Quốc hội Mỹ ra ‘tối hậu thư’ về Vòm Vàng cho Lầu Năm Góc
Vào những ngày cuối tháng 1, bầu không khí tại Đồi Capitol trở nên căng thẳng hơn bao giờ hết khi Quốc hội Mỹ chính thức phát đi một chỉ thị mang tính chất tối hậu thư đối với Bộ Quốc phòng.
Các nhà lập pháp đã yêu cầu Lầu Năm Góc (Bộ Quốc phòng Mỹ) phải nhanh chóng chuyển đổi khoản ngân sách khổng lồ đã được phê duyệt cho sáng kiến Vòm Vàng (Golden Dome) thành một bản kế hoạch ngân sách chi tiết và một kiến trúc hệ thống hoàn chỉnh.
Động thái quyết liệt này không chỉ đơn thuần là một thủ tục hành chính, mà nó phát đi một tín hiệu rõ ràng về áp lực ngày càng gia tăng buộc quân đội Mỹ phải chứng minh được lộ trình cụ thể để biến khái niệm phòng thủ nội địa đầy tham vọng này từ những trang giấy vẽ thành một chương trình khả thi, có thể đo lường và kiểm soát được.
Sự giám sát chặt chẽ của giới lập pháp Mỹ đối với sáng kiến Vòm Vàng xuất phát từ những lo ngại có cơ sở. Đã tròn một năm kể từ khi chương trình này được chính thức khai sinh bằng Sắc lệnh Hành pháp 14186 vào tháng 1.2025, nhưng theo các hướng dẫn kèm theo dự luật quốc phòng gần đây, những chi tiết then chốt về thiết kế hệ thống, quy trình tích hợp và trình tự mua sắm vẫn còn là những ẩn số chưa được xác định. Quốc hội Mỹ, với vai trò là cơ quan nắm giữ hầu bao, đang tỏ ra mất kiên nhẫn khi Lầu Năm Góc chưa thể đưa ra một bức tranh rõ ràng về cách thức vận hành của siêu dự án này.
Khoảng trống giữa ngân sách khổng lồ và lộ trình thực thi
Theo báo cáo từ Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS), thông qua luật hòa giải ngân sách cho năm tài khóa 2025, quốc hội đã hào phóng cung cấp tới 24,4 tỉ USD cho các nỗ lực liên quan đến Vòm Vàng.
Số tiền này hiện chưa thể được giải ngân một cách hiệu quả để mua sắm hay ký kết hợp đồng nếu thiếu đi các tài liệu giải trình chi tiết, các lựa chọn kiến trúc kỹ thuật cụ thể và một lịch trình triển khai thực tế. Vấn đề cấp bách hiện nay không còn nằm ở việc tranh luận về sự cần thiết của khái niệm phòng thủ này, vốn đã được thiết lập từ năm 2025, mà là sự chuyển dịch sang giai đoạn thực thi. Điều này đòi hỏi Lầu Năm Góc phải phân bổ dòng tiền cụ thể cho từng hạng mục, ưu tiên hóa các lớp phòng thủ, xác định kiến trúc mục tiêu và thiết lập các cơ chế quản trị dự án minh bạch.
Điểm khác biệt căn bản khiến Vòm Vàng trở nên phức tạp hơn nhiều so với các chương trình mua sắm vũ khí truyền thống nằm ở phạm vi và quy mô của nó. Đây không phải là việc mua một loại máy bay hay tàu chiến đơn lẻ, mà được mô tả là một "hệ thống của các hệ thống". Nó là sự kết hợp tinh vi giữa các cảm biến đặt trên vũ trụ, hệ thống radar mặt đất, các năng lực đánh chặn đa dạng và mạng lưới chỉ huy - kiểm soát toàn cầu.
Mục tiêu tối thượng là tạo ra một chuỗi phòng thủ liên hoàn, khép kín từ khâu cảnh báo sớm cho đến khi tiêu diệt mục tiêu, bao gồm cả khả năng theo dõi chính xác và phân biệt các mối đe dọa. Cách tiếp cận toàn diện này phản ánh một ràng buộc kỹ thuật cốt lõi của phòng thủ tên lửa hiện đại, đó là tên lửa đánh chặn chỉ là một thành tố, trong khi hiệu suất tổng thể lại phụ thuộc phần lớn vào tính liên tục của việc theo dõi, chất lượng dữ liệu và thời gian có sẵn để các cấp chỉ huy đưa ra quyết định sinh tử.
Sự phức tạp của Vòm Vàng còn bị chi phối bởi sự đa dạng và nguy hiểm của các mối đe dọa hiện hữu. Một kiến trúc phòng thủ nhiều lớp là yêu cầu bắt buộc khi đối mặt với bức tranh an ninh hiện đại. Tên lửa đạn đạo, dù nguy hiểm, vẫn có thể bị phát hiện sớm và theo dõi suốt hành trình bay. Tuy nhiên, tên lửa hành trình lại hoạt động ở độ cao thấp, lợi dụng giới hạn đường chân trời của radar để lẩn tránh và thu hẹp phạm vi phát hiện.
Nguy hiểm hơn cả là các loại vũ khí siêu vượt âm, đặc biệt là các phương tiện lượn cơ động, đã tạo ra một lớp phức tạp mới khi kết hợp tốc độ cực cao với khả năng thay đổi độ cao và quỹ đạo khó lường. Những đặc tính này "nén" thời gian phản ứng của hệ thống phòng thủ xuống mức tối thiểu và gia tăng áp lực lên hệ thống theo dõi. Do đó, Vòm Vàng được thiết kế để liên kết nhiều lớp cảm biến với nhiều lớp đánh chặn nhằm tạo ra các cơ hội tiêu diệt liên tiếp, giảm thiểu tối đa các khoảng trống trong vùng phủ sóng.
Sự phối hợp giữa không gian và mặt đất
Trong kiến trúc đồ sộ này, phân khúc không gian đóng vai trò là thành phần định hình cấu trúc, bởi nó quyết định thời gian cảnh báo và chất lượng theo dõi ban đầu. CRS nhấn mạnh tầm quan trọng sống còn của các hệ thống vệ tinh đối với nhiệm vụ phát hiện và theo dõi, và các nỗ lực của Mỹ hiện đã bao gồm những chương trình vệ tinh hồng ngoại tiên tiến.
Các cảm biến hồng ngoại trên quỹ đạo này hỗ trợ việc phát hiện sớm dấu hiệu nhiệt từ vụ phóng tên lửa và quan trọng hơn là giúp duy trì sự giám sát liên tục vượt ra ngoài những giới hạn địa lý và đường chân trời của radar mặt đất. Lợi thế về thời gian mà lớp không gian mang lại là vô giá, bởi nó nới rộng biên độ ra quyết định, cho phép kích hoạt sớm các cảm biến mặt đất và cải thiện xác suất tạo ra dữ liệu theo dõi đủ chất lượng để dẫn bắn cho tên lửa đánh chặn.
Tiếp nối lớp không gian là lớp mặt đất, nơi phụ thuộc hoàn toàn vào các hệ thống radar có khả năng cung cấp tham số theo dõi chính xác và khả năng phân biệt mục tiêu đáng tin cậy. Các cảm biến phân biệt tầm xa được thiết kế để tách biệt các mối đe dọa thực sự khỏi các mồi bẫy, mảnh vỡ tên lửa hoặc các vật thể phụ. Khả năng này trở thành yếu tố quyết định sự thành bại khi đối phương sử dụng các biện pháp đối kháng điện tử hoặc thả mồi bẫy.
Trong một hệ thống phòng thủ đa lớp, mức độ chính xác này ảnh hưởng trực tiếp đến học thuyết khai hỏa, việc phân bổ số lượng tên lửa đánh chặn và khả năng tránh làm cạn kiệt kho đạn dược một cách lãng phí vào các mục tiêu giả. Về mặt kỹ thuật, các radar này thường dựa vào công nghệ mảng pha quét điện tử chủ động (AESA), cho phép cập nhật dữ liệu theo dõi cực nhanh và giám sát đồng thời hàng trăm vật thể.
Tương tự như lớp cảm biến, lớp đánh chặn cũng không thể bị thu hẹp vào một loại tên lửa duy nhất. Vòm Vàng dự kiến sẽ kết hợp các phương án đánh chặn ở các pha bay khác nhau tùy thuộc vào loại mối đe dọa và quỹ thời gian cho phép. Một số loại tên lửa đánh chặn được thiết kế cho các pha cuối ở độ cao lớn, trong khi số khác hỗ trợ các cơ hội đánh chặn sớm hơn ngay từ pha giữa.
Mục đích của việc phân lớp này là cho phép thực hiện các loạt bắn tuần tự vào cùng một mục tiêu. Điều này phản ánh một thực tế tác chiến rằng việc đánh chặn không bao giờ được đảm bảo thành công 100%, và một kiến trúc có khả năng phục hồi phải cung cấp nhiều cơ hội tiêu diệt, kể cả trong điều kiện bị gây nhiễu, mất dấu vết mục tiêu hoặc thất bại trong loạt bắn đầu tiên.
Tuy nhiên, xương sống cho phép toàn bộ hệ thống này vận hành trơn tru vẫn là mạng lưới chỉ huy và kiểm soát. Vòm Vàng đòi hỏi những mạng lưới máy tính siêu việt có khả năng tổng hợp dữ liệu không đồng nhất từ cảm biến không gian và mặt đất, sau đó phân phối một bức tranh chiến thuật nhất quán đến các đơn vị hỏa lực.
Trong điều kiện bị tấn công dồn dập, thách thức không chỉ nằm ở việc phát hiện mà còn ở việc ưu tiên mục tiêu, phân công nhiệm vụ và ra quyết định nhanh chóng dựa trên các quy tắc giao chiến, tất cả đều phải được hỗ trợ bởi các đường truyền dữ liệu kiên cố. Nếu thiếu đi lớp liên kết này, toàn bộ kiến trúc sẽ trở thành một tập hợp các khí tài hiện đại nhưng rời rạc, có thể hiệu quả ở quy mô cục bộ nhưng hoàn toàn bất lực trong việc cung cấp một chức năng phòng thủ quốc gia tích hợp.
Những người trong cuộc nói gì?
Việc dự án phòng thủ “Vòm Vàng” triển khai chậm được cho là xuất phát một phần từ việc Nhà Trắng chưa giải ngân hàng tỉ USD ngân sách đã được quốc hội phê duyệt. Theo các nguồn tin nội bộ và cựu quan chức Bộ Quốc phòng Mỹ trao đổi với Politico, tình trạng này khiến các tập đoàn công nghiệp quốc phòng không thể mở rộng quy mô tham gia, làm chậm tiến độ chung của chương trình. “Mọi thứ đang đứng trước nguy cơ bị đình trệ”, cựu quan chức Lầu Năm Góc cảnh báo.
Do chưa tiếp cận được hoàn toàn khoản ngân sách 24 tỉ USD dành cho kiến trúc phòng thủ, Lầu Năm Góc hiện chỉ có thể triển khai dự án thông qua các hợp đồng nhỏ, rải rác để từng bước phát triển các thành phần ban đầu, đặc biệt là các tên lửa đánh chặn đặt trong không gian. Tháng 11 năm ngoái, Independent cho biết Lực lượng Không gian Mỹ đã trao nhiều hợp đồng thử nghiệm cho các doanh nghiệp nhằm phát triển nguyên mẫu hệ thống, mỗi hợp đồng có giá trị dưới 9 triệu USD và không công bố danh tính nhà thầu.
Sự thận trọng này đang gây tâm lý thất vọng trong giới công nghiệp quốc phòng. Một đại diện ngành, giấu tên, cho biết việc sử dụng cơ chế “giải thưởng” thay vì ký hợp đồng dài hạn, trong khi ngân sách đã được phân bổ, khiến doanh nghiệp khó xây dựng kế hoạch đầu tư nghiêm túc. Nhiều công ty cũng e ngại rót vốn tự có vào dự án do lo ngại chương trình có thể không được duy trì dưới chính quyền kế nhiệm, nhất là khi công nghệ liên quan còn phức tạp và chưa được kiểm chứng.
“Hầu như không ai trong ngành tin rằng các tên lửa đánh chặn đặt trong không gian chắc chắn sẽ tồn tại sang nhiệm kỳ tiếp theo”, một nguồn tin khác nhận định với Politico. Theo đó, các doanh nghiệp chủ yếu tận dụng những chương trình nghiên cứu - phát triển sẵn có, chờ chính quyền Trump đẩy nhanh chi tiêu để tạo dấu hiệu tiến triển.
Bên cạnh khó khăn về tài chính và niềm tin thị trường, bài toán tích hợp hệ thống cũng đặt ra nhiều dấu hỏi. Bà Elaine McCusker, cựu quan chức phụ trách ngân sách của Lầu Năm Góc, cho rằng dự án bao gồm quá nhiều hướng triển khai song song, trong đó một phần giao cho doanh nghiệp, phần khác do chính phủ tự thực hiện, khiến việc kết nối thành một hệ thống vận hành hiệu quả vẫn chưa rõ ràng.
Dù vậy, chính quyền Tổng thống Trump tiếp tục khẳng định dự án đang đi đúng lộ trình. Lầu Năm Góc cho biết Văn phòng Vòm Vàng vẫn đáp ứng các mục tiêu đề ra trong sắc lệnh hành pháp của Tổng thống, nhấn mạnh rằng quá trình triển khai có tính linh hoạt nhưng các nền tảng cốt lõi đã được hình thành. Tướng Michael Guetlein của Lực lượng Không gian Mỹ cũng cho biết kế hoạch thử nghiệm một tên lửa đánh chặn đặt trong không gian có thể diễn ra trong vòng hai năm tới.
Nhà Trắng khẳng định Vòm Vàng sẽ ứng dụng công nghệ thế hệ mới để đối phó với môi trường đe dọa ngày càng phức tạp, đồng thời coi đây là dự án mang tính lâu dài nhằm bảo vệ lãnh thổ Mỹ. Tuy nhiên, trên thực tế, việc chờ đợi sự phê chuẩn cuối cùng từ Nhà Trắng vẫn là nút thắt then chốt trước khi dòng tiền lớn được giải ngân. Trong khi đó, dự án còn đối mặt với những thách thức an ninh và chính trị khác, từ nguy cơ tấn công mạng nhằm vào nền tảng công nghiệp quốc phòng, cho đến các căng thẳng xoay quanh Greenland - khu vực được xem là có vị trí chiến lược đối với kiến trúc Vòm Vàng trong tương lai.
