'Bóng hồng' sau máy quay mở rộng góc nhìn cho điện ảnh Việt
Từ phim chiến tranh lập kỷ lục phòng vé đến những tác phẩm độc lập được quốc tế ghi nhận, phụ nữ đang đảm nhận nhiều vị trí quan trọng trong điện ảnh Việt. Tuy nhiên, để những tiếng nói sáng tạo này phát triển bền vững, ngành phim cần mở rộng cơ hội cho phụ nữ ở các khâu đạo diễn, sản xuất, quay phim và dựng phim.
Điện ảnh Việt những năm gần đây chứng kiến sự hiện diện rõ nét hơn của các nhà làm phim nữ. Họ không chỉ kể những câu chuyện về gia đình, tình yêu hay thân phận phụ nữ, mà còn tham gia thực hiện phim chiến tranh, phim thương mại và các tác phẩm khai thác những vấn đề xã hội phức tạp.
Sự thay đổi này thể hiện ở cả phòng vé lẫn các liên hoan phim quốc tế. Nhưng phía sau những thành công là một câu hỏi rằng phụ nữ ngày càng tham gia vào những quyết định sáng tạo quan trọng, hay sự hiện diện của họ vẫn tập trung ở một số gương mặt nổi bật?
Từ phim đề tài chiến tranh đến phim thương mại
Năm 2025, Mưa đỏ của đạo diễn Đặng Thái Huyền đạt doanh thu hơn 700 tỉ đồng, trở thành phim Việt có doanh thu cao nhất lịch sử phòng vé tại thời điểm đó. Thành tích này cho thấy một nữ đạo diễn có thể đảm nhận dự án quy mô lớn, khai thác đề tài chiến tranh vốn đòi hỏi năng lực tổ chức sản xuất, kiểm soát bối cảnh và phối hợp nhiều bộ phận chuyên môn.
Ở dòng phim thương mại, Thu Trang có bước chuyển từ diễn viên, nhà sản xuất sang đạo diễn với Nụ hôn bạc tỷ. Phát hành dịp Tết 2025, bộ phim vượt mốc 200 tỉ đồng doanh thu, đưa Thu Trang trở thành nữ đạo diễn Việt đầu tiên có phim đạt cột mốc này. Tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 24, cô được trao giải Đạo diễn phim truyện đầu tay xuất sắc.
Hai trường hợp cho thấy phụ nữ không bị giới hạn trong một thể loại hay quy mô sản xuất nhất định. Đặng Thái Huyền làm phim chiến tranh với yêu cầu tái hiện lịch sử và tổ chức những cảnh quay lớn; Thu Trang lựa chọn phim thương mại, hướng đến khán giả đại chúng. Tuy nhiên, thành công của một số cá nhân chưa đồng nghĩa phụ nữ đã có vị trí tương xứng trong toàn ngành.
Tính đến tháng 8/2026, trong khoảng 20 phim Việt có doanh thu cao nhất, chỉ có hai phim do nữ đạo diễn thực hiện. Con số này phản ánh sự hiện diện còn hạn chế của phụ nữ ở nhóm phim thương mại ăn khách, dù họ đã có những tác phẩm nổi bật.
Góc nhìn không chỉ nằm ở kịch bản
Nhiều phim thương mại đã đặt phụ nữ và trải nghiệm của họ vào vị trí trung tâm, cho thấy những câu chuyên về phụ nữ đã có vị thế vững chãi trong lòng khán giả.
Mai, Nhà bà Nữ, Lật mặt 7 hay Thỏ ơi!! là các bộ phim đặt nhân vật nữ ở vị trí trung tâm, nhưng dưới những hình mẫu quen thuộc như người mẹ hay con gái luôn hy sinh, đối tượng của khao khát, hay những nhân vật bị đặt dưới sự phán xét về đạo đức.
Thạc sĩ Trương Phan Kiều Anh, giảng viên Truyền thông đa phương tiện thuộc chương trình Dự bị đại học tại RMIT Việt Nam, cho rằng cách đặt vấn đề với cách gọi “câu chuyện về phụ nữ” lẫn quan niệm cho rằng đây là những câu chuyện duy nhất mà các nhà làm phim nữ có thể kể. Bà nói: “Quan niệm đó vô tình giới hạn các nhà làm phim nữ trong những trải nghiệm riêng của nữ giới, như thể đây là địa hạt sáng tạo duy nhất dành cho họ”.
“Những câu chuyện về hành trình trưởng thành của các cô gái trẻ, chuyện đời phụ nữ, tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình và sự hy sinh không chỉ là những câu chuyện của riêng phụ nữ. Đó là những câu chuyện về con người”, bà Kiều Anh nói.
Theo bà, cách gọi này tạo ra tác động kép. Nó giới hạn các nhà làm phim nữ trong một phạm vi đề tài tương đối hẹp, đồng thời biến trải nghiệm của phụ nữ thành một mảng riêng biệt (niche), thay vì nhìn nhận đó là một phần trong trải nghiệm chung của con người đang chờ điện ảnh khám phá. Bà cho rằng các nhà làm phim nữ cần được tự do theo đuổi mọi đề tài và dưới nhiều quy mô. Sự hiện diện của họ mang đến những góc nhìn góp phần làm phong phú cách mà trải nghiệm của con người được hình dung trên màn ảnh.
“Sự hiện diện của phụ nữ, cả trước và sau máy quay, đều đóng vai trò thiết yếu trong việc mở rộng cách mà điện ảnh truyền tải vô vàn trải nghiệm của con người”, bà nói.
Bà Kiều Anh chia sẻ: “Việc phụ nữ xuất hiện trong phim hoàn toàn khác với việc họ tham gia quyết định bộ phim đó được sáng tạo thế nào". Những quyết định này được đưa ra ở nhiều khâu, từ biên kịch, đạo diễn, quay phim đến phục trang vàdựng phim. Vì vậy, việc tăng cường sự hiện diện của phụ nữ phía sau máy quay có ý nghĩa quan trọng.
Những người phụ nữ làm nên thành công bộ phim
Điện ảnh Việt Nam đã ghi nhận nhiều trường hợp phụ nữ đảm nhận các vai trò chủ chốt ở nhiều khâu khác nhau trong quá trình làm phim. Nhà sản xuất Ngô Thanh Vân đã dẫn dắt những dự án thành công về mặt thương mại như Hai Phượng. Hay nhà sản xuất Trần Thị Bích Ngọc cũng là một ví dụ. Thông qua An Nam Productions, bà tham gia các dự án thuộc nhiều dòng phim, từ phim độc lập được quốc tế chú ý đến những tác phẩm hướng tới thị trường trong nước. Một dự án tiêu biểu là Người vợ ba của đạo diễn Ash Mayfair (Nguyễn Phương Anh), với Trần Thị Bích Ngọc giữ vai trò nhà sản xuất. Bộ phim còn có sự tham gia của nhà quay phim Chananun Chotrungroj và biên tập viên Julie Béziau.
Ở dự án Ồn ào tuổi trẻ (Skin of Youth, 2025), Ash Mayfair tiếp tục đảm nhận vai trò đạo diễn, còn Trần Thị Bích Ngọc tham gia sản xuất. Phim lấy bối cảnh Sài Gòn thập niên 1990, theo chân San, một người chuyển giới mong muốn có tiền thực hiện phẫu thuật khẳng định giới, và Nam, người yêu làm võ sĩ đấu lồng để hỗ trợ cô. Tác phẩm khai thác tình yêu, bản dạng giới vànhững lựa chọn sinh tồn trong môi trường nhiều bất trắc.
Ồn ào tuổi trẻ được trao giải Ban giám khảo đặc biệt tại Liên hoan phim châu Á New York năm 2025 và giành giải Phim truyện xuất sắc tại Liên hoan phim quốc tế Ấn Độ năm 2025. Những ghi nhận này cho thấy các dự án có sự tham gia của nhà làm phim nữ Việt Nam vẫn có thể tiếp cận những câu chuyện gai góc và tìm được khán giả ngoài thị trường trong nước.
Ở lĩnh vực quay phim, Nguyễn Phan Linh Đan là gương mặt đáng chú ý. Tháng 5/2026, cô nhận hạng mục Khuyến khích đặc biệt của giải Pierre Angénieux Tribute tại Liên hoan phim Cannes. Đây là sự ghi nhận dành cho nhà quay phim trẻ, không phải giải thưởng dành riêng cho một bộ phim. Theo thông tin của đơn vị Angénieux, phần vinh danh còn tạo cơ hội đểcô tiếp cận thiết bị quay phim phục vụ dự án tiếp theo.
Công việc của đạo diễn hình ảnh không chỉ đơn giản là ghi lại hành động trước ống kính. Việc lựa chọn ánh sáng, góc máy, chuyển động máy và cách phối hợp màu sắc góp phần định hình cảm xúc của cảnh phim. Sự ghi nhận dành cho Linh Đan đưa một vị trí thường ít được khán giả đại chúng chú ý đến gần hơn với câu chuyện về vai trò của phụ nữ trong sáng tạo điện ảnh.
Muốn có thêm tiếng nói mới, cần cơ hội làm nghề
Theo bà Trần Phương Thủy, giảng viên ngành Sản xuất phim kỹ thuật số tại RMIT Việt Nam, phụ nữ trong ngành phim vẫn có thể gặp trở ngại do điều kiện làm việc khắc nghiệt, định kiến về khả năng làm việc và việc thiếu cơ hội tiếp cận những người cố vấn nữ giàu kinh nghiệm. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến khả năng tiến tới các vị trí có quyền quyết định sáng tạo.
Vì vậy, câu chuyện không chỉ là khuyến khích thêm phụ nữ bước vào ngành mà còn phải tạo điều kiện để họ tiếp tục làm nghề. Một bộ phim thành công có thể mở ra dự án tiếp theo, nhưng để phát triển sự nghiệp lâu dài, nhà làm phim cần mạng lưới cộng tác, cơ hội tiếp cận nguồn vốn, nhà phát hành và những người có thể hỗ trợ chuyên môn.
Bà Trần Phương Thủy đề xuất tăng cường hoạt động cố vấn, tài trợ cho dự án do phụ nữ dẫn dắt và tạo cơ hội để các ê-kíp nữtích lũy kinh nghiệm. Mục tiêu không phải xây dựng một con đường tách biệt cho phụ nữ, mà bảo đảm người có năng lực được tiếp cận cơ hội và nguồn lực cần thiết để tiến lên các vị trí lãnh đạo sáng tạo.
Điện ảnh Việt đã có những đạo diễn nữ làm phim ăn khách, những nhà sản xuất đưa dự án độc lập ra thị trường quốc tế vànhững nhà quay phim được ghi nhận tại Cannes. Nhưng để các trường hợp này không chỉ là những điểm sáng riêng lẻ, ngành phim cần chú trọng hơn đến điều kiện phát triển nghề nghiệp, từ đào tạo, cố vấn đến cơ hội tham gia dự án có quy môvà ngân sách lớn.
Sự hiện diện của phụ nữ phía sau máy quay không tự động bảo đảm một bộ phim hay hơn. Điều đáng nói là khi nhiều người với trải nghiệm và cách nhìn khác nhau cùng tham gia quá trình sáng tạo, điện ảnh có thêm khả năng kể những câu chuyện phức tạp, tránh lặp lại các hình mẫu quen thuộc và tiếp cận đời sống từ nhiều phía.
Với điện ảnh Việt, mở rộng cơ hội cho phụ nữ vì thế không chỉ là vấn đề đại diện. Đó còn là cách xây dựng một môi trường sáng tạo có nhiều tiếng nói, nhiều lựa chọn nghề nghiệp và điều kiện để những người làm phim tiếp tục phát triển sau thành công đầu tiên.
