Công nghiệp văn hóa TP.HCM cần tháo gỡ nút thắt nào?

Ngày 5/11, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM phối hợp với Vụ Pháp chế (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức hội thảo khoa học về phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị. Hội thảo tập trung vào cơ chế, chính sách của Luật Phát triển đô thị và dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, với sự tham gia của các nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và đại diện các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, thể thao.

Các tham luận chỉ ra những vướng mắc trong quản lý tài sản công, đầu tư nghệ thuật, quy hoạch không gian văn hóa và chuyển đổi số. Đây là những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế quan trọng của TP.HCM.

Tài sản công có nhưng khó khai thác

Trong tham luận về tài sản công và không gian sáng tạo, ông Bế Đình Phương Nam, đại diện Văn phòng Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, phân tích những bất cập trong quá trình huy động nguồn lực phát triển văn hóa. Theo tác giả, các quy định về quản lý tài sản công, đầu tư theo phương thức đối tác công - tư, đất đai, thuế và sở hữu trí tuệ còn những điểm thiếu đồng bộ, gây khó khăn cho việc hợp tác giữa đơn vị công lập và doanh nghiệp.

TP.HCM có hệ thống nhà hát, bảo tàng, trung tâm nghệ thuật và nhiều thiết chế văn hóa công lập. Tuy nhiên, việc khai thác các cơ sở này để tổ chức biểu diễn, triển lãm hoặc phát triển không gian sáng tạo vẫn chịu nhiều ràng buộc pháp lý. Một đơn vị có cơ sở vật chất và nhu cầu hợp tác nhưng chưa chắc lựa chọn được phương thức khai thác phù hợp.

Nghiên cứu của nhóm tác giả Lê Hồng Sơn và Nguyễn Tấn Phước về hoạt động thương mại tại các thiết chế nghệ thuật công lập cũng đề cập yêu cầu xác định rõ thẩm quyền, phương thức khai thác tài sản và trách nhiệm giải trình. Các nhà hát, trung tâm nghệ thuật vừa thực hiện nhiệm vụ phục vụ cộng đồng, vừa có nhu cầu bán vé, hợp tác sản xuất chương trình và tạo nguồn thu. Nếu thiếu cơ chế phù hợp, hoạt động khó phát triển ổn định; ngược lại, việc khai thác thương mại cũng phải bảo đảm chức năng phục vụ công chúng.

Những bất cập này cho thấy yêu cầu hoàn thiện cơ chế sử dụng tài sản công trong lĩnh vực văn hóa, tạo điều kiện huy động nguồn lực xã hội mà không làm thay đổi chức năng của các thiết chế công lập.

Nghệ thuật cần cơ chế đầu tư dài hạn

Một vấn đề khác được Trung tâm Nghệ thuật TP.HCM nêu tại hội thảo là sự khác biệt giữa cơ chế đặt hàng bằng ngân sách và vòng đời thực tế của sản phẩm nghệ thuật.

Một vở diễn trải qua nhiều giai đoạn, từ xây dựng kịch bản, tập luyện, dàn dựng đến biểu diễn, tái dựng và lưu diễn. Nếu có chiến lược khai thác phù hợp, tác phẩm có thể tiếp tục thu hút khán giả và tạo nguồn thu trong nhiều năm. Tuy nhiên, kinh phí đặt hàng thường được bố trí và quyết toán theo năm ngân sách, gây khó khăn cho việc đầu tư, khai thác lâu dài.

Trung tâm Nghệ thuật TP.HCM đề xuất mô hình đặt hàng ba giai đoạn gồm ươm tạo, sản xuất và khai thác. Theo đó, ngân sách hỗ trợ mạnh trong giai đoạn đầu, sau đó điều chỉnh theo khả năng tạo nguồn thu và trách nhiệm phát triển công chúng của đơn vị sản xuất.

Đề xuất này hướng đến việc thay đổi cách đánh giá hiệu quả đầu tư nghệ thuật. Thay vì chỉ căn cứ vào số lượng tác phẩm được nghiệm thu hoặc số buổi biểu diễn, cần xem xét khả năng duy trì sức sống của tác phẩm, mở rộng khán giả và tạo nguồn thu.

Trong nghiên cứu về sân khấu TP.HCM, tác giả Lê Nguyên Đạt cũng đề cập mối quan hệ giữa sản xuất vở diễn, không gian biểu diễn và chính sách hỗ trợ. Với kịch nói, cải lương và sân khấu thể nghiệm, đầu tư tác phẩm phải đi cùng điều kiện biểu diễn thường xuyên. Thiếu địa điểm phù hợp và chiến lược phát triển khán giả sẽ làm giảm hiệu quả đầu tư.

Không gian văn hóa phải có chỗ trong quy hoạch đô thị

Phát triển công nghiệp văn hóa còn gắn trực tiếp với quy hoạch đô thị. Một thành phố muốn hình thành thị trường sáng tạo cần có không gian dành cho biểu diễn, trưng bày, sản xuất và giao lưu văn hóa.

Trong tham luận về quỹ đất quanh các nhà ga đường sắt đô thị, thạc sĩ Nguyễn Tôn Thị Tường Vân, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, đề xuất dành không gian cho các thiết chế văn hóa, thể thao tại những khu vực phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD).

Theo tác giả, khu vực quanh nhà ga có lợi thế về giao thông và khả năng tiếp cận của người dân, nhưng quỹ đất thường chịu áp lực từ các dự án thương mại và phát triển hạ tầng. Nếu không bố trí không gian văn hóa ngay trong quy hoạch, việc bổ sung sau này sẽ gặp nhiều khó khăn.

Nghiên cứu kiến nghị thành phố xác lập yêu cầu dành quỹ đất cho hoạt động văn hóa, thể thao trong các dự án TOD, đồng thời xây dựng cơ chế tài chính phù hợp để triển khai.

Đối với TP.HCM, đây là vấn đề cần xem xét khi hệ thống đường sắt đô thị tiếp tục phát triển. Ngoài các công trình lớn, thành phố cần chú trọng thư viện, không gian triển lãm, sân khấu cộng đồng và trung tâm sáng tạo quy mô vừa, nhỏ. Những thiết chế này giúp người dân tiếp cận hoạt động văn hóa thường xuyên và tạo điều kiện cho nghệ sĩ giới thiệu sản phẩm.

Từ di sản số đến thị trường sản phẩm sáng tạo

Chuyển đổi số đang mở rộng khả năng khai thác nguồn lực văn hóa nhưng cũng bộc lộ những khó khăn trong quản lý dữ liệu.

Trong tham luận về hệ sinh thái công nghiệp văn hóa số đô thị, nhóm tác giả Chu Tiến Đạt và Võ Nhật Thành nhận diện tình trạng dữ liệu di sản được số hóa nhưng còn phân tán tại nhiều cơ quan, bảo tàng và thiết chế văn hóa. Việc thiếu kết nối khiến các nhà sáng tạo khó tiếp cận nguồn tư liệu có thể khai thác hợp pháp.

Nhóm nghiên cứu đề xuất xây dựng hệ sinh thái dữ liệu văn hóa dùng chung, trong đó Nhà nước phát triển hạ tầng và cơ chế quản lý, còn doanh nghiệp cùng các chủ thể sáng tạo tham gia phát triển sản phẩm, dịch vụ. Mô hình được đề xuất thí điểm với hệ thống bảo tàng và di tích công lập tại TP.HCM trong giai đoạn 2026-2027.

Nếu được triển khai hiệu quả, dữ liệu di sản không chỉ phục vụ lưu trữ, nghiên cứu hoặc trưng bày trực tuyến mà còn có thể trở thành nguyên liệu cho điện ảnh, trò chơi điện tử, thiết kế, giáo dục và du lịch. Tuy nhiên, việc thương mại hóa dữ liệu văn hóa phải đi cùng cơ chế cấp phép, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và bảo đảm tính xác thực của tư liệu.

Từ chính sách đến thực tiễn

Những vấn đề được thảo luận tại hội thảo diễn ra trong thời điểm TP.HCM triển khai các cơ chế mới theo Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026. Trong khi đó, dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện nhằm tạo hành lang pháp lý cho hoạt động sáng tạo và kinh doanh văn hóa.

Như Một Thế Giới đã thông tin trong bài TP.HCM tìm giải pháp phát triển công nghiệp văn hóa, thành phố đang tập trung hoàn thiện chính sách để khai thác nguồn lực văn hóa và thu hút đầu tư vào các ngành sáng tạo.

Các tham luận tại hội thảo cho thấy những khó khăn của công nghiệp văn hóa không chỉ nằm ở nguồn vốn. Cơ chế sử dụng tài sản công, phương thức đặt hàng nghệ thuật, quy hoạch không gian sáng tạo và quyền khai thác dữ liệu di sản đều ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hình thành thị trường.

TP.HCM có thị trường tiêu dùng văn hóa lớn, đội ngũ sáng tạo đông đảo và hệ thống thiết chế được đầu tư qua nhiều thời kỳ. Việc tháo gỡ những vướng mắc về pháp lý, đầu tư và tổ chức hoạt động sẽ quyết định khả năng chuyển các nguồn lực ấy thành sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế lâu dài.

TP.HCM tìm giải pháp phát triển công nghiệp văn hóa

TP.HCM tìm giải pháp hỗ trợ, phát triển tài năng trẻ và lãnh đạo tương lai

TP.HCM tìm giải pháp phát triển ngành du lịch một cách chuyên nghiệp

TP.HCM tìm giải pháp để quảng bá hình ảnh, văn hóa của đất nước đến với quốc tế

Tiểu Vũ