Hiệp ước hay tên lửa Mỹ, đâu là 'bùa hộ mệnh' của vùng Vịnh?
Nhóm Hiệp định Abraham vừa họp lại, còn Ả Rập Saudi lập liên minh Mecca với Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ. Nhưng theo một bài phân tích trên National Interest, các hiệp ước không phải yếu tố quyết định giúp vùng Vịnh chống đỡ cuộc chiến Iran.
Phần khó thay thế nhất là mạng lưới phòng không do Mỹ hậu thuẫn và kho tên lửa đánh chặn Mỹ, thứ Washington quyết định ai được nhận trước.
Hai hiệp ước, một chiếc ô phòng không
Ngày 24/9, bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ở New York, đại diện Mỹ, Israel, UAE, Bahrain và Morocco ngồi lại trong cuộc họp chính thức đầu tiên của nhóm Hiệp định Abraham kể từ vụ Hamas tấn công Israel ngày 7/10/2023. Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Allison Hooker dẫn đầu phái đoàn Washington, còn Kazakhstan lần đầu góp mặt, theo CBS News.
Trước đó, ngày 7/8, Thái tử Ả Rập Saudi Mohammed bin Salman, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdoğan và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif kí Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca. Ba nước cam kết coi tấn công vào một bên là tấn công vào cả ba, đồng thời đặt ban thư kí thường trực tại Ả Rập Saudi. Văn kiện mở rộng thỏa thuận phòng thủ chung mà Riyadh và Islamabad kí hồi tháng 9/2025
Trong bài viết trên National Interest, Eric Alter, hiệu trưởng Học viện Ngoại giao Anwar Gargash ở Abu Dhabi và thành viên Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR), cho rằng Washington đang nhìn hai diễn biến này như sự cạnh tranh giữa một trật tự an ninh xoay quanh Israel và một cấu trúc do các nước Hồi giáo dẫn dắt. Tuy nhiên, ông cho rằng cách nhìn đó chưa phản ánh đúng thực tế của cuộc chiến Iran. Trong suốt xung đột, an ninh vùng Vịnh không phụ thuộc hoàn toàn vào bất kì khối nào. Hiệp định Abraham giúp bình thường hóa quan hệ và mở rộng hợp tác, nhưng không phải nền tảng tạo nên mạng lưới phòng không khu vực.
Mạng phòng không giữ vai trò xương sống thực tế lại do Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) xây dựng từ năm 2020, kết nối hệ thống cảnh báo sớm với Trung tâm Điều hành Tác chiến Không quân Liên hợp tại Qatar. Mạng lưới này được mở rộng khi Israel được đưa vào khu vực phụ trách của CENTCOM vào cuối nhiệm kì đầu của Tổng thống Donald Trump.
Đáng chú ý, nhiều nước Arab chưa tham gia Hiệp định Abraham vẫn nằm trong cơ chế phối hợp này và âm thầm hợp tác với Israel. Theo ông Alter, ngay cả khi Ả Rập Saudi chính thức công nhận Israel, tác động về mặt quân sự cũng không quá lớn. Khác biệt chủ yếu nằm ở chỗ sự hợp tác khi đó sẽ được công khai và khó đảo ngược hơn.
Tên lửa đánh chặn Mỹ, con bài thật sự của Washington
Ngày 28/2, Mỹ và Israel mở đợt không kích Iran, kéo theo làn sóng đáp trả bằng tên lửa và UAV nhằm vào nhiều mục tiêu trong vùng Vịnh, trong đó có các căn cứ Mỹ. UAE là một trong những nước chịu sức ép lớn nhất. Theo Viện An ninh Quốc gia Do Thái của Mỹ (JINSA), khoảng 38% số tên lửa và UAV Iran phóng trong cuộc chiến hướng về UAE, cao hơn bất kì quốc gia nào khác. Trong bối cảnh đó, Israel lần đầu triển khai một khẩu đội Vòm Sắt (Iron Dome) ra nước ngoài để hỗ trợ phòng thủ UAE. Đến ngày 28/4, Abu Dhabi tuyên bố rời OPEC. Theo cách nhìn của Eric Alter, động thái này cho thấy UAE ngày càng nghiêng về hợp tác công khai với Washington như một trụ cột an ninh quan trọng.
Ả Rập Saudi đi đường khác. Riyadh phản đối các đòn không kích nhưng vẫn để quân Mỹ dùng căn cứ và không phận. Theo Reuters, Pakistan đã đưa sang khoảng 8.000 quân, một phi đội chừng 16 tiêm kích JF-17 và hệ thống phòng không HQ-9 do Trung Quốc chế tạo. Cùng lúc, Islamabad là trung gian hòa giải chính trong cuộc chiến Iran.
Dù chọn đường nào, cả hai vẫn phụ thuộc vào phòng không Mỹ. Mỗi nước có mạng lưới riêng, như UAE nối THAAD, Patriot và hệ thống M-SAM của Hàn Quốc vào một bức tranh tác chiến chung. Nhưng chỉ Mỹ có đủ tên lửa đánh chặn, cảnh báo sớm và liên lạc bảo mật ở quy mô chiến tranh đòi hỏi. Ngày 1/5, Ngoại trưởng Marco Rubio dùng quyền khẩn cấp để đẩy nhanh loạt thương vụ vũ khí cho Israel, Bahrain, Kuwait, Qatar và UAE, bỏ qua thời hạn xem xét của Quốc hội. Bộ Ngoại giao Mỹ khi đó chỉ công bố hơn 8,6 tỉ USD, nhưng Bloomberg sau đó cho biết tổng giá trị các phê duyệt lên tới 25,8 tỉ USD, trong đó có hàng trăm tên lửa đánh chặn. Riêng UAE có thể nhận tới 600 quả PAC-3 MSE. Ả Rập Saudi không có tên trong danh sách.
Vài ngày sau, Tổng thống Donald Trump công bố trên mạng xã hội chiến dịch Project Freedom (Dự án tự do) nhằm bảo vệ tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, Ả Rập Saudi cho biết họ không được báo trước và sau đó hạn chế Mỹ sử dụng căn cứ không quân Prince Sultan cũng như không phận nước này. Kuwait cũng có động thái tương tự. Theo NBC News, chiến dịch phải dừng lại sau khoảng 36 giờ.
Wall Street Journal (WSJ) sau đó đưa tin Nhà Trắng đã gây sức ép bằng cách đe dọa giữ lại số tên lửa đánh chặn mà Riyadh cần để đối phó tên lửa và UAV Iran. Ả Rập Saudi cuối cùng khôi phục quyền tiếp cận cho lực lượng Mỹ.
Project Freedom không được công bố tái khởi động chính thức, dù WSJ dẫn lời quan chức Mỹ cho biết hoạt động đã âm thầm nối lại. Khoảng ba tháng sau, Riyadh kí Hiệp ước Mecca. Ông Alter coi đây như một cách Ả Rập Saudi tìm thêm phương án dự phòng nếu Washington tiếp tục dùng nguồn cung tên lửa làm đòn bẩy. Theo ông, mỗi lần Mỹ dọa hạn chế đạn đánh chặn, Riyadh lại có thêm lí do để tìm tới hệ thống của Hàn Quốc, Trung Quốc hoặc đẩy mạnh tự sản xuất.
Theo The Christian Science Monitor cùng Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ước tính kho tên lửa đánh chặn Patriot của Mỹ đã giảm khoảng 65% so với trước chiến tranh, trong khi lượng THAAD giảm gần một nửa. Lầu Năm Góc không công bố số tồn kho thực tế, nên đây chỉ là ước tính từ dữ liệu công khai. CSIS cho rằng với năng lực sản xuất hiện nay, Mỹ sẽ cần ít nhất ba năm để đưa kho dự trữ trở lại mức trước chiến tranh.
Radar lạ bên cạnh khí tài Mỹ
Eric Alter cho rằng Hiệp ước Mecca là một trong số ít vấn đề đủ quan trọng để Washington cân nhắc dùng nguồn cung vũ khí làm đòn bẩy. Lí do nằm ở chính những đối tác mới của Ả Rập Saudi. Phần lớn khí tài của Pakistan có nguồn gốc Trung Quốc hoặc được phát triển với sự hỗ trợ của Bắc Kinh, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ vận hành hệ thống S-400 của Nga và vẫn duy trì quan hệ với Iran.
Điều Mỹ lo ngại không chỉ là nguồn gốc vũ khí, mà còn là khoảng cách giữa chúng với khí tài Mỹ. Một radar Pakistan hoặc Thổ Nhĩ Kỳ đặt gần máy bay và các khẩu đội phòng không Mỹ có thể thu thập tín hiệu, qua đó hé lộ cách những hệ thống này hoạt động. Mỹ cũng không thể kiểm soát dữ liệu thu được sẽ được chia sẻ với ai. Mối lo tương tự từng khiến Mỹ loại Thổ Nhĩ Kỳ khỏi chương trình F-35 năm 2019 sau khi Ankara mua S-400 của Nga.
Các thỏa thuận an ninh hiện nay chủ yếu quy định việc bảo vệ lực lượng và cơ sở của Mỹ, nhưng không quyết định Ả Rập Saudi được đặt radar của Pakistan hay Thổ Nhĩ Kỳ ở đâu so với những khí tài Mỹ mà nước này vận hành. Vì vậy, ông Alter đề xuất Washington gắn Thỏa thuận Quốc phòng Chiến lược kí với Riyadh tháng 11/2025, cùng việc bàn giao và bảo dưỡng F-35, với những điều kiện rõ ràng. Ả Rập Saudi phải giữ radar của các đối tác mới cách xa khí tài Mỹ và hạn chế nhân sự nước ngoài tiếp cận các cơ sở của Washington.
Thay vì chờ đến lúc khủng hoảng mới dọa cắt tên lửa, Alter cho rằng Mỹ nên công khai trước tiêu chí phân bổ đạn đánh chặn. UAE và Bahrain, những nước đã cùng Mỹ đối mặt với hỏa lực Iran, có thể được ưu tiên nhận tên lửa và tham gia sản xuất chung. Ả Rập Saudi sẽ được nâng mức ưu tiên nếu tiếp tục cho lực lượng Mỹ sử dụng căn cứ. Còn việc bình thường hóa quan hệ với Israel, theo ông, không nên là điều kiện để Riyadh được bảo vệ mà có thể trở thành lợi thế giúp nước này dễ tiếp cận các loại vũ khí tiên tiến hơn từ Mỹ.
Tuy nhiên, mọi thứ tự ưu tiên đều trở nên vô nghĩa nếu Mỹ không có đủ tên lửa để giao. Theo The Christian Science Monitor, Lục quân Mỹ đã kí hợp đồng trị giá 58 tỉ USD trong bảy năm với Lockheed Martin nhằm nâng sản lượng tên lửa đánh chặn PAC-3 MSE từ khoảng 620 lên 2.000 quả mỗi năm. Cho tới khi dây chuyền đạt được mức sản xuất đó, mỗi quả tên lửa chuyển tới vùng Vịnh vẫn là một quyết định vừa mang tính quân sự, vừa mang tính chính trị.
