Nghiên cứu mới về tác động của điện gió, điện mặt trời tới hoạt động nông nghiệp
Nghiên cứu mới của Đại học Missouri (Mỹ) cho thấy các dự án điện gió và điện mặt trời có thể thúc đẩy việc làm, tiền lương và tăng trưởng kinh tế tại những vùng nông thôn, trong khi không làm suy giảm đáng kể hoạt động nông nghiệp.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của năng lượng tái tạo cũng kéo theo làn sóng quy định mới ở cấp địa phương nhằm kiểm soát tác động đến đất đai, quyền sở hữu và chất lượng sống của người dân.
Điện gió, điện mặt trời tạo động lực kinh tế mới cho nông thôn
Trong nhiều năm, năng lượng tái tạo thường được nhắc đến như một giải pháp giúp giảm phát thải và đa dạng hóa nguồn cung điện. Tuy nhiên, những lợi ích của điện gió và điện mặt trời không chỉ dừng lại ở lĩnh vực môi trường hay an ninh năng lượng. Một nghiên cứu mới từ Trung tâm An ninh Năng lượng Nông thôn thuộc Đại học Missouri cho thấy các dự án này còn có thể tạo ra những tác động kinh tế tích cực đối với các cộng đồng nông thôn tại Mỹ.
Nghiên cứu do nhà kinh tế học Adrienne Ohler chủ trì, phân tích và so sánh các chỉ số kinh tế tại những hạt có nhà máy điện tái tạo với các hạt không có dự án tương tự trong giai đoạn 2001-2023. Kết quả cho thấy sự hiện diện của các cơ sở điện gió và điện mặt trời có liên quan đến những cải thiện đáng kể trong một số lĩnh vực kinh tế địa phương.
Đối với điện mặt trời, phần lớn lợi ích kinh tế tại các hạt nông thôn tập trung vào ba ngành: tiện ích công cộng, xây dựng và vận tải. Cả ba lĩnh vực đều ghi nhận mức tăng việc làm và tiền lương trong khoảng 10-20%. Đây là những ngành trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào quá trình xây dựng, vận hành và hỗ trợ hạ tầng năng lượng.
Trong khi đó, các cộng đồng có cơ sở hạ tầng điện gió ghi nhận tổng sản phẩm quốc nội (GDP) tăng khoảng 7%. Kết quả này cho thấy những khoản đầu tư vào năng lượng tái tạo có thể tạo hiệu ứng lan tỏa vượt ra ngoài phạm vi hoạt động của riêng ngành điện.
Các dự án quy mô lớn thường kéo theo nhu cầu về nhân lực xây dựng, vận chuyển thiết bị, dịch vụ kĩ thuật và các hoạt động hỗ trợ khác. Dòng vốn đầu tư cũng có thể thúc đẩy nhu cầu đối với một số hàng hóa và dịch vụ tại địa phương, qua đó tạo thêm cơ hội kinh doanh cho doanh nghiệp.
Đáng chú ý, nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ giữa việc phát triển điện gió, điện mặt trời với sự suy giảm GDP, việc làm hoặc tiền lương trong ngành nông nghiệp. Điều này cho thấy các dự án năng lượng tái tạo không nhất thiết phải đánh đổi bằng sự suy yếu của hoạt động kinh tế nông nghiệp, dù tác động cụ thể còn phụ thuộc vào cách lựa chọn địa điểm và tổ chức sử dụng đất.
Adrienne Ohler cho biết bà hiểu rõ những tranh luận xung quanh các dự án năng lượng tại nông thôn vì bản thân cũng xuất thân từ một khu vực như vậy. Theo bà, những lo ngại về giá trị bất động sản, diện tích đất nông nghiệp bị chuyển đổi mục đích và ảnh hưởng đến cảnh quan có thể khiến các hộ gia đình, thậm chí những người hàng xóm, đứng ở hai phía khác nhau.
Bà nhấn mạnh năng lượng tái tạo không phải lựa chọn phù hợp với mọi cộng đồng. Việc chấp nhận hay hạn chế các dự án cần được cân nhắc dựa trên điều kiện và ưu tiên riêng của từng địa phương.
Lợi ích không chỉ nằm ở việc làm, mà còn ở nguồn thu cho dịch vụ công
Một trong những vấn đề thường được đặt ra khi đánh giá hiệu quả kinh tế của các dự án điện gió và điện mặt trời là khả năng tạo việc làm lâu dài. Trên thực tế, các nhà máy năng lượng tái tạo quy mô lớn thường cần nhiều nhân lực trong giai đoạn xây dựng, nhưng số lượng việc làm thường trực khi đi vào vận hành không quá lớn.
James Owen, Giám đốc điều hành tổ chức Renew Missouri, đơn vị vận động phát triển điện gió và điện mặt trời, thừa nhận những dự án này không tạo ra quá nhiều việc làm dài hạn tại các hạt nông thôn. Tuy nhiên, ông cho rằng lợi ích của chúng cần được đánh giá rộng hơn, đặc biệt thông qua nguồn thu ngân sách và khả năng duy trì các dịch vụ thiết yếu.
Theo Owen, doanh thu thuế từ các cơ sở năng lượng tái tạo có thể góp phần hỗ trợ trường học, lực lượng cứu hỏa và dịch vụ cấp cứu. Đây đều là những lĩnh vực có ý nghĩa thiết thực đối với chất lượng sống tại các cộng đồng nông thôn, nơi nguồn lực tài chính của chính quyền địa phương đôi khi còn hạn chế.
Thay vì chỉ nhìn vào số lượng công việc được tạo ra trực tiếp, các địa phương cần xem xét tổng thể những lợi ích mà dự án có thể mang lại cho ngân sách và hệ thống dịch vụ công.
Bên cạnh yếu tố kinh tế, tính chủ động về nguồn cung cũng là một lợi thế được các tổ chức ủng hộ năng lượng tái tạo nhấn mạnh. Owen cho rằng điện gió và điện mặt trời được sản xuất ngay trong nước, không phụ thuộc vào những tuyến vận chuyển nhiên liệu quốc tế.
Ông lấy eo biển Hormuz làm ví dụ về những rủi ro đối với chuỗi cung ứng dầu khí toàn cầu. Trong bối cảnh địa chính trị có thể làm gián đoạn hoạt động vận chuyển năng lượng, nguồn điện sản xuất từ gió và mặt trời trong nước giúp giảm một phần mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu.
Josh Moenning, Giám đốc tổ chức New Power Nebraska, cũng cho rằng không có hình thức sản xuất năng lượng nào hoàn toàn không gây ra hệ quả. Theo ông, những hạt chấp nhận đầu tư và xây dựng các quy định hợp lí để cho phép dự án triển khai đã có cơ hội thu được lợi ích kinh tế.
Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa mọi cộng đồng đều phải chấp nhận các dự án năng lượng tái tạo. Vấn đề quan trọng là phải xây dựng được cơ chế quản lí đủ chặt chẽ để bảo vệ lợi ích của cư dân, đồng thời không đóng lại cánh cửa thu hút đầu tư.
Quy định địa phương gia tăng để kiểm soát các dự án năng lượng
Cùng với những lợi ích kinh tế, sự phát triển của điện gió và điện mặt trời đang tạo thêm áp lực lên công tác quản lí đất đai tại các bang miền Trung Tây và vùng Đại Bình nguyên của Mỹ.
Theo số liệu được nêu trong nghiên cứu, khoảng 70% các dự án điện mặt trời quy mô lớn và 94% trang trại điện gió được xây dựng trên đất trồng trọt. Tỉ lệ này cho thấy các cộng đồng nông thôn đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình mở rộng hạ tầng năng lượng tái tạo.
Tuy nhiên, việc sử dụng đất nông nghiệp cho các công trình năng lượng cũng đặt ra nhiều câu hỏi về quyền sở hữu, khoảng cách giữa dự án với nhà dân, giá trị bất động sản và khả năng duy trì hoạt động sản xuất truyền thống.
Một phân tích của Trung tâm Các vấn đề Nông thôn (Center for Rural Affairs) tại bốn bang Iowa, Minnesota, Nebraska và South Dakota cho thấy số lượng chính quyền hạt ban hành quy định về phát triển điện gió, điện mặt trời đã tăng 45% trong hai năm qua.
Các quy định mới thường tập trung vào những vấn đề cụ thể như quản lí thảm thực vật quanh công trình, trách nhiệm của doanh nghiệp khi nhà máy ngừng hoạt động và khoảng cách tối thiểu giữa các tua-bin gió, tấm pin mặt trời với khu dân cư hoặc đường giao thông. Những khoảng cách này thường được gọi là quy định về vùng đệm (setback).
Heather Sparks, chuyên gia chính sách tại Trung tâm Các vấn đề Nông thôn, nhận định mối quan hệ giữa chính quyền hạt và các nhà phát triển dự án đang dần trưởng thành hơn. Thay vì để quá trình triển khai phụ thuộc nhiều vào thỏa thuận riêng lẻ, các địa phương ngày càng thiết lập những nguyên tắc rõ ràng để doanh nghiệp và người dân cùng tuân thủ.
Iowa là một trong những bang đi đầu trong phát triển năng lượng tái tạo. Hiện điện gió đóng góp hơn 50% tổng sản lượng điện của bang. Tuy nhiên, nhu cầu mở rộng hạ tầng đang khiến các nhà hoạch định chính sách phải cân nhắc kĩ hơn về quy hoạch sử dụng đất.
Jordan Oster, Giám đốc Chương trình Năng lượng thuộc Hội đồng Môi trường Iowa, cho biết địa phương đang chịu sức ép ngày càng lớn từ nhiều loại hình phát triển hạ tầng, bao gồm năng lượng, nhà ở, sản xuất công nghiệp và trung tâm dữ liệu. Tất cả đều có nhu cầu về đất đai, đôi khi cạnh tranh trực tiếp với nhau.
Trong một số trường hợp hiếm gặp, chính quyền địa phương ban hành những quy định cực kì nghiêm ngặt nhằm ngăn cản hoặc khiến các dự án năng lượng tái tạo không còn khả thi về mặt kinh tế. Oster cho biết chỉ cần tăng khoảng cách bắt buộc giữa công trình với khu vực lân cận thêm 400-800 mét cũng có thể làm thay đổi đáng kể hiệu quả đầu tư, thậm chí khiến nhà phát triển từ bỏ địa điểm đó.
Theo Oster, các quy định địa phương đóng vai trò then chốt trong việc cân bằng quyền lợi của chủ đất với những giá trị chung của cộng đồng. Mục tiêu không chỉ là hạn chế những tác động tiêu cực của dự án, mà còn phải duy trì cơ hội phát triển kinh tế thông qua đầu tư năng lượng tái tạo.
Nhìn rộng hơn, những kết quả nghiên cứu tại Mỹ cho thấy bài toán phát triển năng lượng sạch ở nông thôn không đơn thuần là lựa chọn giữa điện gió, điện mặt trời và nông nghiệp. Thách thức thực sự nằm ở cách phân bổ lợi ích, kiểm soát tác động và thiết kế chính sách sử dụng đất. Một hệ thống quy định hợp lí có thể giúp cộng đồng vừa bảo vệ sinh kế truyền thống, vừa tận dụng được nguồn vốn đầu tư và cơ hội kinh tế từ quá trình chuyển dịch năng lượng.