Nốt nhạc trầm với doanh nghiệp miền Tây
Vì sao miền Tây, một vùng trọng điểm nông nghiệp của cả nước lại thiếu những doanh nghiệp đủ mạnh ngay cả trong lĩnh vực có nhiều lợi thế nhất?
“Tôi ngồi xe từ TP.HCM đúng 2 tiếng tới đây không kẹt gì hết...”, ông Võ Quốc Thắng, Chủ tịch hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Công ty cổ phần Đồng Tâm, chia sẻ tại hội nghị gặp gỡ giữa lãnh đạo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), chính quyền địa phương với doanh nghiệp đầu ngành Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) và Đông Nam Bộ, diễn ra chiều 16/10 tại TP.Cần Thơ.
Câu nói ngắn gọn ấy phần nào cho thấy sự thay đổi của miền Tây sau nhiều năm được đầu tư hạ tầng giao thông. Những tuyến cao tốc dần hình thành, việc đi lại giữa TP.HCM với các tỉnh miền Tây thuận lợi hơn, thời gian vận chuyển hàng hóa được rút ngắn. Ông Thắng còn kỳ vọng việc hoàn thành đường vành đai 3, vành đai 4 sẽ giúp kết nối vùng nhanh chóng hơn nữa.
Đường về đã gần, doanh nghiệp vẫn khó lớn
Quả thật với một vùng kinh tế có thế mạnh về lúa gạo, thủy sản, trái cây và nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu, giao thông thuận lợi rõ ràng là điều kiện quan trọng để mở rộng thị trường, giảm chi phí và thu hút đầu tư.
Cao tốc đã rút ngắn khoảng cách từ TP.HCM về miền Tây, nhưng con đường để doanh nghiệp vùng này lớn lên vẫn còn nhiều trắc trở. Tại hội nghị nói trên, ông Nguyễn Phương Lam, Giám đốc VCCI chi nhánh ĐBSCL, cho biết danh sách 30 doanh nghiệp đầu ngành được đề cập tại hội nghị không có thêm doanh nghiệp nào trong hai năm qua.
Ông cho rằng đây là điều “rất buồn” đối với sự phát triển kinh tế của vùng, bởi không có doanh nghiệp lớn dẫn dắt thì khó tạo ra đột phá.
Điều “rất buồn” mà ông Lam chia sẻ cũng là trăn trở của lãnh đạo một công ty xăng dầu khi trò chuyện với tác giản bài viết này. Ông nói đại ý rằng, rất nhiều doanh nghiệp ở miền Tây vì nhiều lý do “không thể lớn, không dám lớn hoặc không muốn lớn”.
Rò ràng những chia sẻ trên và một danh sách không tăng thêm thành viên trong hai năm chưa đủ để phản ánh toàn bộ sức khỏe của cộng đồng doanh nghiệp miền Tây.
Tuy nhiên, đặt thông tin này bên cạnh những số liệu trong Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025 do VCCI phối hợp với Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright (công bố ngày 28/5/2026), có thể thấy đây không phải chuyện riêng của một vài doanh nghiệp, mà là vấn đề mang tính cơ cấu của cả vùng.
Báo cáo chỉ ra rằng từ năm 2023, ĐBSCL trở thành vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất cả nước. Nếu năm 2000, vùng từng chiếm khoảng 22% tổng số doanh nghiệp cả nước thì đến năm 2024, tỷ lệ này chỉ còn khoảng 7%.
Đáng chú ý hơn, xét theo quy mô lao động, năm 2024 doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm tới 87,8% tổng số doanh nghiệp trong vùng; doanh nghiệp nhỏ chiếm 9,5%, doanh nghiệp vừa chiếm 1,8% và doanh nghiệp lớn chỉ chiếm 0,9%.
Nói cách khác, miền Tây không phải không có doanh nghiệp. Vấn đề là có quá ít doanh nghiệp đủ sức bước lên một nấc thang cao hơn, mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ, xây dựng thương hiệu và kéo theo những doanh nghiệp khác cùng phát triển.
Đây chính là điều khiến bức tranh kinh tế miền Tây có một nốt trầm đáng suy ngẫm.
Vấn đề cốt lõi của miền Tây không phải là thiếu lợi thế, mà là thiếu một khu vực doanh nghiệp đủ mạnh để chuyển hóa các lợi thế đó thành năng suất, giá trị gia tăng và tăng trưởng bền vững.
Làm ra nhiều nông sản nhưng giữ lại chưa nhiều giá trị
Nghịch lý của ĐBSCL nằm ở chỗ đây là vùng đất có nhiều lợi thế tự nhiên và sản xuất nông nghiệp, nhưng những lợi thế ấy chưa được chuyển hóa tương xứng thành năng lực của cộng đồng doanh nghiệp.
Theo Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025, nông nghiệp đóng góp hơn 30% GRDP toàn vùng, song số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp chỉ chiếm chưa tới 5%. Trong khi đó, khu vực dịch vụ chiếm khoảng 68% số doanh nghiệp nhưng đóng góp chưa tới 40% GRDP.
Những con số này gợi ra một câu hỏi: Vì sao một vùng trọng điểm nông nghiệp của cả nước lại thiếu những doanh nghiệp đủ mạnh ngay trong lĩnh vực có nhiều lợi thế nhất?
Câu trả lời không đơn giản là thiếu vốn hay thiếu người giỏi. Trong thời gian dài, mô hình sản xuất của vùng vẫn dựa nhiều vào tài nguyên, sản lượng thô, lao động giản đơn và các hộ sản xuất nhỏ lẻ.
Người nông dân làm ra lúa gạo, tôm cá, trái cây; doanh nghiệp thu mua, sơ chế rồi đưa hàng hóa ra thị trường. Có điều để tiến lên những khâu có giá trị cao hơn như chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, phát triển công nghệ bảo quản, tổ chức logistics và phân phối quốc tế, cần một lực lượng doanh nghiệp có năng lực tích lũy, quản trị và đầu tư dài hạn.
Tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh, Trưởng nhóm nghiên cứu Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025, từng nhấn mạnh đột phá của vùng đến năm 2030 không nằm ở việc cố gắng sản xuất nhiều lúa gạo, cá hay trái cây hơn, mà ở khả năng hình thành một hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp đổi mới sáng tạo, kết nối nông nghiệp với chế biến, logistics, tài chính và công nghệ.
Đó là một cách nhìn đáng suy ngẫm. Miền Tây không nhất thiết phải làm ra nhiều nông sản hơn bằng mọi giá. Điều quan trọng là làm sao để mỗi tấn gạo, mỗi kilogram tôm hay mỗi lô trái cây mang lại giá trị cao hơn, tạo thêm việc làm tốt hơn và đem lại thu nhập ổn định hơn cho người sản xuất.
Muốn vậy, phải có doanh nghiệp đủ sức đứng ra tổ chức chuỗi giá trị, đầu tư chế biến, kiểm soát chất lượng và mở rộng thị trường. Nếu thiếu những doanh nghiệp như thế, lợi thế về đất đai, khí hậu và sản lượng vẫn có thể chỉ dừng lại ở lợi thế của người cung cấp nguyên liệu.
Mô hình sản xuất của vùng vẫn dựa nhiều vào tài nguyên, sản lượng thô, lao động giản đơn và các hộ sản xuất nhỏ lẻ.
Vòng luẩn quẩn khiến doanh nghiệp khó lớn
Điều đáng lo là những hạn chế của doanh nghiệp miền Tây không phải lần đầu tiên được đề cập, không tồn tại riêng lẻ, mà liên kết với nhau thành một vòng luẩn quẩn.
Báo cáo của VCCI và Fulbright cho biết năng suất lao động của ĐBSCL năm 2024 chỉ đạt khoảng 133 triệu đồng/lao động/năm, thuộc nhóm thấp nhất cả nước. Tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ đạt 16,3%, thấp hơn đáng kể so với mức 23,9% của Đông Nam Bộ.
Khi thiếu lao động có kỹ năng, doanh nghiệp khó tiếp nhận công nghệ mới, nâng cao năng suất và mở rộng sản xuất. Khi việc làm có thu nhập tốt chưa nhiều, lao động trẻ và người có chuyên môn lại có xu hướng tìm cơ hội ở những trung tâm kinh tế lớn. Doanh nghiệp vì thế càng khó tuyển người, còn địa phương càng khó hình thành lực lượng lao động chất lượng cao.
Một điểm khác cũng cần nhìn thẳng là khả năng liên kết giữa các doanh nghiệp trong vùng còn hạn chế. Nếu mỗi doanh nghiệp tự xoay xở, mỗi địa phương tự phát triển theo cách riêng, nguồn lực sẽ dễ bị phân tán. Doanh nghiệp nhỏ càng khó tham gia những đơn hàng lớn, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe hoặc tiếp cận những thị trường đòi hỏi sự ổn định về chất lượng và sản lượng.
Khu vực doanh nghiệp ở miền Tây không chỉ ít mà còn thiếu động lực tái tạo, thiếu sự nâng cấp về quy mô, và thiếu doanh nghiệp đầu chuỗi đủ năng lực dẫn dắt
Vì vậy, miền Tây cần nhiều hơn những doanh nghiệp làm ăn giỏi cho riêng mình. Vùng cần những doanh nghiệp có khả năng kéo nông dân, hợp tác xã, cơ sở chế biến, đơn vị vận tải và các nhà cung cấp dịch vụ cùng tham gia một chuỗi giá trị.
Hãy tạo điều kiện để doanh nghiệp lớn lên
Doanh nhân Võ Quốc Thắng đề xuất xây dựng mối giao thương chặt chẽ giữa ĐBSCL với TP.HCM, Tây Ninh và Đồng Nai, bởi các địa phương không thể phát triển tách rời nhau.
Bởi theo ông, làm doanh nghiệp không chỉ là phát triển doanh nghiệp của mình, mà còn phải tạo điều kiện để doanh nghiệp khác cùng làm ăn, cùng phát triển.
Trong giai đoạn 2015–2025, ĐBSCL có tốc độ tăng trưởng doanh nghiệp thấp nhất cả nước. Chất lượng doanh nghiệp cũng đáng lo ngại. Phân loại theo quy mô vốn, đến năm 2024, doanh nghiệp siêu nhỏ ở ĐBSCL chiếm tới 42%, mức cao nhất cả nước; tỷ trọng doanh nghiệp lớn cũng thuộc nhóm thấp nhất cả nước.
Vấn đề của ĐBSCL là thiếu năng lực tích lũy, thiếu tầng doanh nghiệp vừa, thiếu doanh nghiệp đầu chuỗi và thiếu cơ chế giúp doanh nghiệp nhỏ chuyển bậc quy mô…
Chia sẻ với người viết bài, đại diện nhiều công ty khác ở miền Tây cũng đề xuất thu hút những người thành công ở nước ngoài hay tại TP.HCM và các địa phương khác quay về đóng góp cho quê hương. Bởi nếu mỗi doanh nghiệp có gốc ĐBSCL đưa được một nhân tố giỏi trở về, vùng sẽ có thêm nguồn lực đáng kể về tri thức và tay nghề.
Đây là gợi ý đáng chú ý, nhưng để người giỏi trở về, không thể chỉ dựa vào tình cảm với quê hương. Họ cần có môi trường làm việc tốt, cơ hội phát triển nghề nghiệp, điều kiện sống phù hợp và những doanh nghiệp đủ năng lực để họ phát huy chuyên môn.
Vì vậy, việc đầu tiên là cải thiện thực chất môi trường kinh doanh. Thủ tục hành chính, tiếp cận đất đai, quy hoạch, tín dụng và các chi phí tuân thủ cần được giải quyết theo hướng minh bạch, dễ dự đoán và ít tốn kém hơn.
Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cũng cần đi vào thực tế, giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, đào tạo nhân lực và mở rộng thị trường, thay vì để họ mất quá nhiều thời gian chạy theo thủ tục.
Tiếp đó, cần đầu tư đồng bộ cho những mắt xích còn yếu trong chuỗi giá trị nông nghiệp. Đó là chế biến sâu, logistics lạnh, kiểm định chất lượng, truy xuất nguồn gốc, công nghệ bảo quản và dịch vụ phân phối. Những lĩnh vực này vừa giúp nâng cao giá trị nông sản, vừa tạo cơ hội cho các doanh nghiệp mới tham gia và phát triển.
Quan trọng không kém là tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ chuyển lên quy mô vừa. Một doanh nghiệp muốn lớn lên cần thị trường, vốn, nhân lực và cơ hội tham gia chuỗi cung ứng. Nếu thiếu những điều kiện ấy, việc kêu gọi doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư sẽ khó tạo ra chuyển biến thực chất.
Miền Tây không thiếu đất đai, nông sản hay những người chịu thương chịu khó. Điều vùng đất này cần là một môi trường giúp sức lao động và tài nguyên tạo ra giá trị cao hơn, đồng thời giúp những doanh nghiệp có năng lực tích lũy đủ sức đi đường dài.
Hai năm không có thêm doanh nghiệp nào trong danh sách 30 doanh nghiệp đầu ngành mà VCCI Cần Thơ đề cập là một nốt nhạc trầm. Tuy nhiên, điều đáng ngại hơn sẽ là nếu vùng đất này tiếp tục làm ra nhiều nông sản nhưng doanh nghiệp vẫn nhỏ bé, giá trị gia tăng vẫn thấp và người trẻ vẫn phải rời quê để tìm cơ hội.
Miền Tây không thiếu đất đai, nông sản hay những người chịu thương chịu khó. Điều vùng đất này cần là một môi trường giúp sức lao động và tài nguyên tạo ra giá trị cao hơn
Đến lúc này, câu hỏi không còn đơn thuần là làm sao để miền Tây có thêm doanh nghiệp, mà là làm sao để doanh nghiệp miền Tây có thể lớn lên. Bởi khi doanh nghiệp đủ mạnh để đầu tư, đổi mới, liên kết và dẫn dắt chuỗi giá trị, những lợi thế vốn có của vùng đất chín rồng mới thực sự trở thành sức mạnh kinh tế bền vững.
Quan trọng hơn, muốn hình thành những doanh nghiệp đầu đàn, không thể chỉ trông chờ vào ý chí của từng doanh nhân. Cần có môi trường đủ thuận lợi để những người dám đầu tư nhìn thấy cơ hội, tính được hiệu quả và yên tâm theo đuổi kế hoạch dài hạn.
