Liên hoan phim đi vào lối mòn, các nền điện ảnh nhỏ khó tìm chỗ đứng
Từng là nơi đưa phim độc lập và những tiếng nói ngoài dòng chính đến với khán giả quốc tế, các liên hoan phim ngày nay đang hình thành một hệ thống tiêu chuẩn riêng. Quyền lựa chọn, giải thưởng và khả năng kết nối nhà phát hành của một số sự kiện lớn có thể ảnh hưởng đáng kể đến cơ hội xuất hiện của các tác phẩm trên thị trường toàn cầu.
Vấn đề này được ông Cao Thế Danh, Phó chủ tịch Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Trung Quốc, đề cập tại cuộc đối thoại về các liên hoan phim quốc tế trong khuôn khổ Liên hoan phim Kim Kê lần thứ 39.
Từ không gian độc lập đến hệ thống tiêu chuẩn
Tại cuộc đối thoại về các liên hoan phim quốc tế trong khuôn khổ Liên hoan phim Kim Kê Trung Quốc lần thứ 39, ông Cao Thế Danh, Phó chủ tịch Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Trung Quốc, đã chỉ ra một nghịch lí trong quá trình phát triển của hệ thống liên hoan phim toàn cầu: Một cơ chế từng được hình thành để tạo không gian cho những tiếng nói bên lề đang dần trở thành một thiết chế có những quy tắc và chuẩn mực riêng.
Từ thập niên 1950-1960, các liên hoan phim nghệ thuật tại châu Âu mở ra cơ hội lưu thông quốc tế cho phim tác giả và những tác phẩm không thuộc hệ thống sản xuất thương mại chủ đạo. Những bộ phim ít kinh phí, không có ngôi sao hay mạng lưới phát hành lớn vẫn có cơ hội được giới chuyên môn chú ý.
Tuy nhiên, theo thời gian, hệ thống liên hoan phim ngày càng được chuẩn hóa. Khái niệm festivalization (liên hoan hóa) mô tả quá trình hình thành những quy tắc chung về điều kiện công chiếu, hạng mục tranh giải, phê bình, phát hành và tài trợ.
Cơ chế này giúp phim vượt qua ranh giới quốc gia nhưng cũng tạo ra những thị hiếu thẩm mỹ tương đối ổn định. Một số nhà làm phim có thể điều chỉnh cách kể chuyện để phù hợp với những gì giới phê bình quốc tế dễ tiếp nhận, chẳng hạn khuôn hình tiết chế, diễn xuất xa cách hoặc câu chuyện địa phương được kể qua bi kịch và bản sắc văn hóa.
Theo ông Cao Thế Danh, khi một kiểu biểu đạt liên tục được công nhận và trao giải, nó có thể trở thành công thức thành công. Những tác phẩm không phù hợp với tiêu chuẩn ấy dễ bị đẩy ra ngoài hệ thống.
Cơ hội quốc tế tập trung ở một số liên hoan phim lớn
Theo ông Cao Thế Danh, mạng lưới liên hoan phim toàn cầu đang hình thành một cấu trúc giống như kim tự tháp giá trị. Ở đỉnh là một số liên hoan phim hạng A có sức ảnh hưởng lớn, nắm giữ phần đáng kể cơ hội quảng bá quốc tế, nguồn lực phát hành, giải thưởng và vốn đầu tư.
Ông cho rằng sự phân tầng này không đơn thuần xuất phát từ khác biệt tự nhiên về chất lượng nghệ thuật, mà còn liên quan đến một hệ thống thứ bậc về khả năng được nhìn thấy, được tích lũy qua lịch sử hoạt động của các liên hoan phim.
Nói cách khác, một bộ phim không chỉ cần có chất lượng để bước ra thế giới. Nó còn cần được đặt đúng vào mạng lưới có khả năng tạo ra sự chú ý. Một tác phẩm được lựa chọn tại liên hoan phim có uy tín có thể nhanh chóng thu hút nhà phân phối, giới phê bình và nhà đầu tư. Ngược lại, những bộ phim không lọt vào hệ thống này có thể gặp khó khăn ngay cả khi sở hữu giá trị nghệ thuật đáng kể.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích 26.240 bộ phim được lựa chọn tại 578 liên hoan phim trong giai đoạn 2009-2021. Kết quả cho thấy cơ hội được lựa chọn có mối liên hệ với quy mô dân số và trình độ kinh tế của quốc gia sản xuất phim. Nhìn chung, tác phẩm đến từ những quốc gia đông dân và có nền kinh tế giàu có thường có nhiều cơ hội xuất hiện tại các liên hoan phim hơn.
Điều này đặt các nền điện ảnh nhỏ trước bất lợi kép: Hạn chế kinh phí sản xuất và khó tiếp cận những mạng lưới có khả năng đưa phim ra thế giới.
Việc Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ bổ sung sáu liên hoan phim Cannes, Venice, Berlin, Busan, Sundance và Toronto vào cơ chế xác định phim đủ điều kiện tham gia hạng mục Phim quốc tế xuất sắc tại Oscar cũng cho thấy vai trò ngày càng lớn của các sự kiện này. Thay đổi mở thêm con đường đến Oscar cho phim không nói tiếng Anh, đồng thời tăng giá trị của kết quả tuyển chọn tại một số liên hoan phim.
Áp lực thị trường và những bộ phim khó phát hành
Bên cạnh vấn đề tuyển chọn, điện ảnh nghệ thuật còn gặp trở ngại ở khâu phát hành quốc tế.
Bà Giovanna Fulvi, chuyên gia tuyển chọn phim khu vực Đông Á của Liên hoan phim quốc tế Toronto, cho biết việc đưa một bộ phim đến với khán giả nước ngoài đòi hỏi kinh phí dịch thuật, làm phụ đề, quảng bá và tiếp thị. Những công việc này thường do các công ty phát hành độc lập quy mô nhỏ đảm nhận, trong khi nguồn hỗ trợ cho phát hành chưa tương xứng với sản xuất và hợp tác quốc tế.
Áp lực về tài trợ, lượng khán giả, truyền thông và hiệu quả thị trường cũng khiến các liên hoan phim phải cân nhắc khả năng lan tỏa của tác phẩm. Những bộ phim dễ hiểu, dễ quảng bá thường có lợi thế hơn các tác phẩm thử nghiệm, phá vỡ cấu trúc kể chuyện quen thuộc hoặc đòi hỏi khán giả kiên nhẫn theo dõi.
Ông Cao Thế Danh nhận xét: “Các liên hoan phim ngày càng giỏi trong việc vinh danh những tác phẩm tốt, nhưng lại ngày càng khó dung nạp những tác phẩm khó”.
Trong bối cảnh điện ảnh chịu tác động từ các biến đổi công nghệ, đặc biệt là sự tham gia ngày càng sâu của trí tuệ nhân tạo, không gian dành cho sáng tạo độc lập tiếp tục là vấn đề được đặt ra. Các liên hoan phim vẫn giữ vai trò tuyển chọn và đánh giá nghệ thuật, nhưng cần tạo cơ hội cho những cách biểu đạt khác biệt, nhất là các tác phẩm đến từ những nền điện ảnh hạn chế về nguồn lực.