Cuộc đời nhà khoa học

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu (kỳ 4):'Người gieo hạt' và ngọn đèn chưa bao giờ tắt

Nam Phong •

Cho đến những năm tháng cuối đời, Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu vẫn miệt mài cống hiến cho sự nghiệp giáo dục, sáng lập Trường Đại học Công nghệ và truyền lửa đam mê nghiên cứu cho các thế hệ trẻ.

Tầm nhìn đổi mới giáo dục đại học ở tuổi 66

Sau khi hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ quản lý, tổ chức ở cấp quốc gia tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, ở độ tuổi mà đa số mọi người chọn nghỉ ngơi, Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu lại bắt đầu một hành trình đầy tâm huyết mới: Đổi mới giáo dục đại học và đào tạo nguồn nhân lực công nghệ cao cho đất nước. Bước sang tuổi 66, với nhãn quan chiến lược sắc bén, ông nhận ra rằng để Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên hội nhập, đất nước không thể chỉ trông chờ vào việc gửi cán bộ ra nước ngoài đào tạo mà phải tự xây dựng được các mô hình đại học nghiên cứu chuẩn mực ngay tại quê nhà.

Năm 2004, ông trở thành người sáng lập và giữ cương vị Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Công nghệ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Đứng trên bục giảng và gánh vác trọng trách lãnh đạo một ngôi trường mới sơ khai, giáo sư Nguyễn Văn Hiệu đã đưa ra triết lý đào tạo tiên phong: Đào tạo gắn liền với nghiên cứu khoa học đỉnh cao và ứng dụng công nghệ thực tiễn. Ông chủ trương mời các nhà khoa học hàng đầu từ các viện nghiên cứu lớn trực tiếp tham gia giảng dạy, đưa sinh viên vào làm việc tại các phòng thí nghiệm ngay từ những năm đầu đại học.

Dưới sự dẫn dắt của ông, Trường Đại học Công nghệ nhanh chóng trở thành một trong những trung tâm đào tạo nhân lực chất lượng cao hàng đầu cả nước trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, điện tử viễn thông, cơ điện tử, công nghệ nano và công nghệ sinh học. Ông không chỉ truyền thụ kiến thức chuyên môn mà còn rèn luyện cho sinh viên tác phong làm việc nghiêm cẩn, tư duy độc lập và sự tự tin bước ra đấu trường quốc tế.

Đánh giá về tâm huyết và dấu ấn giáo dục của ông tại Đại học Quốc gia Hà Nội, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức - một học trò và đồng nghiệp thân thiết - từng xúc động chia sẻ:

“

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu là một người thầy vĩ đại với tầm nhìn đi trước thời đại. Ông đã đặt nền móng cho mô hình đại học nghiên cứu tại Việt Nam, truyền năng lượng mãnh liệt cho thế hệ trẻ và dạy chúng tôi bài học về sự dấn thân, lòng trung thực và khát vọng vươn lên đỉnh cao khoa học.

Tình anh em dưới mái nhà và ký ức của người em trai Nguyễn Văn Khải

Đằng sau một nhà khoa học kiệt xuất mang tầm quốc tế là một giáo sư Nguyễn Văn Hiệu hết sức giản dị, giàu tình cảm và tràn đầy trách nhiệm đối mẹ cha và các em trong gia đình. Là anh cả trong gia đình 10 người con, ông vừa là tấm gương, vừa như một người cha thứ hai lo lắng, chăm sóc cho từng người em giữa những năm tháng đất nước còn nghèo khó, chiến tranh.

Nhớ về người anh cả mẫu mực, Tiến sĩ Nguyễn Văn Khải (nguyên cán bộ Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, em trai thứ 7 của GS. Nguyễn Văn Hiệu) thường kể lại câu chuyện về nếp sống giản dị và sự quan tâm sâu sắc của Giáo sư dành cho các em.

Năm 1960, khi chuẩn bị sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh tại Viện Dubna, dù trong tay không có tài sản gì giá trị, hành lý của ông mang theo chủ yếu là sách vở và niềm khát khao tri thức. Sau này, mỗi lần từ Liên Xô trở về hay đi công tác nước ngoài, quà ông mang về cho các em không phải là những thứ xa xỉ, mà là từng chiếc bút máy, từng cuốn sách toán - lý hay những tập giấy viết tốt - những thứ trân quý nhất với những học sinh, sinh viên thời bấy giờ.

TS. Nguyễn Văn Khải kể lại rằng, dù gánh vác trọng trách Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam vô cùng bận rộn, Giáo sư Hiệu vẫn luôn tự tay sửa sang nhà cửa, tự tay đóng từng chiếc giá sách trong căn phòng tập thể chật hẹp ở khu K tập thể Bách Khoa. Căn phòng của vị Viện trưởng khi ấy không có đồ đạc đắt tiền, chỉ ngập tràn sách vở từ sàn nhà lên đến trần. Mỗi khi các em đến chơi hay cần tham khảo ý kiến, ông đều dành thời gian lắng nghe, định hướng con đường học tập và căn dặn các em phải sống trung thực, tự lập, không bao giờ được lợi dụng danh tiếng của anh để mưu cầu đặc quyền đặc lợi.

Nhớ về tình cảm bao la và tinh thần trách nhiệm của người anh cả trong gia đình, TS. Nguyễn Văn Khải xúc động chia sẻ:

“

Anh Hiệu đối với chúng tôi không chỉ là người anh cả mà như một người thầy, người cha. Anh luôn lo cho các em từng nét chữ, từng cuốn sách học, dạy chúng tôi biết tự lực vươn lên bằng đôi chân của chính mình. Dù giữ chức vụ cao hay nhận nhiều giải thưởng quốc tế lớn, khi về nhà, anh vẫn là người anh chân thành, khiêm nhường và đầm ấm của các em.

TS. Nguyễn Văn Khải

Ký ức về người thầy nghiêm cẩn và nâng đỡ học trò

Trong ký ức của nhiều thế hệ học trò, GS. Nguyễn Văn Hiệu là hình mẫu trọn vẹn của một người thầy vừa khắt khe trong khoa học, vừa bao dung trong cuộc sống. Trong công tác chuyên môn, ông đòi hỏi ở học trò sự trung thực tuyệt đối, tính chính xác đến từng công thức toán học và sự tỉ mỉ trong từng số liệu thực nghiệm. Ông từng thẳng thắn phê bình những báo cáo qua loa, những tư duy hời hợt, bởi ông hiểu rằng trong khoa học không có chỗ cho sự nửa vời.

Tuy nhiên, đằng sau sự khắt khe ấy lại là một tấm lòng đau đau vì sự trưởng thành của thế hệ trẻ. Ông không chỉ kêu gọi các chính sách hỗ trợ của Nhà nước mà còn có những hành động nâng đỡ vô cùng thiết thực. Ông đã chủ động trích một phần lớn nguồn thu nhập, tiền thưởng từ các giải thưởng khoa học cá nhân của mình để lập ra các quỹ học bổng, tài trợ trực tiếp cho sinh viên nghèo vượt khó và các nhà khoa học trẻ có đề tài nghiên cứu tiềm năng. Ông cũng là một trong những người đồng hành, cố vấn tâm huyết nhất của Giải thưởng "Nhân tài Đất Việt" trong nhiều năm liền, trực tiếp chấm thi, động viên và nâng đỡ hàng trăm công trình sáng tạo của người trẻ.

Mỗi khi gặp gỡ sinh viên hay các nhà nghiên cứu trẻ, ông luôn trò chuyện bằng sự gần gũi, ấm áp của một người đi trước giàu kinh nghiệm. Ông không bao giờ đặt mình ở vị thế của một nhà bác học danh tiếng, mà luôn lắng nghe, gợi mở và tiếp thêm niềm tin cho các em dấn thân vào những hướng đi mới.

Nhớ lại những kỷ niệm sâu sắc về sự hỗ trợ tận tình của người thầy lớn, Giáo sư - Tiến sĩ Phan Tuấn Nghĩa từng nghẹn ngào ghi nhận:

“

Hình ảnh Giáo sư Hiệu ân cần chỉ bảo từng luận án, trăn trở tìm nguồn kinh phí cho các nhóm nghiên cứu trẻ hay trực tiếp viết thư giới thiệu học trò đi du học tại các viện nghiên cứu lớn trên thế giới sẽ mãi là ký ức không bao giờ phai mờ. Ông chính là ngọn lửa thắp sáng niềm tin cho biết bao thế hệ học trò.

- GS. TS. Phan Tuấn Nghĩa

Những góc nhìn từ đồng nghiệp và các nhà khoa học quốc tế

Đối với bạn bè và đồng nghiệp trong giới khoa học, giáo sư Nguyễn Văn Hiệu là một nhân cách khoa học có sức lan tỏa và thu phục đặc biệt. Dù ở trong nước hay trên trường quốc tế, mỗi khi ông xuất hiện tại các diễn đàn hay hội thảo chuyên ngành, phong thái tự tin, tư duy sắc bén cùng ngôn ngữ trình bày mạch lạc của ông luôn cuốn hút toàn thể hội trường. Các nhà khoa học quốc tế không chỉ khâm phục tài năng vật lý lý thuyết của ông mà còn tôn trọng bản lĩnh của một trí thức đại diện cho Việt Nam.

“

GS. Nguyễn Văn Hiệu có một năng lực thu hút và truyền cảm hứng rất đặc biệt. Khi làm việc với ông, các đồng nghiệp và học trò luôn cảm nhận được một nguồn năng lượng sáng tạo dồi dào, sự quyết đoán trong tư duy và một niềm tin mãnh liệt vào tương lai của khoa học Việt Nam.

- GS.TSKH Nguyễn Lộc

Nhiều đồng nghiệp cùng thời tại Viện Hàn lâm Khoa học Việt Nam kể lại rằng, trong những cuộc họp thảo luận đề tài hay quy hoạch mạng lưới nghiên cứu, ông luôn lắng nghe ý kiến phản biện với tinh thần cầu thị. Khi nhận thấy một hướng đi mới có triển vọng cho đất nước, ông sẵn sàng vượt qua các rào cản thủ tục hành chính để tạo điều kiện tối đa cho các nhóm nghiên cứu triển khai công việc.

Các chuyên gia quốc tế từng hợp tác với ông tại Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna và Viện Vật lý Lý thuyết Quốc tế (ICTP) luôn dành cho ông sự trân trọng đặc biệt. Họ xem ông là nhịp cầu tri thức nối liền khoa học Việt Nam với thế giới, một nhà khoa học có tầm nhìn bao quát và tinh thần hợp tác chân thành.

Chia sẻ về phong cách làm việc và sức ảnh hưởng của ông đối với cộng đồng khoa học, GS.TSKH Nguyễn Lộc từng trắc ẩn nhận xét: "GS. Nguyễn Văn Hiệu có một năng lực thu hút và truyền cảm hứng rất đặc biệt. Khi làm việc với ông, các đồng nghiệp và học trò luôn cảm nhận được một nguồn năng lượng sáng tạo dồi dào, sự quyết đoán trong tư duy và một niềm tin mãnh liệt vào tương lai của khoa học Việt Nam”.

Trái tim miệt mài đập vì khoa học đến những giây phút cuối cùng

Dù tuổi tác ngày một cao, sức khỏe suy giảm theo thời gian, ngọn lửa đam mê tri thức và lòng đau đau với sự phát triển của đất nước trong lòng ông chưa bao giờ nguội lạnh. Ngay cả khi đã bước sang tuổi tám mươi, mái tóc bạc phơ, bước đi đã chậm rãi, người ta vẫn thấy ông xuất hiện tại các hội thảo khoa học, các buổi làm việc của Hội đồng Giáo sư Nhà nước hay các buổi trò chuyện với sinh viên.

“

Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu là một tấm gương sáng ngời về tinh thần tự học, sự lao động khoa học trung thực, sáng tạo và lòng yêu nước nồng nàn. Cuộc đời và công trình của ông sẽ mãi là nguồn cảm hứng bất tận, soi đường cho các thế hệ nhà khoa học Việt Nam tiếp bước trên con đường chinh phục tri thức.

- GS.VS Châu Văn Minh

Trong những năm tháng cuối đời, ông vẫn dành nhiều thời gian theo dõi các xu hướng công nghệ mới của thế giới như trí tuệ nhân tạo, công nghệ vi mạch bán dẫn, năng lượng sạch và biến đổi khí hậu. Ông liên tục đóng góp những ý kiến tư vấn tâm huyết, thẳng thắn cho lãnh đạo Đảng, Nhà nước và các bộ, ngành về chiến lược phát triển khoa học - công nghệ và giáo dục đại học trong giai đoạn mới.

Ngày 23 tháng 1 năm 2022 (tức ngày 21 tháng Chạp năm Tân Sửu), ông qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 84 tuổi. Sự ra đi của ông là một mất mát vô cùng to lớn đối với nền khoa học và giáo dục Việt Nam, để lại niềm thương tiếc sâu sắc trong lòng hàng triệu học trò, đồng nghiệp và nhân dân cả nước.

Tưởng nhớ về những cống hiến trọn đời và nhân cách cao đẹp của ông, GS.VS Châu Văn Minh, nguyên Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam khẳng định: "Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu là một tấm gương sáng ngời về tinh thần tự học, sự lao động khoa học trung thực, sáng tạo và lòng yêu nước nồng nàn. Cuộc đời và công trình của ông sẽ mãi là nguồn cảm hứng bất tận, soi đường cho các thế hệ nhà khoa học Việt Nam tiếp bước trên con đường chinh phục tri thức”.

Mạch sống trường tồn của một huyền thoại tri thức

Cuộc đời của Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu là một thiên sử thi rực rỡ về trí tuệ, bản lĩnh và lòng yêu nước của người trí thức Việt Nam. Hành trình cống hiến của ông không dừng lại ở những con số công trình hay những bằng khen ghi nhận, mà đã hòa quyện vào dòng chảy phát triển của giáo dục và công nghệ nước nhà trong suốt nửa thế kỷ qua.

Những mô hình đào tạo do ông khởi xướng, hàng ngàn học trò được ông dìu dắt đang giữ những vị trí then chốt trong các cơ quan nghiên cứu, giảng dạy và doanh nghiệp công nghệ lớn. Tinh thần dám nghĩ, dám làm, luôn hướng tới đỉnh cao quốc tế nhưng gắn chặt với thực tiễn đất nước của ông chính là bài học kinh điển cho mọi người trẻ dấn thân vào con đường khoa học.

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu đã đi vào lịch sử, nhưng ngọn lửa thắp lên từ niềm tin mãnh liệt vào trí tuệ Việt Nam của ông sẽ tiếp tục cháy mãi. Ngọn lửa ấy đang được trao truyền qua từng thế hệ sinh viên, từng bài giảng, từng đề tài nghiên cứu mới, thúc đẩy nền khoa học Việt Nam không ngừng vươn xa trên bản đồ tri thức nhân loại.

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu: Ngọn hải đăng của nền khoa học Việt Nam

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu (Kỳ 2): Đỉnh cao Dubna và Giải thưởng Lenin lịch sử

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu (kỳ 3): Người đặt 'gạch móng' cho ngôi nhà khoa học Việt Nam

Nam Phong