Fukuzawa Yukichi (kì 4): Tiếng sét ‘Thoát Á luận’ làm rung chuyển châu Á
Khi bão táp thực dân phương Tây áp sát các nước Đông Á, Fukuzawa Yukichi chứng kiến sự bất lực của đế chế nhà Thanh và sự bế tắc của tầng lớp quan lại Nho giáo Triều Tiên.
Không còn chỗ cho sự kiêng dè hay ảo tưởng về một liên minh Á châu cổ xưa, ông cầm bút viết nên bản tuyên ngôn gây chấn động: Thoát Á luận (1885). Ông thẳng tay giải phẫu sự trì trệ của tư duy Nho giáo Trung Hoa, kêu gọi Nhật Bản kiên quyết dứt áo rời khỏi quỹ đạo phong kiến Á Đông để bước vào trật tự văn minh khoa học. Đây là cuộc "tự đập đi xây lại" ở quy mô quốc gia của một trí thức chưa từng chấp nhận gục ngã trước thời đại.
Bão táp Đông Á và bản tuyên ngôn "Thoát Á luận"
Đầu thập niên 1880, một bóng đen giăng kín bầu trời Đông Á khi các cường quốc phương Tây cuồn cuộn tràn sang với tham vọng chia cắt khu vực. Trước sức mạnh của súng đạn và tàu chiến hiện đại, những thể chế cổ xưa của phương Đông lâm vào cuộc khủng hoảng sinh tồn tàn khốc nhất trong lịch sử. Tại Trung Hoa, đế chế nhà Thanh dưới sự trị vì của Từ Hi Thái hậu lún sâu vào sự mục nát, cố chấp bám lấy thứ tư duy Nho giáo bảo thủ và những cuộc cải cách nửa tuyệt vọng. Trong khi đó, tại Triều Tiên, giới sĩ phu phong kiến vẫn quay cuồng trong các cuộc tranh giành quyền lực, kiên quyết khép chặt cửa ngõ trước làn gió mới.
Fukuzawa Yukichi theo dõi từng biến động của các quốc gia láng giềng với một nỗi trăn trở khôn nguôi. Ban đầu, ông từng ôm ấp hy vọng về một liên minh Á Châu cùng thức tỉnh. Ông mở rộng cửa đón tiếp những nhà cải cách trẻ tuổi của Triều Tiên như Kim Ok-gyun, nhiệt thành hỗ trợ họ tri thức và nguồn lực với mong muốn thấy những mảnh đất đồng văn, đồng chủng cùng đứng lên canh tân đất nước. Nhưng thực tế phũ phàng đã sớm đập tan ảo tưởng đó.
Tháng 12 năm 1884, Biến cố Gapsin bùng nổ tại Hán Thành. Cuộc đảo chính của phe cải cách trẻ tuổi nhằm canh tân Triều Tiên nhanh chóng bị quân đội nhà Thanh dập tắt trong bể máu. Những người học trò, những trí thức trẻ đầy hoài bão mà Yukichi hết lòng nâng đỡ bị truy sát và hành quyết dã man; thi thể của họ bị bêu giễu trên phố. Sự can thiệp hống hách của triều đình nhà Thanh cùng thái độ thờ ơ, cam chịu của quần chúng đã dội một gáo nước lạnh buốt giá vào tâm khảm Yukichi.
Trong sự phẫn uất và đau đớn tột cùng, Fukuzawa Yukichi trải qua một cuộc chuyển biến tư tưởng mang tính bước ngoặt. Ông nhận ra rằng tình cảm cá nhân hay khẩu hiệu "đồng văn đồng chủng" vô nghĩa không thể cứu vãn vận mệnh của một quốc gia. Đế chế nhà Thanh, vốn từng được coi là trung tâm văn minh của toàn bộ khu vực nay đã biến thành một đống tàn tích trì trệ. Sự cố chấp bảo thủ của nhà Thanh, thái độ coi thường khoa học thực chứng, cùng sự thần phục mù quáng vào các giáo điều Nho giáo cổ xưa không chỉ đẩy Trung Hoa đến bờ vực diệt vong, mà còn biến họ thành một "cục tạ" khổng lồ kéo ghì cả Đông Á chìm xuống đáy biển thực dân. Nếu Nhật Bản cứ tiếp tục dây dưa, ảo tưởng vào một sự cùng canh tân với các nước láng giềng, thì ngọn lửa diệt quốc chắc chắn sẽ cháy lan sang cả quần đảo này.
Ngày 16 tháng 3 năm 1885, trên tờ báo Jiji Shinpo do chính mình sáng lập ba năm trước, Fukuzawa Yukichi cho xuất bản một bài xã luận ngắn nhưng có sức nặng của một tiếng sét xé toạc mây mù: Thoát Á luận (Datsu-A Ron).
Không còn bất kì sự kiêng dè hay ngôn từ ngoại giao hoa mỹ nào, Yukichi tiến hành một cuộc giải phẫu tư duy nghiệt ngã đối với thực trạng Á Đông. Ông thẳng thắn chỉ ra rằng tư tưởng Nho giáo hủ lậu cùng trật tự phong kiến Trung Hoa đã trở thành một thứ "bệnh dịch tư tưởng" làm tê liệt lí trí và năng lực sinh tồn của con người. Những sĩ phu nhà Thanh và Triều Tiên, dù sống trong thế kỷ XIX, nhưng tâm trí vẫn bị giam hãm trong những bộ kinh thư của hàng ngàn năm trước. Họ coi thường khoa học thực chứng, khinh ghét kĩ thuật hiện đại và lấy sự tuân phục quyền lực làm phẩm giá.
Yukichi dõng dạc đưa ra bản tuyên ngôn đứt gãy lịch sử: "Nhật Bản không thể tiếp tục chậm trễ để chờ đợi các nước láng giềng cùng thức tỉnh. Thà rằng chúng ta dứt áo rời khỏi hàng ngũ Á Châu, chấp nhận bước vào quỹ đạo văn minh phương Tây”.
Cụm từ "Thoát Á" của Fukuzawa thường bị nhiều người thời sau hiểu lầm như một sự miệt thị nguồn gốc hay hành vi quay lưng lại với cội nguồn. Nhưng nếu nhìn vào toàn bộ chiều dài 66 năm cuộc đời ông, Thoát Á luận chính là sự ứng dụng triệt để nhất của triết lí "tự đập đi xây lại" ở tầm vóc một quốc gia.
Năm 1859 tại Yokohama, khi nhận ra 5 năm tiếng Hà Lan bị thời đại đào thải, Yukichi đã không tiếc nuối mà lập tức cầm lấy từ điển tiếng Anh. Mùa thu năm 1866, khi nhận ra thanh kiếm samurai chỉ còn là chiếc vỏ rỗng của thân phận phong kiến, ông đã tự tay bán đi thanh katana gia truyền. Năm 1881, khi bị chính quyền bội hứa, ông cắt đứt mọi nương tựa để tự lập báo Jiji Shinpo. Và đến năm 1885, khi nhận ra cái bóng văn minh Nho giáo Á Đông đã trở thành một đống tro tàn ngáng đường lịch sử, ông kêu gọi cả dân tộc phải dũng cảm đập bỏ cái bóng ấy.
"Thoát Á" không phải là từ bỏ bản sắc dân tộc, mà là từ bỏ thứ tư duy phong kiến hủ lậu, từ bỏ tâm lí ỷ lại vào quá khứ và sự bảo hộ ảo tưởng của trật tự cũ. Muốn đứng vững trước sóng gió thực dân, Nhật Bản bắt buộc phải tự lực cánh sinh, hấp thu khoa học, thể chế pháp trị và tinh thần thực chứng của phương Tây. Ông hiểu rằng: trên thương trường quốc tế cũng như trong cuộc đời một con người, chỗ dựa duy nhất không bao giờ sụp đổ chính là năng lực tự đổi mới và tinh thần độc lập tự cường. Bản Thoát Á luận năm 1885 chính là gáo nước lạnh xối thẳng vào sự mê muội, buộc cả dân tộc Nhật Bản phải tỉnh giấc để tự cứu lấy chính mình.
Fukuzawa Yukichi lập trường đại học tư thục
Sau khi bản Thoát Á luận tạo ra một cơn địa chấn tư tưởng năm 1885, guồng quay lịch sử Nhật Bản cuồn cuộn lao về phía trước với tốc độ chóng mặt. Nhưng viễn cảnh mà Fukuzawa Yukichi chứng kiến trong những năm tiếp theo lại mang đến cho ông những trăn trở sâu sắc. Chính phủ Minh Trị, sau khi hấp thu mô hình tổ chức và quân sự phương Tây, bắt đầu trượt nhanh vào con đường tập quyền độc đoán. Họ nỗ lực biến tri thức thành công cụ phục vụ cho bộ máy cai trị, biến trường học thành nơi nhào nặn ra những thần dân biết vâng lời tuyệt đối để chuẩn bị cho những tham vọng quân sự trong tương lai.
Đối với Yukichi, đó là một sự biến dạng nguy hiểm. Khi kêu gọi "Thoát Á", ông muốn dân tộc dứt áo khỏi tư duy phong kiến hủ lậu để vươn tới thứ văn minh khai phóng và tinh thần tự chủ cá nhân, chứ tuyệt nhiên không phải để thay thế chiếc gông phong kiến cũ bằng một chiếc gông nhà nước mới. Ông nhận ra rằng một đất nước dù có đại bác và tàu chiến hùng mạnh, nhưng nếu trí tuệ của người dân bị nhà nước độc quyền và nhào nặn, thì đất nước đó vẫn chỉ là một kẻ khổng lồ chân đất sét.
Từ nỗi trăn trở ấy, Yukichi bắt đầu hiện thực hóa một ý tưởng mà ông đã ấp ủ từ năm 1883 trong tác phẩm Khuyến học (Gakumon no Dokuritsu). Ông đưa ra một lập luận sắc bén và mang tính tiên tri: Tri thức tuyệt đối không được phép phụ thuộc vào tầng lớp thống trị. Nếu tri thức rơi vào tay chính quyền không đại diện cho nhân dân, nội dung của sự thật và chân lí sẽ bị bẻ cong, bị thay đổi theo từng cuộc biến động phe phái hay sự thay thế chế độ chính trị. Thứ học vấn sống bằng ngân sách và sự chỉ đạo của tầng lớp thống trị sẽ luôn là một thứ học vấn phục tùng, sẵn sàng bẻ gãy ngòi bút để vuốt ve quyền lực. Muốn có một nền tri thức chân chính, bền vững và phụng sự con người, tri thức đó bắt buộc phải được trao trả cho nhân dân.
Năm 1890, khi đã bước sang tuổi 55, giữa lúc chính phủ Minh Trị dồn lực xây dựng Đại học Đế quốc Tokyo nhằm đào tạo ra giới quan lại phục vụ bộ máy nhà nước, Fukuzawa Yukichi đã thực hiện một bước đi lịch sử: thành lập Khối Đại học (Daigaku-bu) ngay tại ngôi trường tư thục Keio Gijuku.
Đây là một quyết định chưa từng có tiền lệ trong lịch sử giáo dục Nhật Bản. Vào thời điểm đó, ý niệm về một ngôi trường tư thục tự mình mở rộng thành một đại học bậc cao, độc lập hoàn toàn với Bộ Giáo dục và không nhận một xu trợ cấp của tầng lớp thống trị là điều gần như không tưởng. Để đảm bảo chất lượng giảng dạy đạt chuẩn quốc tế và giữ trọn tinh thần khai phóng, Yukichi đã đích thân mời các giáo sư uy tín từ Mỹ sang trực tiếp đảm trách các bộ môn.
Khối Đại học Keio được xây dựng trên ba khoa nòng cốt: Văn học, Luật và Kinh tế (Tài chính). Sự lựa chọn ba bộ môn này thể hiện tầm nhìn sâu sắc của Yukichi về một xã hội tự chủ. Khoa Văn học nuôi dưỡng tư duy nhân văn và tinh thần phản biện tự do; khoa Luật đặt nền tảng cho hiểu biết về thể chế pháp trị và quyền con người; trong khi khoa Kinh tế trang bị cho thế hệ trẻ năng lực tạo ra của cải và vận hành nền thương mại độc lập.
Chính trong giai đoạn này, cuộc đời của Fukuzawa Yukichi một lần nữa chứng minh cho triết lí "tự đập đi xây lại" mà ông đã đeo đuổi suốt cả đời. Trong những đúc kết của mình, ông chia sự nghiệp đời mình kể từ thời Minh Trị thành hai giai đoạn rõ rệt: giai đoạn đầu là "Đả phá và Dọn dẹp" tức là dùng ngòi bút đập tan các giáo điều, sự mê tín và trật tự thân phận hủ lậu; giai đoạn sau là "Xây dựng và Quản trị" tức là kiến tạo nên những thể chế mới bền vững để duy trì tri thức sau khi trật tự cũ đã bị dọn sạch.
Nếu như việc thành lập tờ báo Jiji Shinpo năm 1882 là pháo đài cho tự do ngôn luận, thì việc kiến tạo Khối Đại học Keio năm 1890 chính là pháo đài cho tự do học thuật. Đứng trước nguy cơ tầng lớp thống trị muốn biến giáo dục thành nghĩa vụ quân quốc mù quáng, ngọn đồi Mita của Keio đã trở thành một ốc đảo an toàn cho tinh thần lí trí. Nơi đó, những người trẻ không bị bắt học để trở thành công cụ của triều đình, mà học để trở thành những cá nhân tự chủ, biết suy nghĩ độc lập và sẵn sàng chịu trách nhiệm trước cuộc đời mình.
Fukuzawa Yukichi không ngừng học hỏi và làm việc, ngay cả khi ông đã ở đỉnh cao của danh vọng và uy tín. Ông học cách quản trị đại học hiện đại, học cách cân đối tài chính cho một định chế tư thục khổng lồ và liên tục điều chỉnh bộ máy để Keio có thể tự vận hành mà không cần đến sự hiện diện của cá nhân ông. Ông hiểu rằng: độc lập không phải là một trạng thái đạt được rồi đứng yên, mà là một quá trình liên tục được bồi đắp bằng sự học và khả năng thích ứng trước những thách thức mới.
Bằng việc kiến tạo một đại học tư thục độc lập đầu tiên tại Nhật Bản, Fukuzawa Yukichi đã để lại một bài học sâu sắc cho lịch sử: Khi thời thế xung quanh trượt dần vào sự kiểm soát và u tối, hành động phản kháng vĩ đại nhất của một trí thức không phải là những lời than khóc bất lực, mà là tự tay dựng lên một không gian tự do, nơi ngọn lửa của tri thức thực chứng và phẩm giá con người tiếp tục được giữ gìn cho thế hệ mai sau.
Sự cô độc trên đỉnh cao tư tưởng và cái giá của sự đứt gãy
Những năm cuối thập niên 1880, Fukuzawa Yukichi đứng trên đỉnh cao của uy tín và ảnh hưởng. Nhưng đỉnh cao ấy cũng chính là nơi lộng gió và cô độc nhất trong đời ông. Sau khi bản Thoát Á luận ra đời năm 1885 và Khối Đại học Keio chính thức đi vào vận hành, Yukichi thấy mình nằm ở một vị thế kì lạ giữa đời sống tư tưởng Nhật Bản: ông hoàn toàn không thuộc về bất kì phe phái nào.
Đối với những sĩ phu bảo thủ bấu víu vào truyền thống Á Đông, ông bị coi là kẻ đào tẩu mang tư tưởng "bài Á" cay nghiệt, kẻ đã dứt áo chối bỏ nếp sống phong kiến cũ. Đối với giới chính trị gia quyền lực của chính phủ Minh Trị, ông là vị học giả bướng bỉnh và nguy hiểm, kẻ sở hữu một pháo đài báo chí cùng một đại học tư thục nằm hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát của nhà nước. Còn đối với những kẻ sùng bái phương Tây một cách ngô nghê, Yukichi lại quá lí trí và thực dụng, khi ông kiên quyết từ chối việc bắt chước vô điều kiện những thứ xa xỉ bề ngoài của Âu Mỹ. Ông đứng một mình ở giữa, không thuộc về quá khứ, không phụ thuộc vào chính quyền và cũng không hòa tan vào ngoại bang.
Nỗi cô độc ấy không làm Yukichi chao đảo, bởi ông đã quen sống với sự cô độc từ thời thơ ấu ở gian kho gạo Osaka, từ những ngày vắt cạn sức lực bên ngọn đèn Tekijuku hay đêm vắng tự tay bán đi thanh kiếm katana. Nhưng ở quy mô của một nhà tư tưởng dẫn đường cho cả dân tộc, cái giá của sự đứt gãy tư tưởng mang một sức nặng tâm lí khủng khiếp. Yukichi hiểu rằng việc kêu gọi cả một quốc gia "Thoát Á", dứt áo khỏi thứ trật tự Nho giáo đã in sâu vào tiềm thức hàng ngàn năm, sẽ khiến ông phải hứng chịu những làn sóng căm giận và hiểu lầm từ nhiều thế hệ. Người đời dễ dàng tôn vinh một kẻ vinh danh quá khứ vì nó mang lại cảm giác an toàn giả tạo, nhưng họ lại run sợ và oán thán kẻ dám thẳng tay giải phẫu vết thương của hiện tại để mở đường cho tương lai.
Tuy nhiên, trong chiều sâu tâm khảm Fukuzawa Yukichi, cuộc đứt gãy ấy chưa bao giờ là một hành vi chối bỏ cội nguồn hay sự bội phản nhân văn. Đối với ông, "Thoát Á" thực chất là một cuộc giải phóng tâm linh triệt để. Muốn cứu vãn phẩm giá con người, trước hết phải tiêu diệt thứ tư duy hủ lậu đang giam hãm con người trong sự tự mãn và bất lực. Sự tôn trọng chân chính đối với bản sắc không phải là việc ôm chặt lấy cái xác thối của trật tự cũ, mà là dũng cảm đập tan nó để gieo xuống hạt giống của sự sống mới. Giống như một cây cổ thụ muốn vươn cao đón ánh nắng mặt trời bắt buộc phải trút bỏ những lớp lá cành đã mục nát, một quốc gia, hay một cá nhân, muốn tồn tại trước bão táp lịch sử bắt buộc phải dũng cảm đứt gãy với những thói quen tư duy đã lỗi thời.
Chính trong giai đoạn đứt gãy dồn dập này, triết lí "tự đập đi xây lại" của Yukichi đã đạt đến sự chín muồi và hoàn thiện nhất. Ông chứng minh cho lịch sử thấy rằng: sự an toàn thực sự không bao giờ nằm ở sự ổn định giả tạo của quá khứ. Càng ôm chặt lấy những điểm tựa đã bị thời đại đào thải, dù đó là thân phận võ sĩ, vốn tiếng Hà Lan, sự bảo trợ của tầng lớp thống trị hay chiếc bóng văn minh cũ, con người và quốc gia càng dễ dàng bị guồng quay lịch sử quật ngã. Thứ duy nhất giúp chúng ta sống sót chính là bản lĩnh dám đối mặt với sự sụp đổ của các giá trị cũ, chấp nhận nỗi đau của sự đứt gãy và lập tức đứng lên kiến tạo lại nền móng mới từ con số không.
Khi thập niên 1880 khép lại, Nhật Bản chuẩn bị bước vào một chu kì biến động mới với sự ra đời của Hiến pháp Minh Trị và Quốc hội. Giữa những cuồng phong thể chế ấy, ngọn đồi Mita của Keio Gijuku vẫn đứng vững như một pháo đài tri thức độc lập. Fukuzawa Yukichi, lúc này đã bước vào tuổi xế chiều của đời người, nhìn lại hành trình dứt áo tàn khốc mà ông đã đi qua. Ông đã bán thanh kiếm, đã đốt bỏ những chiếc cầu nương tựa, đã thức tỉnh một quốc gia khỏi cơn mê muội. Giờ đây, khi thể xác bắt đầu mệt mỏi sau những thập kỉ chiến đấu không ngơi nghỉ, ông chuẩn bị bước vào chặng đường cuối cùng của cuộc đời: đúc kết toàn bộ di sản đời mình thành một bài học bất tử về "Độc lập Tự tôn", ngọn hải đăng không chỉ soi sáng cho Nhật Bản thế kỷ XX, mà còn rọi thẳng vào những cuộc khủng hoảng danh xưng của con người hiện đại hôm nay.
Đón đọc kì cuối: Di sản cho hậu thế, đến tận thời AI
