Đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân: ‘Đừng trói’ nông dân bằng thủ tục, không để kẽ hở quản lý đất đai
Tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Nguyễn Đình Xuân góp ý nhiều nội dung trong dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi).
Để hiểu rõ hơn, phóng viên Một Thế Giới đã trao đổi với Đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân về những chính sách đất đai cần minh bạch, giảm chi phí tuân thủ, khơi thông nguồn lực nhưng phải gắn quyền hạn với trách nhiệm và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân.
Tính đúng giá trị tăng thêm, giảm thủ tục nhưng không buông lỏng quản lý
- Thưa ông, về nghĩa vụ tài chính khi chuyển mục đích sử dụng đất, ông đề nghị sửa đổi theo hướng nào để tránh thu trùng, đồng thời bảo đảm công bằng cho người sử dụng đất?
- Ông Nguyễn Đình Xuân: Theo tôi, nguyên tắc cốt lõi là thu đúng phần giá trị tăng thêm, không thu trùng giá trị người sử dụng đất đã được ghi nhận hợp pháp.
Khoản 1, Điều 73 của dự thảo quy định việc nộp tiền khi chuyển mục đích theo hướng căn cứ vào mức chênh lệch giữa tiền sử dụng đất, tiền thuê đất của loại đất sau chuyển mục đích và loại đất trước chuyển mục đích cho thời gian sử dụng đất còn lại.
Với trường hợp thuê đất trả tiền hằng năm, dự thảo cũng quy định việc khấu trừ khoản tiền đã trả một lần theo mục đích cũ, nếu có, vào tiền thuê đất hằng năm theo quy định của Chính phủ.
Tôi ủng hộ cách tính theo phần chênh lệch, nhưng cần quy định rõ phương pháp xác định giá, thời điểm xác định giá và cách khấu trừ để áp dụng thống nhất, tránh phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các địa phương. Mục tiêu phải là thu đúng, thu đủ, không thu trùng giá trị.
- Dự thảo cũng đặt ra yêu cầu đơn giản hóa thủ tục đầu tư, đất đai và tăng cường hậu kiểm. Làm thế nào để giảm gánh nặng hành chính mà không tạo kẽ hở quản lý?
- Ông Nguyễn Đình Xuân: Theo tôi, cần chuyển từ tư duy kiểm soát bằng nhiều khâu xin phép sang quản lý theo quy hoạch, tiêu chuẩn và hậu kiểm có trách nhiệm. Tuy nhiên, giảm tiền kiểm không có nghĩa là buông lỏng quản lý.
Khoản 6 Điều 28 của dự thảo vẫn yêu cầu tổ chức kinh tế nhận chuyển nhượng đất nông nghiệp để sản xuất, kinh doanh nông nghiệp phải có phương án sử dụng đất được chấp thuận, trừ trường hợp thực hiện dự án đầu tư theo quy định.
Vì vậy, cần phân loại theo quy mô và mức độ rủi ro; đơn giản hóa thủ tục với hoạt động ít rủi ro nhưng vẫn kiểm soát những dự án có tác động lớn đến môi trường, đất đai và sản xuất.
Đối với thủ tục đầu tư, đất đai và các thủ tục liên quan, nên hướng tới một hồ sơ, một đầu mối tiếp nhận, thời hạn xử lý rõ ràng; cho phép các cơ quan thẩm định song song những nội dung không phụ thuộc nhau. Cơ quan nhà nước cần khai thác dữ liệu đã có, hạn chế yêu cầu người dân, doanh nghiệp nộp lại giấy tờ và giải trình khi xử lý quá hạn.
Qua rà soát dự thảo Luật Đất đai ngày 18/10/2026, chưa thấy quy định tích hợp đầy đủ các thủ tục này thành một thủ tục pháp lý duy nhất.
Tôi cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp và xác định rõ trách nhiệm từng cơ quan. Liên thông để giảm thời gian, không phải để làm mờ trách nhiệm.
Gỡ vướng đất đai, bảo vệ quyền lợi người dân và thúc đẩy sản xuất
- Với đất có nguồn gốc nông, lâm trường và chính sách ưu đãi dành cho hợp tác xã, dự thảo cần điều chỉnh thế nào để đất được sử dụng hiệu quả, người dân và cơ sở sản xuất được hưởng lợi thực chất?
- Ông Nguyễn Đình Xuân: Đối với đất có nguồn gốc nông, lâm trường quốc doanh, muốn xử lý dứt điểm phải rà soát đến từng khu đất, từng hộ dân.
Theo tôi cần xác định rõ diện tích doanh nghiệp thực sự cần giữ lại để sản xuất, phần sử dụng không hiệu quả và phần đã giao khoán hoặc bàn giao thực tế cho người dân.
Điều 83 của dự thảo quy định việc quản lý, sử dụng đất có nguồn gốc từ các nông, lâm trường quốc doanh. Trong đó có việc rà soát hiện trạng, lập phương án sử dụng đất và xác định diện tích tiếp tục giao doanh nghiệp quản lý hoặc bàn giao về địa phương. Quá trình này cần công khai, lấy ý kiến người dân liên quan và xác định rõ trách nhiệm thực hiện.
Tôi đề nghị lập danh sách các hộ đủ điều kiện được xem xét cấp giấy chứng nhận, ưu tiên người dân đã sinh sống ổn định và hộ đồng bào dân tộc thiểu số thiếu đất sản xuất. Đồng thời, phải bảo vệ diện tích doanh nghiệp thực sự cần cho sản xuất, ngăn việc hợp thức hóa chiếm dụng đất công.
Với hợp tác xã nông nghiệp, chính sách ưu đãi nên hướng đến các công trình phục vụ trực tiếp sản xuất như sân phơi, kho bảo quản, sơ chế và đóng gói nông sản.
Khoản 1, Điều 74 của dự thảo quy định các nhóm trường hợp được miễn, giảm tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, nhưng chưa nêu đích danh các hạng mục này là nhóm được ưu đãi riêng.
Vì vậy, cần có tiêu chí cụ thể để hợp tác xã được xem xét ưu đãi đối với công trình phục vụ thành viên và chuỗi sản xuất, đồng thời kiểm tra việc sử dụng đúng mục đích. Ưu đãi phải đến đúng đối tượng, đúng công trình và đúng mục tiêu sản xuất, tránh để chính sách bị lợi dụng.
- Đối với việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất lúa, cần tháo gỡ thủ tục ra sao để hỗ trợ nông dân thích ứng với thị trường nhưng không bị lợi dụng để chuyển đất sang mục đích phi nông nghiệp?
- Ông Nguyễn Đình Xuân: Theo tôi, chính sách cần tạo điều kiện để nông dân thích ứng với giá cả, khí hậu, nguồn nước và nhu cầu thị trường. Nếu chuyển đổi cây trồng trong nội bộ đất nông nghiệp mà phải qua thủ tục phức tạp, người sản xuất có thể bỏ lỡ mùa vụ.
Tuy nhiên, việc chuyển đổi phải bảo đảm điều kiện trồng lúa trở lại, không ảnh hưởng hệ thống thủy lợi, môi trường và mục đích sử dụng đất chính.
Khoản 5, Điều 252 của dự thảo quy định việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa nhưng không làm mất điều kiện cần thiết để trồng lúa trở lại.
Đồng thời cho phép sử dụng một phần diện tích để xây dựng công trình phục vụ trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Khoản 3 Điều 249 cũng đề cập việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi và sử dụng đất kết hợp đa mục đích theo quy định.
Tôi đề nghị quy định rõ tiêu chí, diện tích và loại công trình được phép xây dựng; thủ tục cần đơn giản, dễ thực hiện và thống nhất giữa các địa phương.
Những chuyển đổi không làm thay đổi mục đích sử dụng đất chính, không gây tác động đáng kể đến thủy lợi và môi trường có thể được quản lý bằng đăng ký, hướng dẫn kỹ thuật và hậu kiểm.
Cần tránh cả hai thái cực: trói buộc người nông dân bằng thủ tục hoặc để sự linh hoạt trở thành kẽ hở hợp thức hóa hoạt động phi nông nghiệp trên đất lúa.
- Về chậm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và tích tụ đất nông nghiệp, ông đề xuất cơ chế nào để bảo vệ quyền lợi người dân, đồng thời ngăn đầu cơ, bỏ hoang đất?
- Ông Nguyễn Đình Xuân: Theo tôi, trách nhiệm pháp lý phải được đặt ra công bằng cho người sử dụng đất, cơ quan nhà nước và chủ đầu tư. Người dân không thể bị yêu cầu chấp hành nghiêm quyết định thu hồi đất trong khi quyền lợi bồi thường, hỗ trợ, tái định cư bị chậm trễ mà không có trách nhiệm giải trình tương xứng.
Cần phân biệt các quy định pháp luật liên quan. Điều 36 của dự thảo Luật quy định các trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai.
Trong khi khoản 1, Điều 110 của dự thảo Nghị định hướng dẫn ngày 18/10/2026 đề cập việc chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và xử lý trường hợp chậm chi trả. Đây là hai nội dung khác nhau.
Tôi kiến nghị công khai tiến độ, nguyên nhân chậm và trách nhiệm của từng cơ quan, chủ đầu tư; quy định rõ việc xử lý khoản tiền phải trả thêm theo pháp luật khi chậm chi trả, đồng thời tạo điều kiện để người dân khiếu nại và được giải quyết kịp thời.
Với dự án chậm triển khai, cần phân biệt nguyên nhân khách quan với việc cố tình giữ đất, chỉ gia hạn khi có điều kiện và mốc khắc phục cụ thể. Không để người dân gánh rủi ro từ sự chậm trễ của cơ quan hoặc nhà đầu tư.
Về tích tụ, tập trung đất nông nghiệp, cần khuyến khích đưa vốn, công nghệ, quản trị và thị trường vào sản xuất, nhưng phải ngăn việc gom đất chờ tăng giá hoặc bỏ hoang.
Khoản 6, Điều 28 của dự thảo yêu cầu tổ chức kinh tế nhận chuyển nhượng đất nông nghiệp để sản xuất, kinh doanh nông nghiệp có phương án sử dụng đất được chấp thuận, trừ trường hợp thực hiện dự án đầu tư theo quy định.
Khoản 7, Điều 28 quy định trường hợp người không trực tiếp sản xuất nông nghiệp nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho đất trồng lúa vượt hạn mức phải thành lập tổ chức kinh tế, trừ trường hợp nhận tặng cho thuộc hàng thừa kế.
Theo tôi, không nên lấy địa giới hành chính làm rào cản cứng với nhà đầu tư có năng lực. Thay vào đó, cần đánh giá phương án sản xuất, khả năng tài chính, công nghệ, môi trường và cam kết sử dụng đất; đồng thời công khai quy hoạch, theo dõi tiến độ đưa đất vào sử dụng và xử lý hành vi vi phạm.
Người nông dân cũng cần được hỗ trợ cho thuê, góp vốn bằng quyền sử dụng đất trên cơ sở tự nguyện, hợp đồng rõ ràng và được bảo vệ quyền lợi. Tích tụ đất đai phải làm tăng hiệu quả sản xuất và thu nhập của người dân, chứ không chỉ làm tăng giá đất.
