Vườn cam Cao Phong lạ mà hay ở Phú Thọ: Không diệt cỏ, còn đưa kiến vàng vào vườn
Không phun thuốc diệt cỏ, duy trì thảm cỏ dưới tán cây, đưa kiến vàng vào vườn và trồng xen nhiều loại cây khác nhau, HTX 3T Farm Cao Phong (Phú Thọ) đang lựa chọn hướng canh tác chú trọng hệ sinh thái. Với bà Vũ Lệ Thủy, người đứng đầu HTX, muốn có những quả cam chất lượng thì trước hết phải biết chăm sóc đất và tổ chức sản xuất có trách nhiệm.
Giữ cỏ dưới vườn cam Cao Phong, chăm đất trước khi chăm cây
Trong nhiều vườn cây ăn quả, cỏ dại thường được xem là thứ phải loại bỏ để cây trồng không bị cạnh tranh dinh dưỡng. Nhưng tại vườn cam của các thành viên HTX 3T Farm Cao Phong, cách làm có phần khác biệt. Thay vì bỏ cỏ dại, thì ở đây thảm cỏ được duy trì dưới tán cây, thuốc diệt cỏ không nằm trong lựa chọn canh tác của các hộ tham gia HTX.
Theo bà Vũ Lệ Thủy, Chủ nhiệm HTX 3T Nông sản Cao Phong, cách làm này xuất phát từ quan điểm sản xuất phải bắt đầu từ đất. Thay vì tìm cách làm sạch hoàn toàn mặt vườn, HTX hướng tới duy trì môi trường sinh trưởng tự nhiên, hạn chế những tác động không cần thiết đến đất và các sinh vật có ích.
Trong khu vườn, kiến vàng cũng được đưa vào như một thành phần của hệ sinh thái. Cùng với đó, một số loại cây như chuối, ổi được trồng xen để tăng tính đa dạng cho vườn cây.
Đây là cách tiếp cận khác với lối canh tác chỉ tập trung vào một loại cây trồng. Khi thảm thực vật và các loài sinh vật được duy trì, khu vườn có thêm những yếu tố hỗ trợ cân bằng sinh thái. Tuy nhiên, hiệu quả cụ thể đối với sâu bệnh, dinh dưỡng đất hay năng suất vẫn cần được theo dõi, đánh giá bằng các chỉ tiêu kỹ thuật thay vì chỉ dựa vào cảm nhận của người trồng.
Triết lý mà HTX theo đuổi được gói gọn trong ba chữ T: Tốt đất- Tốt giống - Tốt tâm. Trong đó, tốt đất là nền tảng để cây phát triển; tốt giống là lựa chọn nguồn cây trồng phù hợp; còn tốt tâm là trách nhiệm của người sản xuất với sản phẩm và người tiêu dùng.
HTX 3T Farm Cao Phong được thành lập năm 2018, hiện có 15 thành viên với tổng diện tích cam khoảng 21ha. Thay vì để mỗi hộ tự quyết định toàn bộ quy trình chăm sóc, HTX vận động các thành viên thống nhất cách làm, trong đó có cam kết không sử dụng thuốc diệt cỏ.
Liên kết để người trồng cam không đơn độc
Với cây cam, sản xuất theo hướng sinh thái mới chỉ là bước đầu. Nếu không có đầu ra ổn định, người trồng vẫn có thể rơi vào cảnh được mùa mất giá, nhất là khi cam bước vào thời điểm thu hoạch tập trung.
Đây cũng là bài toán bà Vũ Lệ Thủy và HTX đặt ra khi tổ chức lại hoạt động sản xuất. HTX đứng ra mua chung một số loại phân bón để giảm chi phí đầu vào, đồng thời xây dựng cơ chế kiểm soát chất lượng đối với sản phẩm của các thành viên.
Theo thông tin từ HTX, nếu kết quả kiểm nghiệm phát hiện cam có tồn dư không đạt yêu cầu, hộ trồng phải tự chịu chi phí kiểm nghiệm và không được thu hoạch để đưa sản phẩm vào chuỗi tiêu thụ chung. Quy định này đặt trách nhiệm chất lượng trực tiếp lên từng hộ, thay vì chỉ kiểm soát ở khâu thu mua cuối cùng.
Ở đầu ra, HTX cam kết bao tiêu 100% sản lượng cam loại 1, loại 2 và loại 3 của các thành viên. Giá thu mua được cam kết cao hơn mặt bằng chung từ 10-15%. Theo HTX, trong khoảng 4 năm qua, giá thu mua thực tế thường cao hơn thị trường khoảng 15%, các hộ thành viên không rơi vào tình trạng cam tồn đọng, khó tiêu thụ.
Cách liên kết này giúp người trồng có thêm sự bảo đảm về đầu ra, đồng thời tạo điều kiện để HTX kiểm soát quy trình sản xuất thống nhất. Khi sản phẩm được tổ chức thành chuỗi, việc đầu tư sơ chế, chế biến, truy xuất nguồn gốc cũng có cơ sở để phát huy hiệu quả.
Với bà Thủy, sản xuất cam không đơn thuần là câu chuyện của từng hộ gia đình. Muốn giữ được chất lượng và thương hiệu cam Cao Phong, người trồng phải cùng tuân thủ quy trình, chia sẻ trách nhiệm và có sự liên kết trong tiêu thụ.
Vườn cam trở thành điểm đến, nông dân có thêm nguồn thu
Một thay đổi đáng chú ý tại một số vườn cam ở Cao Phong là người trồng bắt đầu mở cửa đón khách tham quan, trải nghiệm. Khi vườn cây trở thành điểm đến, giá trị của cam không còn chỉ được tính bằng số kilôgam quả bán ra.
Ông Đỗ Ngọc Hà, một thành viên HTX tại thôn Lãi, tham gia HTX từ năm 2021. Bên cạnh sản xuất cam, ông đầu tư xây dựng nhà sàn rộng hơn 200m² cạnh vườn để đón khách. Du khách có thể tham quan, chụp ảnh, tự tay hái cam, thưởng thức cam tại vườn và trải nghiệm các món ăn mang hương vị Tây Bắc.
Theo thông tin được cung cấp, mô hình này mang lại cho gia đình ông Hà nguồn thu hơn 300 triệu đồng mỗi năm sau khi trừ chi phí. Đây là một hướng khai thác mới, giúp vườn cam có thêm nguồn thu từ dịch vụ trải nghiệm thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào mùa thu hoạch.
Tại thôn Má 1, xã Thung Nai, anh Lương Văn Thảo cũng đón các đoàn khách đến tham quan vườn, trải nghiệm hái cam. Mỗi năm, anh bán hàng chục tấn cam ngay tại vườn cho khách và các đầu mối tiêu thụ.
Từ những mô hình riêng lẻ này, HTX đang lên kế hoạch xây dựng đề án du lịch trải nghiệm vườn cam, hướng tới hình thành làng du lịch cam. Nếu được tổ chức bài bản, du khách đến Cao Phong không chỉ mua cam mà còn có thể tìm hiểu quy trình sản xuất, trải nghiệm không gian vườn cây và khám phá văn hóa địa phương.
Đây cũng là hướng phát triển phù hợp với xu thế kết hợp nông nghiệp và du lịch nông thôn, trong đó người nông dân có thể đa dạng hóa nguồn thu trên cùng một diện tích đất sản xuất.
Làm cam sinh thái phải đi cùng nâng giá trị sản phẩm
Đánh giá về mô hình HTX 3T Farm Cao Phong, bà Nguyễn Hồng Yến, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho rằng đây là một trong số ít cơ sở sản xuất cam hình thành được chuỗi giá trị đa dạng, từ cam tươi, sản phẩm chế biến đến trải nghiệm tại vườn.
Theo bà Yến, hệ thống sơ chế, đóng gói và truy xuất nguồn gốc giúp nâng giá trị sản phẩm khoảng 25-30% so với sản phẩm cùng loại. Bà cũng mong muốn chính quyền và các cơ quan chức năng tiếp tục hỗ trợ để có thêm những mô hình tương tự, phù hợp với định hướng phát triển cây ăn quả có múi bền vững của tỉnh Phú Thọ.
Thực tế, hướng đi của HTX 3T Farm Cao Phong cho thấy một vườn cam có thể tạo ra nhiều giá trị hơn nếu người trồng biết kết hợp sản xuất, chế biến và dịch vụ. Tuy nhiên, nền tảng vẫn nằm ở chất lượng sản phẩm và cách tổ chức sản xuất.
Nuôi cỏ dưới tán cây, đưa kiến vàng vào vườn hay trồng xen nhiều loại cây không phải là những việc làm mang tính hình thức. Đó là lựa chọn phương thức canh tác đòi hỏi người trồng phải quan sát, chăm sóc và hiểu hơn về khu vườn của mình. Khi những lựa chọn ấy được đặt trong một chuỗi liên kết có kiểm soát chất lượng và đầu ra, nông nghiệp sinh thái mới có cơ hội trở thành hướng sản xuất bền vững, đem lại sinh kế tốt hơn cho người trồng cam Cao Phong.
