm biến. Một chuyến đưa đạn, tiếp nước hay thay pin thiết bị cũng có thể bị phát hiện và tập kích. Trong môi trường đó, đẩy máy móc ra phía trước thay con người là nhu cầu cấp bách hơn là lựa chọn.
Ukraine đã chứng minh hướng đi này hiệu quả với robot mặt đất không người lái. Bộ Quốc phòng nước này báo cáo các hệ thống UGV đã thực hiện hơn 50.000 nhiệm vụ hậu cần và sơ tán y tế từ đầu năm 2026, số nhiệm vụ hằng tháng tăng từ hơn 7.500 trong tháng 1 lên hơn 14.000 trong tháng 5, trong khi số đơn vị sử dụng gần như tăng gấp đôi, từ 117 lên 230. Robot không còn là thứ phụ trợ hiếm gặp, chúng đang trở thành một phần trong cách quân đội Ukraine tổ chức hậu cần và cứu thương.
Robot hình người, nếu thành công, sẽ là bước mở rộng tự nhiên của xu hướng đó. Nền tảng bánh xích hay bánh lốp bền hơn, rẻ hơn và dễ chế tạo hơn, nhưng bó tay trước cầu thang, cửa hẹp, tay nắm, công tắc hay dụng cụ, những thứ được thiết kế cho bàn tay và đôi chân con người. Cỗ máy dáng người được kì vọng lấp khoảng trống này trong nhà cửa đổ nát, hầm trú ẩn, công sự và các khu đô thị bị tàn phá, dù chi phí và độ phức tạp cao hơn nhiều.
Cuộc thi của BRAVE1 vì thế sẽ đóng vai trò như một bộ lọc công nghệ. Thay vì đặt cược vào một mẫu duy nhất, Ukraine khuyến khích nhiều nhóm cùng thử nghiệm rồi chọn giải pháp phù hợp nhất với yêu cầu từ chiến hào, mô hình đã được kiểm chứng với UAV và UGV, nơi phản hồi của binh sĩ giúp nhà sản xuất sửa thiết kế nhanh hơn hẳn quy trình quốc phòng truyền thống.
Từ ý tưởng đến thực chiến còn nhiều rào cản
Để hữu dụng trong chiến tranh, robot hình người không chỉ cần đi vững và mang được tải. Chúng đòi hỏi hệ thống điều khiển ổn định, cảm biến đủ tốt, pin đủ lâu, khung thân chịu va đập, khả năng chống bụi nước và giao diện vận hành đơn giản cho binh sĩ. Chuyển động của một humanoid phụ thuộc vào khoảng 20 mô-tơ, và tất cả phải hoạt động chính xác, thách thức không nhỏ giữa bùn lầy, mảnh vỡ và hố pháo, nơi khắc nghiệt hơn phòng thí nghiệm rất nhiều. Nếu cần cả đội kỹ sư đi kèm để bảo trì, giá trị chiến trường sẽ giảm mạnh.
Rào cản thứ hai là tác chiến điện tử. Mặt trận Ukraine hiện dày đặc gây nhiễu và đánh chặn tín hiệu; robot phụ thuộc điều khiển từ xa có thể mất liên lạc bất cứ lúc nào. Nhưng trao thêm quyền tự chủ lại mở ra bài toán nhạy cảm hơn về nhận diện mục tiêu và kiểm soát hành vi, nhất là khi robot được tích hợp vũ khí. Giới chuyên gia AI cảnh báo các hệ thống trí tuệ nhân tạo có thể mắc lỗi "ảo giác", tự tin đưa ra thông tin sai lệch; "không thể chấp nhận những hệ thống sát thương tự động thỉnh thoảng lại ảo giác". Mô hình AI còn có thể mắc thiên kiến thuật toán hoặc trôi dạt hành vi, khi logic ra quyết định lệch dần khỏi ràng buộc ban đầu trong quá trình tự thích nghi ngoài thực địa. Ngoài ra còn nguy cơ robot bị bắt giữ làm lộ dữ liệu nhạy cảm. Hiện quy định của Lầu Năm Góc yêu cầu hệ thống tự động chỉ được khai hỏa sau khi có con người phê duyệt, và Foundation cam kết tuân thủ nguyên tắc này với Phantom.
Vì những giới hạn đó, vai trò ban đầu của robot hình người tại Ukraine nhiều khả năng sẽ không phải xung phong thay bộ binh, mà là các nhiệm vụ hỗ trợ: mang hàng nhẹ, trinh sát gần, kiểm tra vật thể nghi vấn, hỗ trợ công binh hoặc thao tác đơn giản trong môi trường đô thị. Không hào nhoáng, nhưng với một quân đội đang thiếu hụt nhân lực trầm trọng, ngay cả một hệ thống giúp giảm vài phần trăm rủi ro cho binh sĩ cũng là lợi thế đáng kể trong cuộc chiến tiêu hao. Nếu chương trình của BRAVE1 tạo ra được những nền tảng đủ rẻ, đủ bền và đủ dễ dùng, chiến trường Ukraine có thể trở thành nơi đầu tiên robot hình người được kiểm chứng nghiêm túc trong môi trường quân sự hiện đại.
