Thật như đùa, 'hô biến' lá dứa bỏ đi thành sợi vải, thu đều mỗi tháng hơn 2 tỷ
Lá dứa sau thu hoạch thường bị bỏ lại trên đồng, thậm chí bị phun thuốc diệt cỏ rồi đốt bỏ. Thế nhưng bà Trần Thị Mỹ Hải, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Việt Fiber lại có ý tưởng rất táo bạo, đó là biến phần lá này thành nguyên liệu cho ngành dệt may.
Sau mỗi vụ thu hoạch dứa, phần lá thường bị bỏ lại trên đồng ruộng. Với nhiều người trồng dứa, đó là thứ phụ phẩm khó xử lý, nhưng với bà Trần Thị Mỹ Hải, những chiếc lá tưởng chừng vô dụng ấy lại có thể trở thành nguyên liệu cho ngành dệt may. Từ ý tưởng tận dụng lá dứa, bà cùng cộng sự đã nghiên cứu công nghệ tách xơ, bông hóa để tạo ra sợi vải. Mô hình hiện mang lại nguồn thu hơn 2 tỷ đồng mỗi tháng.
Nhiều năm làm việc trong lĩnh vực nghiên cứu dệt may, bà Trần Thị Mỹ Hải luôn trăn trở với tình trạng ngành dệt may trong nước phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, trong khi nhiều loại cây có xơ ở Việt Nam chưa được khai thác đúng mức.
Năm 2023, bà cùng cộng sự bắt đầu nghiên cứu phương pháp biến lá dứa thành xơ bông hóa, có thể kéo sợi trên dây chuyền dệt may. Từ phần phụ phẩm thường bị bỏ đi sau mỗi vụ thu hoạch, Vietfiber đang tìm cách tạo ra một nguồn nguyên liệu mới. Tuy nhiên, làm ra được sản phẩm mới chỉ là bước đầu; để sản xuất ở quy mô lớn, doanh nghiệp còn phải vượt qua nhiều trở ngại.
Biến lá dứa thành nguyên liệu dệt may
- Vì sao bà lựa chọn lá dứa để nghiên cứu, trong khi Việt Nam có nhiều loại cây có thể khai thác xơ tự nhiên?
- Bà Trần Thị Mỹ Hải: Trong quá trình làm việc với ngành dệt may, tôi nhận thấy nguồn nguyên liệu xơ tự nhiên trong nước còn hạn chế, trong khi nhu cầu sản xuất rất lớn. Việt Nam có nhiều loại cây có thể khai thác xơ như đay, gai, chuối, dứa… nhưng chưa được tận dụng tương xứng.
Năm 2023, tôi bắt đầu đi tìm những loại nguyên liệu có thể phát triển thành xơ bông hóa. Khi đến vùng trồng dứa ở Tiền Giang trước đây, nay thuộc Đồng Tháp, chúng tôi chú ý đến lượng lá rất lớn bị bỏ lại sau mỗi vụ thu hoạch.
Người trồng dứa chủ yếu thu hoạch quả. Phần lá thường không được tận dụng, có nơi còn phun thuốc diệt cỏ hoặc đốt bỏ để làm sạch đồng ruộng. Trong khi đó, lá dứa có thể tách lấy xơ. Nếu tìm được phương pháp xử lý phù hợp, phần phụ phẩm này hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu cho ngành dệt may.
Chúng tôi chọn lá dứa không chỉ vì tiềm năng tạo ra một loại xơ mới, mà còn bởi mong muốn tận dụng nguồn phụ phẩm đang bị bỏ phí, tạo thêm giá trị cho cây trồng và thu nhập cho người dân.
-Từ ý tưởng ban đầu đến khi có sản phẩm xơ dứa bông hóa, nhóm nghiên cứu đã trải qua quá trình như thế nào?
- Bà Trần Thị Mỹ Hải: Chúng tôi bắt đầu nghiên cứu từ năm 2023. Khó khăn đầu tiên là làm sao đưa xơ thực vật từ lá dứa về trạng thái phù hợp để có thể kéo sợi trên các dây chuyền dệt may hiện có.
Xơ dứa tự nhiên có đặc tính khác với xơ bông. Nếu chỉ tách xơ theo cách thông thường thì chưa thể đưa trực tiếp vào quy trình kéo sợi cotton. Vì vậy, chúng tôi nghiên cứu phương pháp bông hóa, tức xử lý để xơ có trạng thái phù hợp hơn với công đoạn kéo sợi.
Khoảng tháng 3/2024, chúng tôi đã có sản phẩm nghiên cứu ban đầu. Nhưng có sản phẩm chưa có nghĩa là công nghệ đã hoàn thiện. Sau đó là quá trình tiếp tục thử nghiệm, điều chỉnh và tối ưu quy trình để chất lượng xơ ổn định hơn, đáp ứng yêu cầu của các đơn vị sản xuất.
Điều chúng tôi hướng đến không phải là tạo ra một mẫu xơ đẹp trong phòng nghiên cứu, mà phải làm được nguyên liệu mà doanh nghiệp dệt may có thể sử dụng. Vì thế, nhóm nghiên cứu phải tính đến khả năng kéo sợi, phối trộn với các loại xơ khác và yêu cầu chất lượng của từng nhà sản xuất.
- Vậy điểm khác biệt trong công nghệ của Vietfiber nằm ở đâu, thưa bà?
- Bà Trần Thị Mỹ Hải: Điểm chúng tôi tập trung là phương pháp phân tách xơ bằng cơ học, không sử dụng nước trong công đoạn này. Dây chuyền được nghiên cứu, thiết kế để xử lý lá dứa: từ lá thô ban đầu thu được xơ dứa thô, sau đó tiếp tục loại tạp và xử lý để tạo ra xơ bông hóa.
Việc không sử dụng nước ở công đoạn phân tách giúp giảm đáng kể lượng nước tiêu thụ so với một số phương pháp xử lý xơ thực vật thông thường. Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi từng so sánh với phương pháp xử lý có thể tiêu tốn khoảng 400m³ nước cho mỗi tấn xơ. Tuy nhiên, mức tiêu thụ thực tế còn phụ thuộc vào công nghệ và từng công đoạn cụ thể.
Điều đáng nói không chỉ là tiết kiệm nước. Khi tận dụng được phụ phẩm nông nghiệp, chúng ta có thêm một nguồn nguyên liệu trong nước, giảm phần nào sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và hạn chế lượng lá bị đốt bỏ sau thu hoạch.
Dây chuyền phân tách xơ là kết quả nghiên cứu của doanh nghiệp và đã được đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ.
- Xơ dứa sau khi xử lý có thể được sử dụng như thế nào trong ngành dệt may?
- Bà Trần Thị Mỹ Hải: Xơ dứa bông hóa có thể được kéo thành sợi và đưa vào sản xuất vải. Tùy yêu cầu của nhà sản xuất, xơ dứa có thể sử dụng riêng hoặc phối trộn với những nguyên liệu khác như cotton, tơ tằm.
Mỗi doanh nghiệp dệt may có yêu cầu riêng về thành phần, đặc tính và chất lượng sợi. Có đơn vị quan tâm đến sản phẩm pha giữa sợi dứa và cotton, chẳng hạn tỷ lệ 70% - 30%. Cũng có hướng kết hợp với tơ tằm để tạo ra sản phẩm có đặc tính riêng.
Chúng tôi đã giới thiệu sản phẩm tại các sự kiện, hội chợ trong ngành dệt may và nhận được sự quan tâm của doanh nghiệp trong nước cũng như nước ngoài. Một số đơn vị có nhu cầu đặt hàng. Điều đó cũng đặt ra yêu cầu Vietfiber phải nâng năng lực sản xuất và bảo đảm nguồn cung ổn định.
Có thị trường nhưng thiếu nguyên liệu
- Theo thông tin doanh nghiệp công bố, dây chuyền có công suất thiết kế 30 tấn xơ bông hóa mỗi tháng. Hiện Vietfiber khai thác được bao nhiêu phần trăm công suất?
- Bà Trần Thị Mỹ Hải: Dây chuyền được thiết kế với công suất khoảng 30 tấn xơ bông hóa mỗi tháng. Tuy nhiên, hiện chúng tôi mới khai thác khoảng 20% công suất do chưa tổ chức được nguồn nguyên liệu đầu vào tương ứng.
Với lượng nguyên liệu đang có, doanh nghiệp ghi nhận nguồn thu hơn 2 tỷ đồng mỗi tháng. Đây là kết quả đáng khích lệ đối với một doanh nghiệp còn khá mới, nhưng cũng cho thấy dư địa phát triển vẫn còn nếu giải quyết được bài toán nguyên liệu và nâng công suất.
Theo tính toán của chúng tôi, khoảng 70kg lá dứa mới thu được 1kg xơ thô; sau quá trình xử lý tiếp theo, lượng xơ bông hóa còn khoảng 800g. Như vậy, để sản xuất một tấn xơ bông hóa, doanh nghiệp phải thu gom và xử lý một lượng lá rất lớn.
Đây không phải việc đơn giản, bởi lá dứa phân bố ở nhiều vùng trồng, còn khâu thu gom hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công. Máy móc có thể đáp ứng công suất thiết kế, nhưng nếu không có đủ nguyên liệu thì dây chuyền cũng không thể vận hành hết khả năng.
- Có nghĩa là khó khăn lớn nhất hiện nay không nằm ở đầu ra sản phẩm mà ở khâu thu gom nguyên liệu?
- Bà Trần Thị Mỹ Hải: Đúng là hiện nay chúng tôi phải tập trung nhiều vào đầu vào. Thị trường có nhu cầu với nguyên liệu xanh, nhưng muốn đáp ứng được đơn hàng thì trước hết phải có đủ nguyên liệu để sản xuất.
Khâu thu gom lá dứa chưa được tự động hóa. Người lao động phải thu gom, bó lá, vận chuyển và xử lý trước khi đưa vào dây chuyền. Công việc này cần nhiều nhân lực. Có những công đoạn, 10 người làm việc cả ngày cũng chưa chắc xử lý được một tấn lá.
Trong khi đó, để sản xuất một tấn xơ bông hóa cần lượng lá lớn hơn rất nhiều. Doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào một vài vùng nguyên liệu nhỏ lẻ mà phải tổ chức được mạng lưới thu gom rộng hơn.
Chúng tôi đang tính toán đầu tư thêm thiết bị để tự động hóa khâu cắt lá và sản xuất xơ thô. Đồng thời, doanh nghiệp muốn liên kết với các địa phương, hợp tác xã và nông hộ để thu gom lá ngay tại vùng trồng. Nếu tổ chức được việc sơ chế tại chỗ, chúng tôi sẽ giảm chi phí vận chuyển và chủ động hơn về nguyên liệu.
- Việc đầu tư thiết bị có phải là áp lực lớn đối với doanh nghiệp?
- Bà Trần Thị Mỹ Hải: Đây là một trong những vấn đề chúng tôi phải cân nhắc. Máy móc xử lý lá dứa không thể sử dụng nguyên trạng các thiết bị thông thường. Dây chuyền phải phù hợp với đặc tính của nguyên liệu, bảo đảm tách được xơ mà không làm ảnh hưởng đến chất lượng.
Việc tham khảo, nhập thiết bị từ nước ngoài có thể khiến chi phí đầu tư tăng cao. Vì vậy, chúng tôi cũng nghiên cứu phương án tự thiết kế, chế tạo một số thiết bị phù hợp với quy trình của doanh nghiệp. Tuy nhiên, máy móc phải được chạy thử, đánh giá chất lượng và hiệu quả trước khi đầu tư mở rộng.
Doanh nghiệp còn cần vốn lưu động để thu mua nguyên liệu, tổ chức nhân công và duy trì hoạt động sản xuất. Khi quy mô tăng lên, nhu cầu vốn càng lớn. Đây là bài toán mà một doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ phải tính toán rất kỹ.
- Mô hình này có thể mang lại lợi ích gì cho người trồng dứa và lao động ở địa phương?
- Bà Trần Thị Mỹ Hải: Nếu tổ chức được vùng thu gom ổn định, người trồng dứa có thể có thêm nguồn thu từ phần lá vốn trước đây thường bị bỏ đi. Chúng tôi muốn xây dựng sự liên kết với người dân, hợp tác xã và chính quyền địa phương để hình thành chuỗi cung ứng nguyên liệu.
Ngoài phần xơ được sử dụng cho dệt may, chúng tôi cũng nghiên cứu tận dụng phần bã sau tách xơ. Phần phụ phẩm này có thể được xử lý để làm phân vi sinh, thức ăn chăn nuôi hoặc tiếp tục nghiên cứu chiết xuất những thành phần có giá trị khác. Mục tiêu là hạn chế tối đa việc thải bỏ, tận dụng tốt hơn nguồn nguyên liệu đầu vào.
Theo thông tin doanh nghiệp cung cấp, mô hình hiện tạo việc làm trực tiếp cho khoảng 1.650 lao động nữ. Chúng tôi cũng chú trọng đào tạo kỹ năng vận hành máy móc và kiểm soát chất lượng xơ để người lao động có thể tham gia vào các công đoạn sản xuất.
Nếu làm tốt, mô hình không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp mà còn tạo thêm sinh kế ở nông thôn. Phần lá sau thu hoạch có thể trở thành một nguồn nguyên liệu, thay vì bị xem là thứ phải dọn bỏ.
- Bà kỳ vọng điều gì để sợi dứa có thể trở thành nguồn nguyên liệu ổn định cho ngành dệt may Việt Nam?
- Bà Trần Thị Mỹ Hải: Trước hết, doanh nghiệp cần mở rộng vùng nguyên liệu và đầu tư thiết bị để tăng năng lực sản xuất. Nhưng để đi đường dài, chúng tôi cũng cần sự tham gia của nhiều đối tác trong chuỗi, từ người trồng dứa, hợp tác xã, đơn vị thu gom đến doanh nghiệp dệt may.
Một yếu tố rất quan trọng là các hợp đồng bao tiêu sản phẩm dài hạn. Khi có đơn hàng ổn định, doanh nghiệp mới có cơ sở để đầu tư thêm máy móc, mở rộng sản xuất và chủ động hơn về nguồn vốn. Ngược lại, nếu chỉ có nhu cầu hỏi mua mà chưa có cam kết đầu ra, doanh nghiệp sẽ rất khó tính toán kế hoạch đầu tư lớn.
Tôi mong các doanh nghiệp dệt may quan tâm nhiều hơn đến nguồn nguyên liệu từ phụ phẩm nông nghiệp trong nước. Nếu có sự kết nối từ sớm, nhà sản xuất có thể cùng tham gia góp ý về tiêu chuẩn, chất lượng và tỷ lệ phối trộn, giúp sản phẩm hoàn thiện sát hơn với nhu cầu thị trường.
Sợi dứa chưa thể ngay lập tức thay thế những nguồn xơ đang được sử dụng phổ biến. Nhưng nếu khai thác tốt, đây có thể là nguồn nguyên liệu bổ sung, góp phần đa dạng hóa đầu vào cho ngành dệt may và tạo thêm giá trị từ những thứ trước đây bị bỏ đi.
