TS.BS Giang Minh Nhật: Đừng để AI ‘dắt mũi’ khi chẩn đoán bệnh
AI có thể khiến người bệnh hoang mang, tự chẩn đoán sai và bỏ lỡ “thời gian vàng”. TS.BS Giang Minh Nhật chỉ rõ cách dùng AI an toàn.
Sự bùng nổ của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đang thay đổi toàn diện cách tiếp cận thông tin sức khỏe của cả thầy thuốc lẫn người bệnh. Tuy nhiên, nghiên cứu mới đây từ Đại học Ben-Gurion tại Negev (Israel) chỉ ra rằng, các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) thương mại có xu hướng chỉ định xét nghiệm và can thiệp y tế dư thừa với tỉ lệ 5,4%, trong khi tỉ lệ bỏ sót bệnh chỉ là 0,6%. Như vậy, nguy cơ lớn nhất của AI hiện nay không nằm ở việc "bỏ sót" mà là "lạm dụng".
Trước thực trạng này, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS.BS Giang Minh Nhật – Phó trưởng Khoa Hồi sức tim mạch, Bệnh viện Nhân dân Gia Định (TP.HCM). Cuộc đối thoại sẽ mang đến cái nhìn toàn cảnh về năng lực phản biện lâm sàng, hành lang pháp lí và những nguyên tắc cốt lõi giúp các bác sĩ trẻ cùng cộng đồng làm chủ công nghệ một cách thông thái.
Nếu bác sĩ phụ thuộc vào AI, nguy cơ lạm dụng chỉ định y tế là rất lớn
- Thưa TS.BS Giang Minh Nhật, nghiên cứu quốc tế mới đây cho thấy các công cụ AI có xu hướng chỉ định dư thừa xét nghiệm và can thiệp y tế không cần thiết vì sợ bỏ sót bệnh. Dưới góc độ một chuyên gia lâm sàng, bác sĩ đánh giá như thế nào về hiện tượng này, và liệu công cụ AI có đang làm "trầm trọng hóa" tình trạng bệnh tật khi ứng dụng tại Việt Nam?
- TS.BS Giang Minh Nhật: Trước hết, chúng ta cần hiểu rõ về bản chất cốt lõi trong phương thức vận hành của trí tuệ nhân tạo. Mỗi mô hình AI hiện nay đều được xây dựng, huấn luyện và kiểm định dựa trên dữ liệu của một cộng đồng dân số hoặc một chủng tộc nhất định. Ví dụ, một công cụ AI được tối ưu hóa và thử nghiệm chuẩn xác tại Hàn Quốc hay các nước Âu Mỹ, khi áp dụng trực tiếp trên tập dân số Việt Nam, độ chính xác chắc chắn sẽ có sự thay đổi rõ rệt do sự khác biệt về đặc điểm sinh học, thể trạng, dịch tễ học và yếu tố môi trường.
Về bản chất, AI không được đào tạo chuyên khoa bài bản như một bác sĩ thực thụ. AI chỉ đóng vai trò tổng hợp dữ liệu từ vô số nguồn thông tin trên không gian mạng, trong đó bao gồm cả những nguồn chưa qua kiểm chứng hoặc không mang tính chuẩn y khoa. Chính vì vậy, khi phân tích dữ liệu đầu vào, AI thường đưa ra các gợi ý có phần "quá tay" hoặc thiên lệch theo hướng an toàn tối đa - thà chỉ định thừa xét nghiệm còn hơn chịu rủi ro bỏ sót tổn thương. Tình trạng gợi ý "hơi quá" này hoàn toàn có thể xảy ra.
Tuy nhiên, tại Việt Nam cũng như nhiều quốc gia phát triển khác, AI hoàn toàn chưa được phép thay thế con người để đưa ra quyết định lâm sàng. AI chỉ dừng lại ở vai trò cố vấn, đưa ra gợi ý ban đầu. Quyết định cuối cùng về việc có làm xét nghiệm này hay thực hiện can thiệp kia vẫn thuộc về năng lực, kĩ năng và kinh nghiệm thực chiến của người bác sĩ lâm sàng. Do đó, chúng ta không thể đổ lỗi cho AI làm trầm trọng hóa tình hình bệnh, vì công cụ này chưa từng được giao quyền quyết định điều trị.
- Bác sĩ vừa nhắc đến việc AI chỉ mang tính gợi ý, nhưng trong thực tế lâm sàng, nếu một bác sĩ trẻ hoặc thiếu kinh nghiệm phụ thuộc vào gợi ý "chữa thừa còn hơn bỏ sót" của AI - chẳng hạn như phát hiện một nhân giáp tình cờ kích thước rất nhỏ và AI đề xuất sinh thiết ngay - liệu điều này có dẫn đến nguy cơ lạm dụng y tế thực sự tại các bệnh viện?
- TS.BS Giang Minh Nhật: Đây là một trăn trở rất thực tế trong thực hành y khoa hiện đại. Các công cụ trí tuệ nhân tạo hiện nay vô cùng đa dạng, từ các mô hình ngôn ngữ lớn phổ biến như ChatGPT, Claude cho đến các phần mềm chuyên dụng của từng hãng công nghệ. Mỗi công cụ lại có thuật toán, độ chính xác và mức độ khuyến cáo hoàn toàn khác nhau.
Nếu một bác sĩ lâm sàng quá lạm dụng hoặc phụ thuộc vào AI mà thiếu đi bộ lọc kiến thức vững chắc, nguy cơ lạm dụng chỉ định y tế dư thừa là hoàn toàn có thể xảy ra.
Bác sĩ sử dụng AI phải là người nắm vững kiến thức và có kinh nghiệm chuyên sâu về bệnh lí đó trước tiên. Chúng ta dùng AI như một công cụ hỗ trợ tra cứu và mở rộng góc nhìn, chứ tuyệt đối không thể coi AI là "kim chỉ nam" để làm theo tất cả những gì nó đề nghị. Việc nhận biết một gợi ý của AI là hợp lí hay dư thừa phụ thuộc hoàn toàn vào trình độ chuyên môn của người thầy thuốc.
Về bản chất, AI không được đào tạo chuyên khoa bài bản như một bác sĩ thực thụ. AI chỉ đóng vai trò tổng hợp dữ liệu từ vô số nguồn thông tin trên không gian mạng, trong đó bao gồm cả những nguồn chưa qua kiểm chứng hoặc không mang tính chuẩn y khoa. Chính vì vậy, khi phân tích dữ liệu đầu vào, AI thường đưa ra các gợi ý có phần "quá tay" hoặc thiên lệch
theo hướng an toàn tối đa - thà chỉ định thừa xét nghiệm còn hơn chịu rủi ro bỏ sót tổn thương. Tình trạng gợi ý "hơi quá" này hoàn toàn có thể xảy
ra.TS.BS Giang Minh Nhật
- Nếu tỉ lệ chỉ định thừa của AI lên tới 5,4% như nghiên cứu công bố, điều này sẽ tạo ra áp lực lớn như thế nào lên hệ thống y tế và chi phí của người bệnh, đặc biệt là trong bối cảnh hạ tầng y tế tại Việt Nam?
- TS.BS Giang Minh Nhật: Việt Nam là một quốc gia đang phát triển. Quản lí y tế công luôn hướng đến việc tối ưu hóa chi phí và sử dụng nguồn lực một cách hiệu quả nhất. Bộ Y tế cũng như các chính sách y tế hiện hành tuyệt đối không cho phép việc thực hiện các xét nghiệm dư thừa, tràn lan làm gia tăng gánh nặng tài chính cho người dân cũng như quỹ bảo hiểm y tế. Chúng ta cần dành nguồn lực tài chính đó để đầu tư vào các kĩ thuật mũi nhọn, trang thiết bị thiết yếu và cứu chữa những ca bệnh thực sự nặng.
Chính vì những rủi ro về áp lực hệ thống và chi phí không cần thiết này, cho đến thời điểm hiện tại, Việt Nam chưa có bất kì công cụ AI nào được Chính phủ hay các cơ quan quản lí có thẩm quyền cấp phép chính thức để đóng vai trò chuẩn đoán và chỉ định y tế độc lập.
Muốn sử dụng AI hiệu quả, người bác sĩ phải giỏi chuyên môn
- Nhiều người cho rằng việc "thà làm dư thừa xét nghiệm để an toàn cho bản thân" của AI có điểm tương đồng với tâm lí phòng tránh rủi ro pháp lí của các bác sĩ lâm sàng. Bác sĩ suy nghĩ gì về quan điểm này?
- TS.BS Giang Minh Nhật: Đúng là trong tâm lí hành nghề y khoa, tư duy "thà làm thừa còn hơn bỏ sót" đôi khi xuất hiện như một phản ứng tự vệ để đảm bảo an toàn tối đa cho bệnh nhân cũng như tránh các rủi ro pháp lí cho y bác sĩ. Tuy nhiên, xu hướng này phụ thuộc rất lớn vào điều kiện kinh tế, chính sách y tế và văn hóa hành nghề của từng quốc gia.
Ở góc độ chuyên môn thuần túy và quản lí y khoa, mục tiêu tối thượng của một người bác sĩ chân chính không phải là cho thật nhiều xét nghiệm để "bảo vệ bản thân", mà là dựa trên tư duy khoa học để chỉ định đúng và đủ các xét nghiệm cần thiết nhằm đưa ra chẩn đoán chính xác nhất với chi phí và sự xâm lấn tối thiểu cho bệnh nhân.
Làm quá nhiều xét nghiệm không cần thiết không chỉ làm tăng chi phí y tế mà đôi khi còn gây ra những tổn hại về tâm lí, sức khỏe cho bệnh nhân do các thủ thuật xâm lấn dư thừa. Do đó, việc cẩn trọng là cần thiết, nhưng cẩn trọng phải dựa trên tri thức lâm sàng chứ không thể biến thành sự lạm dụng chỉ định do lo sợ mơ hồ.
- Một thực tế thú vị là khi hai người cùng hỏi một câu hỏi y khoa trên cùng một công cụ AI, câu trả lời nhận được có thể hoàn toàn khác nhau. Tại sao lại có hiện tượng này và độ tin cậy của AI phụ thuộc vào yếu tố nào, thưa bác sĩ?
- TS.BS Giang Minh Nhật: Đây là một điểm rất đặc trưng của các mô hình trí tuệ nhân tạo hiện đại. Mức độ chính xác và chất lượng câu trả lời của AI phụ thuộc trực tiếp vào "năng lực đặt câu hỏi" và quá trình huấn luyện AI của chính người sử dụng.
Nếu người dùng là một chuyên gia y tế có kiến thức chuyên sâu, có tư duy học thuật tốt và thường xuyên huấn luyện công cụ AI của mình bằng các câu hỏi chuẩn xác, các nghiên cứu y khoa chính thống, thì AI sẽ xử lí thông tin và phản hồi theo một logic y học chuyên sâu, có độ tin cậy cao hơn. Ngược lại, nếu người đặt câu hỏi không có chuyên môn y khoa, hỏi những câu chung chung hoặc thiếu bối cảnh, AI sẽ tổng hợp dữ liệu phổ thông trên mạng và trả lời theo hướng đời sống, đôi khi lệch lạc hoặc thiếu chính xác về mặt y học.
Do đó, không thể đưa ra một câu trả lời chung chung rằng AI có độ tin cậy tuyệt đối hay luôn đưa ra chỉ định thừa/thiếu. Chất lượng phản hồi của AI phản chiếu chính trình độ và cách thức tương tác của người đang sử dụng nó.
- Trước sự bùng nổ của AI, việc đào tạo lực lượng y bác sĩ trẻ tại Việt Nam cần thay đổi như thế nào để nâng cao khả năng phản biện, giúp họ không bị "dẫn dắt" bởi những chỉ định dư thừa mà AI đưa ra?
- TS.BS Giang Minh Nhật: Hiện tượng sinh viên y khoa hay các bác sĩ trẻ sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ học tập và tra cứu không chỉ diễn ra tại Việt Nam mà là xu hướng chung tại Mỹ và các nước châu Âu. AI rõ ràng là một con dao hai lưỡi: Một mặt, nó giúp các bác sĩ trẻ tiếp cận lượng kiến thức khổng lồ một cách nhanh chóng, mở rộng góc nhìn về các bệnh lí phức tạp; nhưng mặt khác, nó có thể làm suy giảm tư duy phản biện độc lập, khiến họ dễ chấp nhận các chẩn đoán dư thừa và đưa ra quyết định sai lầm.
Hiện nay, ngay cả các nền y tế tiên tiến trên thế giới cũng đang loay hoay trong việc xây dựng các chính sách, quy tắc và hành lang pháp lí để đưa AI vào thực hành lâm sàng một cách hiệu quả và an toàn. Họ vẫn đang nghiên cứu xem trong tình huống nào, với bệnh lí nào thì được phép dùng AI hỗ trợ.
Tại Việt Nam, cốt lõi của việc đào tạo là phải khắc sâu nhận thức cho các bác sĩ trẻ: AI mãi mãi chỉ là phương tiện hỗ trợ. Muốn sử dụng AI hiệu quả, người bác sĩ phải giỏi chuyên môn. Họ phải nắm vững diễn tiến bệnh học, tiêu chuẩn chẩn đoán và phác đồ điều trị chuẩn. Chỉ khi có một nền tảng chuyên môn vững chắc, người bác sĩ mới có đủ năng lực phản biện, biết loại bỏ những gợi ý rác, những chỉ định dư thừa do AI đề xuất để đưa ra quyết định lâm sàng tối ưu và chịu trách nhiệm trực tiếp trước sức khỏe bệnh nhân.
Tại Việt Nam, cốt lõi của việc đào tạo là phải khắc
sâu nhận thức cho các bác sĩ trẻ: AI mãi mãi chỉ là phương tiện hỗ trợ. Muốn sử dụng AI hiệu quả, người bác sĩ phải giỏi chuyên môn. Họ phải nắm vững diễn tiến bệnh học, tiêu chuẩn chẩn đoán và phác đồ điều trị chuẩn. Chỉ khi có một nền tảng chuyên môn vững chắc, người bác sĩ mới có đủ năng lực phản biện, biết loại bỏ những gợi ý rác, những chỉ định dư thừa do AI đề xuất để đưa ra quyết định lâm sàng tối ưu và chịu trách nhiệm trực tiếp trước sức khỏe bệnh nhân.TS.BS Giang Minh Nhật
Chỉ xem AI là “y học thường thức", tuyệt đối không dùng để "chẩn đoán chuyên sâu"
- Không chỉ y bác sĩ, hiện nay rất nhiều người dân có thói quen tự dùng các chatbot AI để "bắt bệnh" tại nhà. Bác sĩ đánh giá sao về xu hướng này và những rủi ro nào có thể xảy ra từ góc độ tâm lí bệnh nhân?
- TS.BS Giang Minh Nhật: Việc người dân tự dùng AI để tra cứu sức khỏe là một vấn đề cần được nhìn nhận từ cả hai phía tích cực và tiêu cực.
Ở góc độ tích cực, nếu người dân biết sử dụng AI để tìm hiểu về lối sống lành mạnh, chế độ dinh dưỡng, tập luyện hoặc các kiến thức y học thường thức để hiểu rõ hơn về cơ thể mình, thì đó là một tín hiệu rất tốt. Nó giúp nâng cao nhận thức sức khỏe cộng đồng và hỗ trợ lực lượng y tế trong việc giáo dục sức khỏe.
Tuy nhiên, mặt trái của nó lại vô cùng nguy hiểm. Bệnh nhân rất dễ bị "dẫn dắt" và thao túng tâm lí bởi những câu trả lời mang tính diễn giải quá đà của AI. Khi bác sĩ khám và kê đơn, bệnh nhân về nhà nhập tên chẩn đoán vào AI. Do tổng hợp thông tin đa chiều chưa qua kiểm chứng, AI có thể đưa ra hàng loạt kịch bản tồi tệ, biến chứng nguy hiểm không có thật trong trường hợp cụ thể đó. Điều này gây ra tâm lí hoang mang, sợ hãi cực độ, khiến bệnh nhân mất niềm tin vào phác đồ của bác sĩ, thậm chí tự ý bỏ điều trị hoặc săn lùng các xét nghiệm không cần thiết.
- Bác sĩ có lời khuyên cụ thể nào dành cho người dân để họ sử dụng các chatbot AI một cách thông minh, tránh rơi vào cái bẫy "hoang mang vì chẩn đoán ảo"?
- TS.BS Giang Minh Nhật: Lời khuyên quan trọng nhất của tôi dành cho cộng đồng là phải phân định rõ ranh giới giữa "y học thường thức" và "chẩn đoán chuyên sâu".
Nếu quý vị chỉ gặp các triệu chứng nhẹ như cảm ho, sổ mũi thông thường hoặc muốn tìm hiểu các lời khuyên về phong cách sống -chẳng hạn như một ngày nên tập thể dục bao lâu, ăn uống thế nào tốt cho tim mạch - thì AI là một người cố vấn rất tuyệt vời. AI hỗ trợ cực kì hiệu quả trong việc cung cấp các kiến thức giáo dục sức khỏe ban đầu.
Tuy nhiên, đối với các kiến thức y khoa chuyên sâu hoặc khi xuất hiện các triệu chứng bất thường trên cơ thể - như đau ngực, khó thở, choáng váng, mệt mỏi kéo dài - quý vị tuyệt tuyệt đối không được dựa vào AI để tự suy diễn, tự chẩn đoán và tự quyết định có đi khám hay không.
Việc tự chẩn đoán qua AI trong các trường hợp cấp bách có thể khiến bệnh nhân chủ quan, vô tình bỏ qua "thời gian vàng" để cấp cứu và điều trị các bệnh lí nguy hiểm đến tính mạng. Khi có dấu hiệu cảnh báo, cơ sở y tế và bác sĩ chuyên khoa vẫn là điểm đến duy nhất đảm bảo sự an toàn cho quý vị.
- Thưa bác sĩ, dưới góc độ quản lí và chính sách y tế, liệu trong tương lai chúng ta có thể xây dựng một hành lang pháp lí hoặc bộ tiêu chuẩn kiểm định quốc gia để "đo lường" độ an toàn của các AI trước khi tích hợp vào hệ thống khám chữa bệnh?
- TS.BS Giang Minh Nhật: Cần phải khẳng định rằng, ở thời điểm hiện tại, chưa có bất kì quốc gia, hệ thống y tế hay bệnh viện nào trên thế giới ban hành được một hành lang pháp lí hoàn chỉnh hay bộ tiêu chuẩn kiểm định tuyệt đối cho các công cụ AI trong y tế.
Nguyên nhân là do công nghệ AI phát triển quá nhanh, các mô hình AI mang tính "vạn hình vạn trạng", thay đổi thuật toán và cập nhật dữ liệu từng ngày. Việc tạo ra một "màng lọc" pháp lí cố định để kiểm định độ an toàn của một thứ liên tục biến đổi như AI là thách thức rất lớn đối với mọi nền y tế trên thế giới.
Trong giai đoạn quá độ này, tinh thần chung của ngành y vẫn là chủ động làm quen, chấp nhận sự tồn tại của AI như một xu thế công nghệ tất yếu, nhưng phải luôn giữ vững nguyên tắc: Trí tuệ nhân tạo chỉ là công cụ phụ trợ, còn trí tuệ và đạo đức của người bác sĩ lâm sàng mới là yếu tố quyết định sinh mệnh và sức khỏe của bệnh nhân.
- Xin cảm ơn TS.BS Giang Minh Nhật!
