Nghĩ từ một cuộc trình diễn xịt sơn của Lê Anh Hoài
Tôi không trực tiếp xem toàn bộ cuộc trình diễn của Lê Anh Hoài trong buổi ra mắt "Kẻ mất trí" của Đặng Thiều Quang. Tôi biết đến nó qua mấy đoạn video, vài bức ảnh và những thông tin về những gì đã diễn ra.
Qua những tư liệu ấy, có thể thấy Lê Anh Hoài gần như chỉ hành động, không nói một lời. Anh mặc bộ đồ công nhân màu xanh, viết, gạch, xịt những lớp sơn đen, trắng, hồng lên các cuốn sách, trong đó có cả sách của chính mình.
Sự im lặng ấy khiến tôi nghĩ có lẽ không nên vội hỏi: Lê Anh Hoài muốn nói gì?
Khi nghệ sĩ không đưa ra lời giải thích, mọi cách hiểu trước hết vẫn là cách hiểu của người xem. Với nghệ thuật trình diễn, đôi khi điều đáng quan tâm không nằm ở một “thông điệp” được giấu sẵn để tìm ra, mà ở chính những gì xảy ra giữa nghệ sĩ, vật thể, không gian và những người có mặt.
Trong những gì diễn ra hôm ấy, có một hình ảnh khiến tôi dừng lại khá lâu.
Một bàn tay đặt lên cuốn sách.
Nhà sưu tầm sách, nhà văn Bảo Thư không đồng tình với việc Lê Anh Hoài xịt sơn lên sách nên đưa tay che lại. Lê Anh Hoài vẫn tiếp tục. Sơn đen phủ xuống xung quanh. Khi bàn tay nhấc lên, giữa khoảng đen hiện ra một hình bàn tay trắng.
Tôi thấy cuốn sách ấy đẹp. Ít nhất, trong chuỗi những tác động vật lý lên sách hôm ấy, đây là hình ảnh khiến tôi chú ý hơn cả.
Nhưng điều làm tôi dừng lại không hẳn là chuyện đẹp hay xấu.
Bảo Thư đưa tay ra không phải để tạo hình. Anh muốn ngăn một hành động. Nhưng chính hành động ngăn cản ấy lại để lại một hình ảnh.
Một người muốn tiếp tục. Một người muốn ngăn lại. Và giữa hai ý muốn trái chiều ấy, một dấu vết ngoài dự tính được tạo thành.
Có lẽ chính điều đó làm nó đáng nghĩ hơn vẻ đẹp tình cờ của chính nó.
Trong lịch sử, phá một cuốn sách nhiều khi là cách người ta muốn triệt tiêu tư tưởng chứa trong nó. Nhưng nghệ thuật thế kỷ XX lại đưa hành vi xóa và phá sang một câu chuyện khác.
Năm 1953, Robert Rauschenberg tìm đến Willem de Kooning xin một bức vẽ để... xóa.
Rauschenberg từng thử xóa tác phẩm của chính mình nhưng thấy chưa đủ. Muốn sự xóa bỏ thực sự có sức nặng, thứ bị xóa phải là một tác phẩm vốn đã mang giá trị của người khác.
De Kooning đồng ý.
Rauschenberg mất nhiều thời gian tẩy gần hết bức vẽ. Những dấu vết còn lại trở thành Erased de Kooning Drawing.
Một tác phẩm mới xuất hiện từ hành động làm biến mất một tác phẩm khác.
Xóa đi, nhưng không đơn giản là phủ nhận. Phá đi, mà lại tạo ra một trạng thái tồn tại khác.
Ở đây có một chi tiết đáng nhớ: de Kooning đã đồng ý.
Cái gật đầu ấy khiến câu chuyện không chỉ còn là phá hủy và sáng tạo. Nó chạm sang một câu hỏi khác: ai có quyền tác động lên tác phẩm của ai?
Hơn mười năm sau, John Latham lại trực tiếp biến sách thành vật liệu nghệ thuật. Năm 1966, ông mượn Art and Culture của Clement Greenberg từ thư viện rồi tổ chức một sự kiện trong đó những người tham gia nhai các trang sách. Ở những tác phẩm khác, Latham cũng cắt, đốt, xếp chồng sách.
Cuốn sách lúc này không còn chỉ là nơi chứa chữ.
Giấy, gáy, trang, khối lượng, khả năng bị cắt, đốt hay biến dạng - chính thân thể của cuốn sách - trở thành vật liệu.
Trở lại cuộc trình diễn của Lê Anh Hoài.
Anh gạch lên chữ, phủ màu lên trang giấy, làm cho một số phần của văn bản không còn được đọc như trước.
Tôi không muốn vội cắt nghĩa màu đen là gì, trắng là gì, hồng là gì. Làm như vậy có khi lại đóng cuộc trình diễn quá sớm.
Nhưng nhìn những lớp màu ấy, tôi nghĩ đến chính đời sống của một văn bản.
Từ khi được viết ra đến lúc trở thành cuốn sách nằm trong tay người đọc, một văn bản chưa bao giờ hoàn toàn đứng yên.
Người viết sửa nó. Biên tập cắt nó. Người thẩm định chấp nhận hoặc loại bỏ. Nhà xuất bản lựa chọn. Phê bình đặt lên nó những cách đọc. Và người đọc tiếp tục mang đến kinh nghiệm, yêu ghét, cả những định kiến riêng của mình.
Không ai nhất thiết phải cầm bình sơn xịt lên trang giấy. Nhưng mỗi lần sửa, chọn, bỏ, đọc hay diễn giải, theo một nghĩa nào đó, đều để thêm một lớp lên văn bản ban đầu.
Có thứ bị gạch đi. Có thứ bị làm cho mờ khuất. Có thứ được nhấn mạnh. Có thứ lại được... tô hồng.
Ngay cả người viết cũng không đứng ngoài quá trình ấy.
Hôm nay ta viết một câu. Ngày mai chính ta xóa nó. Mười năm sau đọc lại, có khi ta nhìn người từng viết câu ấy như nhìn một người khác.
Người viết, đến một lúc nào đó, cũng trở thành người đọc của chính mình. Bởi vậy tôi chú ý đến việc Lê Anh Hoài cũng xịt sơn lên sách của chính anh.
Anh không chỉ đặt những vật thể xung quanh dưới sự tác động, mà đặt cả thứ do mình viết ra vào cùng một hành vi. Vậy đâu là phiên bản cuối cùng?
Bản thảo? Bản qua biên tập? Cuốn sách vừa rời nhà in? Hay cuốn sách sau khi chính tác giả quay trở lại và phủ lên nó một lớp khác?
Đến đây, dấu bàn tay Bảo Thư càng đáng chú ý.
Anh đưa tay ra để ngăn một sự can thiệp. Nhưng chính hành động ấy lại để thêm một dấu vết.
Nếu Lê Anh Hoài chủ động đặt một bàn tay xuống rồi xịt sơn xung quanh để tạo hình, có lẽ hình ảnh ấy sẽ không khiến tôi nghĩ nhiều đến vậy.
Ở đây có hai ý muốn gặp nhau: Một người muốn tiếp tục. Một người muốn ngăn lại. Và hình ảnh được sinh ra ở khoảng giữa hai ý muốn ấy.
Người muốn giữ cuốn sách khỏi bị thay đổi lại vô tình góp phần tạo nên một trạng thái mới của nó.
Nhưng câu chuyện giữa Lê Anh Hoài và Bảo Thư chưa dừng ở đó.
Về cuối cuộc trình diễn, Lê Anh Hoài lại để Bảo Thư cầm bình xịt, xịt sơn lên chính bộ đồ công nhân màu xanh anh đang mặc.
Sự đảo chiều ấy khá thú vị. Người thực hiện hành động trở thành người nhận tác động; người từng đưa tay ra ngăn bình sơn lại trở thành người cầm bình sơn.
Cứ như một cuộc “đánh nhau” về việc một cuốn sách đáng được đối xử thế nào.
Và chính sự va chạm ấy để lại dấu vết trên cả sách lẫn người.
Từ đó, ranh giới giữa người làm, người xem và vật liệu trở nên khó phân định hơn.
Trong cuộc trình diễn còn có một tình huống khác. Ca sĩ Lê Trần Khánh Vy chủ động lấy một cuốn Kẻ mất trí đang đặt trên đàn piano đưa cho Lê Anh Hoài xịt sơn. Anh xịt màu trắng; cô vui vì hôm ấy mình mặc một bộ đầm trắng, trong khi Đặng Thiều Quang lại thể hiện sự không đồng tình khi cuốn sách được lấy đi.
Người ngăn lại, người chủ động tham gia, người không đồng ý, người đứng xem. Rồi chính người từng ngăn lại cũng trở thành người trực tiếp hành động.
Từ lúc ấy, người xem không còn hoàn toàn đứng ngoài tác phẩm nữa. Khi những cơ thể khác bước vào, performance bắt đầu sinh ra những phần mà người khởi đầu không thể kiểm soát hoàn toàn.
Dấu bàn tay Bảo Thư là một phần như vậy. Những vệt sơn trên bộ đồ Lê Anh Hoài cũng vậy.
Sau cuộc trình diễn, có người nhìn thấy cuốn sách mang dấu bàn tay ấy và xin. Lê Anh Hoài cho.
Tôi không muốn suy diễn thái độ của người cho hay người nhận, chỉ thấy hành trình của cuốn sách khá lạ: từ một vật để đọc, nó bị phủ sơn, mang dấu vết của một hành động ngăn cản, rồi được một người khác muốn giữ lại.
Vậy giá trị của nó lúc này nằm ở đâu: trong chữ, lớp sơn, dấu bàn tay hay chính câu chuyện đã xảy ra với nó?
Có thể rồi chẳng ai nhớ. Cũng có thể cuốn sách bị xịt sơn ấy lại được giữ lâu hơn một cuốn còn nguyên vẹn.
Giá trị của một vật thể, hóa ra, cũng có đời sống riêng.
*
Lê Anh Hoài đưa câu chuyện ấy vào đúng lúc việc sản sinh chữ trở nên quá dễ. AI có thể tạo ra thơ, truyện, tiểu luận, lời bài hát, bình luận... chỉ trong vài giây. Chữ chưa bao giờ nhiều, và việc tạo ra chữ có lẽ cũng chưa bao giờ dễ đến thế.
Trong khi máy móc liên tục sinh thêm chữ, ở đây lại có một người xóa chữ.
Đen.
Trắng.
Hồng.
Khi chữ bị che phủ, cuốn sách hiện trở lại như một vật thể: giấy, sơn, bàn tay, cơ thể và những va chạm quanh nó.
AI có thể tạo thêm hàng triệu trang chữ. Nhưng dấu bàn tay Bảo Thư trong khoảnh khắc ấy chỉ có một.
Không hẳn vì nó đẹp, mà bởi nó đã xảy ra.
Trong một thời đại mọi thứ ngày càng dễ sinh ra và sao chép, có lẽ chính những gì không thể lặp lại hoàn toàn lại trở nên đáng chú ý.
*
Dẫu vậy, nếu nhìn cuộc trình diễn từ góc độ nghệ thuật thị giác, tôi vẫn thấy hơi tiếc.
Phần tác động vật lý lên những cuốn sách, theo cảm nhận của tôi, còn khá dè dặt. Không nhất thiết phải phá hủy nhiều hơn; vấn đề là quan hệ giữa hành động, vật thể và không gian dường như chưa được đẩy đến một cường độ thị giác tương xứng.
Trong performance, ý niệm không chỉ nằm ở điều nghệ sĩ muốn đặt ra. Cơ thể, nhịp độ, vật liệu và không gian đều tham gia tạo nghĩa.
Ở cuộc trình diễn này, tôi có cảm giác ý niệm dường như đã đi xa hơn sức nặng thị giác mà cuộc trình diễn đạt tới.
Những cuốn sách sau khi bị gạch, phủ, biến đổi vẫn còn khả năng tiếp tục một đời sống tạo hình khác.
Lạ là, hình ảnh khiến tôi nhớ nhất lại là dấu bàn tay Bảo Thư - một hình ảnh ngoài dự tính.
Điều đó không làm cuộc trình diễn kém đi. Chỉ là, với con mắt của một người làm tạo hình, tôi vẫn muốn phần thị giác được đẩy thêm một bước để gặp ý niệm mạnh hơn.
Có thể đó chỉ là sự tiếc nuối của riêng tôi.
*
Còn một điều khác khiến tôi nghĩ.
Tôi có thể rất quý một cuốn sách, người khác không nhất thiết phải quý nó. Tôi kính trọng một tác giả, người khác hoàn toàn có quyền thấy tác giả ấy chẳng có gì đáng đọc.
Tôi có quyền không quý thứ anh quý.
Nhưng không quý một thứ và có quyền tác động lên nó lại là hai chuyện khác nhau.
Có lẽ vì vậy, cái gật đầu của de Kooning dành cho Rauschenberg vẫn đáng nhớ.
Nghệ thuật có thể thử thách giới hạn, nhưng không phải cứ gọi một hành động là nghệ thuật thì mọi giới hạn tự động biến mất.
Điều thú vị là đôi khi chính phản ứng trước giới hạn ấy lại trở thành một phần của tác phẩm.
Như bàn tay Bảo Thư: ban đầu đưa ra để ngăn một sự thay đổi, rồi chính bàn tay ấy lại cầm bình sơn, để lại dấu vết trên trang phục người nghệ sĩ.
Lê Anh Hoài không đặt tên cho cuộc trình diễn, cũng không giải thích.
Có lẽ như thế lại hay.
Bởi một cuốn sách được viết xong chưa chắc đời sống của nó đã kết thúc. Người viết có thể đã dừng tay, nhưng biên tập, người đọc, khen chê, thời gian - và bây giờ cả AI - vẫn tiếp tục bước vào. Mỗi người lại để thêm một dấu vết.
Vậy tác phẩm cuối cùng là gì?
Tôi không chắc câu hỏi ấy cần một câu trả lời.
Có lẽ tác phẩm không kết thúc khi người nghệ sĩ dừng tay.
Nó còn tiếp tục trong cách người khác chạm vào nó.
