Ra mắt nền tảng thư viện số dùng chung trên điện thoại

Tại hội thảo, nền tảng thư viện số dùng chung ViLIB được giới thiệu với định hướng kết nối nguồn lực, chia sẻ tài nguyên và mở rộng khả năng tiếp cận học liệu trên môi trường số.

Chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức lưu trữ, cung cấp và khai thác tài liệu của thư viện. Thay vì hoạt động độc lập, các thư viện có xu hướng xây dựng kho học liệu số, kết nối dữ liệu và chia sẻ nguồn lực trên các nền tảng dùng chung.

Chia sẻ hạ tầng, giữ quyền quản trị của từng thư viện

ViLIB là nền tảng thư viện số dùng chung, phát triển theo hướng kết nối tri thức và chia sẻ nguồn lực giữa các thư viện. Mô hình này cho phép sử dụng chung hạ tầng, trong khi mỗi thư viện vẫn có không gian dữ liệu và quyền quản trị phù hợp.

Ông Nguyễn Anh Dũng, nhà sáng lập, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Thư viện số Việt Nam, cùng PGS.TSKH Bùi Loan Thùy và TS Cao Thanh Phước tham gia chương trình với vai trò cố vấn chuyên môn.

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM, cho rằng chuyển đổi số thư viện không chỉ là số hóa tài liệu hoặc đầu tư phần mềm. Quá trình này còn liên quan đến tổ chức, quản lý và quản trị nguồn lực thông tin.

Theo PGS.TS Lâm Nhân, mô hình thư viện dùng chung cần hướng tới chia sẻ hạ tầng và kết nối nguồn lực, nhưng vẫn bảo đảm tính tự chủ và đặc trưng của từng thư viện. Mục tiêu là giúp người dân, sinh viên và người học tiếp cận tri thức thuận lợi hơn, giảm những rào cản về không gian và điều kiện tiếp cận.

Tại TP.HCM, quá trình chuyển đổi số trong giáo dục và thư viện đã có những bước triển khai cụ thể. Theo tài liệu về xây dựng thành phố học tập, ngành giáo dục đã tổ chức 135 lớp bồi dưỡng kỹ năng số với 15.473 học viên. Giáo viên và cán bộ quản lý có 78.456 lượt tham gia các chương trình bồi dưỡng thường xuyên, tập huấn ứng dụng công nghệ trong dạy học và chia sẻ tài nguyên giáo dục mở. Có 158 cơ sở giáo dục phát động phong trào “Thư viện số - Tủ sách số”.

Những kết quả này cho thấy nhu cầu xây dựng và khai thác tài nguyên số ngày càng rõ. Tuy nhiên, để hình thành hệ thống thư viện số có khả năng kết nối và chia sẻ, bài toán đặt ra không chỉ nằm ở công nghệ.

Bản quyền và nguồn lực là những nút thắt

Thực tế triển khai thư viện số cho thấy nguồn lực là một trong những vấn đề cần được giải quyết. Tài liệu về xây dựng thành phố học tập của TP.HCM đánh giá kinh phí dành cho cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và thư viện số vẫn thấp so với nhu cầu.

Việc xây dựng kho học liệu mở và hệ thống thư viện dùng chung đòi hỏi nguồn lực lớn, trong khi nguồn lực hiện còn phân tán. Vì vậy, số hóa tài liệu không thể chỉ dừng ở việc chuyển tài liệu giấy sang dạng điện tử và đưa lên máy chủ.

Một hệ thống thư viện số phải đồng thời giải quyết các vấn đề về dữ liệu, bản quyền và quyền truy cập. Dữ liệu cần được chuẩn hóa để các thư viện có thể kết nối, chia sẻ. Quyền tác giả phải được xác định ngay từ quá trình số hóa. Quyền truy cập cũng cần được phân tầng theo nhóm người dùng và từng loại tài liệu.

Đối với mô hình thư viện dùng chung, yêu cầu về cơ chế cấp phép càng trở nên quan trọng. Nếu từng thư viện phải tự đàm phán, tự xác định phạm vi sử dụng và xử lý riêng đối với từng loại tài liệu, chi phí có thể tăng và việc liên thông nguồn tài nguyên sẽ gặp nhiều khó khăn.

Một số tham luận tại hội thảo đề cập kinh nghiệm quốc tế về cơ chế cấp phép tập thể, trong đó có cấp phép mở rộng tập thể (ECL), như một hướng cần tiếp tục nghiên cứu trong điều kiện Việt Nam.

Bên cạnh đó, phát triển tài nguyên giáo dục mở có thể góp phần giảm áp lực bản quyền đối với một bộ phận học liệu. Tuy nhiên, tài nguyên mở chỉ có thể phát huy hiệu quả khi giấy phép sử dụng, quyền sao chép, sửa đổi và phân phối được xác định rõ.

Hướng tới hạ tầng tri thức số

Từ các vấn đề được đặt ra tại hội thảo, chuyển đổi số thư viện không chỉ là thay đổi phương thức lưu trữ tài liệu mà còn hướng tới xây dựng hạ tầng tri thức phục vụ giáo dục, nghiên cứu và học tập suốt đời.

TP.HCM đang phát triển các nền tảng học tập trực tuyến, thư viện số và kho học liệu mở. Tuy nhiên, tài liệu về xây dựng thành phố học tập cũng chỉ ra việc phát triển kho học liệu mở, thư viện dùng chung còn chậm; nguồn lực còn phân tán và cơ chế phối hợp giữa các trường, cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng học tập chưa đồng bộ.

Do đó, cùng với đầu tư công nghệ, việc hoàn thiện cơ chế chia sẻ dữ liệu, xác định quyền số hóa, phạm vi khai thác và quyền truy cập đối với từng loại tài liệu là những vấn đề cần được giải quyết trong quá trình phát triển thư viện số.

Mục tiêu của mô hình thư viện dùng chung là tạo khả năng kết nối và chia sẻ nguồn lực giữa các thư viện, qua đó mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức. Để đạt mục tiêu này, công nghệ cần đi cùng với cơ chế quản trị dữ liệu, bản quyền và quyền truy cập phù hợp.

Cũng tại chương trình, Trường Đại học Văn hóa TP.HCM và Công ty Cổ phần Thư viện Số Việt Nam thực hiện lễ ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác. Đại diện hai bên là PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng nhà trường, và ông Nguyễn Anh Dũng.

Nguyễn Tuyết, Dương Lài