Cuộc đời nhà khoa học

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu (kỳ 3):Người đặt 'gạch móng' cho ngôi nhà khoa học Việt Nam

Nam Phong •

Trở về từ Liên Xô, Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu đã gánh vác trọng trách lãnh đạo Viện Khoa học Việt Nam, đặt nền móng kiến tạo cơ sở vật chất, phát triển vật lý chất rắn và mở đường cho công nghệ vũ trụ nước nhà.

Tầm nhìn kiến tạo bộ máy khoa học quốc gia giữa thời kỳ khốn khó

Những năm đầu thập niên 1970, sau khi rời đỉnh cao nghiên cứu tại Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna (Liên Xô) để trở về quê hương, Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu bắt tay ngay vào nhiệm vụ tổ chức bộ máy nghiên cứu khoa học cơ bản và ứng dụng cho đất nước. Lúc bấy giờ, miền Bắc vừa trải qua những đợt chiến tranh phá hoại khốc liệt bằng không quân của đế quốc Mỹ, cơ sở vật chất của các trường đại học và viện nghiên cứu còn vô cùng sơ khai, nghèo nàn. Sách báo khoa học thiếu thốn, trang thiết bị thí nghiệm lạc hậu, cán bộ nghiên cứu trình độ cao vừa thiếu vừa phân tán ở nhiều nơi.

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu — GS. VS. Nguyễn Văn Hiệu trưởng đoàn cán bộ Viện Khoa học Việt Nam sang thăm và làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu khoa học Viễn Đông thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Ảnh: VAST

Trước hoàn cảnh đó, ông được Nhà nước giao đảm nhiệm vai trò Viện trưởng Viện Vật lý – viện nghiên cứu chuyên ngành hàng đầu vừa được thành lập. Ngay từ những ngày đầu gánh vác trọng trách, ông đã xác định một triết lý quản lý rõ ràng: Một nền khoa học độc lập, tự chủ không thể chỉ trông chờ vào một vài cá nhân kiệt xuất hay những chuyến đi nghiên cứu ngắn hạn ở nước ngoài, mà bắt buộc phải được xây dựng trên một hệ thống các viện nghiên cứu chuyên ngành bài bản, hiện đại và đồng bộ.

Đến giai đoạn 1983-1993, khi giữ cương vị Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - VAST), ông đã phát huy trọn vẹn tài năng tổ chức và tầm nhìn chiến lược của một nhà quản lý khoa học đại tài. Ông chủ trì việc quy hoạch lại toàn bộ sơ đồ nghiên cứu khoa học tự nhiên của quốc gia, lần lượt thành lập và củng cố hàng loạt trung tâm, viện nghiên cứu chuyên sâu về Vật lý, Toán học, Cơ học, Hoá học, Sinh học, Khoa học Trái đất, Khoa học Vật liệu và Công nghệ Bán dẫn.

Không chỉ dừng lại ở các phòng thí nghiệm tại thủ đô Hà Nội, ngay sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất vào năm 1975, ông đã chủ động cử các đoàn cán bộ khoa học hàng đầu vào phía Nam để tiếp quản, xây dựng và mở rộng mạng lưới nghiên cứu tại TP. Hồ Chí Minh và Đồng bằng sông Cửu Long. Nhờ tầm nhìn quy hoạch vượt thời gian, ông đã tập hợp được hàng ngàn trí thức, nhà khoa học giỏi nhất trên cả nước, tạo nên một tập thể nghiên cứu có sức chiến đấu cao, sẵn sàng giải quyết những bài toán lớn của đất nước.

Sự quyết đoán, tinh thần cống hiến và tầm nhìn tổ chức kiệt xuất của ông đã để lại ấn tượng sâu sắc đối với các đồng nghiệp và thế hệ kế cận. Đánh giá về vai trò kiến tạo nền móng khoa học quốc gia của ông, Giáo sư, Viện sĩ Châu Văn Minh - nguyên Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - từng trân trọng ghi nhận:

“
Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu là nhà khoa học xuất sắc, nhà lãnh đạo tài năng, có uy tín lớn của khoa học Việt Nam và quốc tế; người có đóng góp đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng và phát triển Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
- GS. VS. Châu Văn Minh

Tiên phong trong chương trình vũ trụ Interkosmos và ứng dụng thực tiễn

Một trong những dấu ấn lịch sử nổi bật và rực rỡ nhất trong sự nghiệp quản lý khoa học của giáo sư nguyễn văn hiệu chính là việc ông đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Ủy ban Quốc gia Nghiên cứu Vũ trụ Việt Nam. Nhờ uy tín khoa học kiệt xuất cùng mối quan hệ ngoại giao sâu rộng với Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô và cộng đồng khoa học các nước xã hội chủ nghĩa, ông đã đàm phán thành công để đưa Việt Nam chính thức tham gia vào Chương trình hợp tác quốc tế nghiên cứu vũ trụ Interkosmos. Đây là một bước ngoặt lịch sử mang tính thời đại, đưa một quốc gia nghèo khó vừa bước ra khỏi chiến tranh tiến thẳng vào lĩnh vực công nghệ cao bậc nhất của thế giới.

Chính ông là người trực tiếp chỉ đạo thiết kế, xây dựng và phê duyệt hệ thống các đề tài nghiên cứu khoa học trên quỹ đạo để Anh hùng Phạm Tuân thực hiện trong chuyến bay vũ trụ lịch sử Việt - Xô năm 1980 trên tàu Liên hợp 37 (Soyuz 37). Dưới sự chỉ đạo của ông, các nhà khoa học Việt Nam đã chuẩn bị kỹ lưỡng các thí nghiệm phức tạp như: Luyện kim trong môi trường không trọng lực (chế tạo chất bán dẫn tam nguyên), chụp ảnh viễn thám tài nguyên thiên nhiên Việt Nam từ quỹ đạo Trái Đất, và các thí nghiệm sinh học vũ trụ đối với loài bèo hoa dâu – nguồn phân bón đạm sinh học quý giá cho nông nghiệp Việt Nam thời bấy giờ.

Ông đã biến chuyến bay không chỉ dừng lại ở một sự kiện chính trị mang tính biểu tượng hữu nghị, mà trở thành một chiến dịch khoa học thực thụ, thu về khối lượng dữ liệu thực nghiệm vô giá. Sự thành công của chương trình Interkosmos đã đặt những viên gạch đầu tiên cho ngành công nghệ viễn thám, xử lý ảnh vệ tinh, khí tượng thủy văn và khoa học không gian tại Việt Nam.

Anh hùng Phạm Tuân. Ảnh tư liệu
“
Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu là người trực tiếp chỉ đạo, tổ chức thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học trên không vũ trụ trong chuyến bay phối hợp Việt - Xô năm 1980. Tầm nhìn và sự chuẩn bị chu đáo của ông đã giúp chuyến bay mang lại nhiều giá trị khoa học thực tiễn cho đất nước.

Không dừng lại ở những không gian bao la ngoài Trái Đất, ông luôn trăn trở làm sao để tri thức khoa học đỉnh cao phải quay trở về phục vụ trực tiếp cho đời sống dân sinh. Dưới sự lãnh đạo của ông, Viện Khoa học Việt Nam đã triển khai chuỗi chương trình nghiên cứu ứng dụng thực tiễn mang tính chiến lược sâu rộng: Chương trình điều tra cơ bản tài nguyên thiên nhiên và điều kiện tự nhiên toàn quốc; Chương trình nghiên cứu khoa học phục vụ phát triển kinh tế - xã hội Đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt là các bài toán cấp bách về tháo chua rửa mặn, trị thủy và khai thác nguồn nước; Chương trình điều tra địa chất, khoáng sản lòng đất và thềm lục địa; cùng các ứng dụng năng lượng nguyên tử, đồng vị phóng xạ trong y học và chọn tạo giống cây trồng nông nghiệp. Ông luôn quán triệt tư tưởng: Khoa học cơ bản là cái gốc, nhưng khoa học ứng dụng mới là thước đo giá trị cống hiến cho dân tộc.

*GS. VS. Nguyễn Văn Hiệu (người thứ ba từ trái sang) tại Lễ kỷ niệm 5 năm sau chuyến bay hữu nghị Việt Nam – Liên Xô. Ảnh: VAST*

Trực tiếp tham gia thực hiện các bài toán khoa học trong chương trình Interkosmos dưới sự dẫn dắt sát sao của ông, Trung tướng, Anh hùng Phạm Tuân - người đầu tiên bước vào không gian của Việt Nam và châu Á - từng xúc động nhớ lại: "Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu là người trực tiếp chỉ đạo, tổ chức thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học trên không vũ trụ trong chuyến bay phối hợp Việt - Xô năm 1980. Tầm nhìn và sự chuẩn bị chu đáo của ông đã giúp chuyến bay mang lại nhiều giá trị khoa học thực tiễn cho đất nước."

Đẩy mạnh nghiên cứu vật lý chất rắn, vật liệu mới và "ngoại giao khoa học"

Bên cạnh mảng vật lý hạt nhân năng lượng cao vốn là sở trường ban đầu, giáo sư nguyễn văn hiệu với tư duy nhạy bén đã sớm nhận ra vai trò quyết định của vật lý chất rắn, khoa học vật liệu và quang điện tử đối với cuộc cách mạng công nghiệp hiện đại. Ngay từ những năm 1980, khi đất nước còn đang trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế, ông đã chủ động định hướng và trực tiếp tham gia nghiên cứu mảng lý thuyết bán dẫn, quang lượng tử, vật liệu màng mỏng và hiện tượng siêu dẫn nhiệt độ cao.

Đặc biệt, khi hiện tượng siêu dẫn nhiệt độ cao được các nhà khoa học thế giới phát hiện vào năm 1986, ông đã lập tức thành lập nhóm nghiên cứu trọng điểm tại Việt Nam. Nhờ sự chỉ đạo trực tiếp của ông, các nhà vật lý Việt Nam đã nhanh chóng chế tạo thành công các mẫu gốm siêu dẫn nhiệt độ cao ngay tại phòng thí nghiệm trong nước, đưa Việt Nam tiếp cận rất sớm với một trong những hướng nghiên cứu thời sự nhất của vật lý thế giới. Dưới sự dẫn dắt của ông, Viện Vật lý và các cơ sở nghiên cứu trực thuộc đã chế tạo thành công nhiều dòng vật liệu bán dẫn, linh kiện quang điện tử, laser y tế và màng mỏng ứng dụng hiệu quả trong cả công nghiệp quốc phòng lẫn đời sống dân sinh.

Đồng thời, trong những năm tháng gian khó khi đất nước bị bao vây cấm vận kinh tế khốc liệt, giáo sư nguyễn văn hiệu đã khéo léo sử dụng uy tín học thuật kiệt xuất của cá nhân để thực hiện một chiến lược "ngoại giao khoa học" vô cùng xuất sắc. Ông đã chủ động thiết lập và giữ vững sợi dây liên lạc giữa khoa học Việt Nam với cộng đồng quốc tế.

Nhờ sự vận động kiên trì của ông, hàng ngàn lượt cán bộ khoa học trẻ Việt Nam đã được cử sang học tập, nghiên cứu ngắn hạn và dài hạn tại các trung tâm khoa học hàng đầu của Liên Xô, Pháp, Đức, Hungary, Italy, Nhật Bản và Viện Vật lý Lý thuyết Quốc tế (ICTP) ở Trieste. Nhờ kênh hợp tác quốc tế không bị đứt gãy này, lực lượng tri thức trình độ cao của Việt Nam đã được bảo tồn, tích lũy và phát triển liên tục, tạo tiền đề vững chắc cho sự bứt phá của khoa học nước nhà khi bước vào thời kỳ Đổi mới và hội nhập.

Khâm phục sức làm việc phi thường, khả năng bao quát cùng tầm nhìn đi trước thời đại của ông đối với các ngành khoa học mũi nhọn, Giáo sư Tiến sĩ khoa học Nguyễn Lộc từng ghi nhận:

“
"Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu là người có khả năng bắt nhịp cực kỳ nhạy bén với các xu hướng khoa học mới của thế giới. Từ vật lý lý thuyết sang vật lý chất rắn, vật liệu siêu dẫn rồi khoa học vũ trụ, ở lĩnh vực nào ông cũng thể hiện tư duy kiến tạo, mở đường và truyền năng lượng mạnh mẽ cho các thế hệ học trò."
- GS. TSKH. Nguyễn Lộc

Di sản quản lý đồ sộ và bài học về tinh thần phụng sự

Hơn hai thập kỷ đứng ở vị trí lãnh đạo cao nhất của Viện Vật lý và Viện Khoa học Việt Nam, giáo sư nguyễn văn hiệu đã để lại một di sản quản lý khoa học vô cùng đồ sộ. Ông không chỉ xây dựng nên hình mẫu một viện nghiên cứu đa ngành hiện đại theo chuẩn mực quốc tế, mà còn tạo dựng nên một văn hóa làm việc khắt khe, trung thực, khách quan và luôn đòi hỏi tính sáng tạo cao trong cộng đồng khoa học Việt Nam. Dưới sự rèn luyện và dìu dắt của ông, Viện Khoa học Việt Nam đã trở thành cái nôi sản sinh ra hàng loạt Viện sĩ, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học và các nhà lãnh đạo ngành khoa học - công nghệ trụ cột cho quốc gia.

Những đóng góp đặc biệt xuất sắc của ông cho sự nghiệp xây dựng và phát triển nền khoa học dân tộc đã được Đảng, Nhà nước và nhân dân ghi nhận bằng những phần thưởng cao quý nhất: Danh hiệu Anh hùng Lao động (1986), Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I về Khoa học và Kỹ thuật (1996), Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Nhất, cùng nhiều danh hiệu vinh dự quốc tế khác.

Tuy nhiên, đối với bản thân ông, phần thưởng cao quý nhất không nằm ở những tấm huân chương hay danh hiệu, mà chính là sự trưởng thành vượt bậc của các thế hệ học trò, cùng với sự vươn lên mạnh mẽ, tự tin của nền khoa học Việt Nam trên bản đồ tri thức thế giới.

Tầm nhìn đặt "gạch móng" cho ngôi nhà khoa học quốc gia của giáo sư nguyễn văn hiệu đã chứng minh một thực tế sinh động: Ngay cả trong những hoàn cảnh thiếu thốn và gian khó nhất, nếu có một tư duy chiến lược đúng đắn, một tâm hồn rộng mở và một tinh thần phụng sự dấn thân vô điều kiện, khoa học Việt Nam hoàn toàn có thể tự tin khẳng định vị thế độc lập, sáng tạo và đóng góp thiết thực cho sự phát triển trường tồn của dân tộc.

Còn nữa

Nam Phong