Sâm Ngọc Linh ở Gia Lai: Nên trồng dưới tán rừng hay trong nhà màng?
Gia Lai có nhiều khu vực cao trên 1.000 m phù hợp để phát triển sâm Ngọc Linh. Một doanh nghiệp đề xuất trồng trong nhà màng, nhà kính để đỡ ảnh hưởng đến rừng. Cơ quan quản lý yêu cầu mọi dự án phải đặt việc bảo vệ rừng lên hàng đầu
Sâm Ngọc Linh ở Gia Lai: Có điều kiện, đã có dự án
Ông Đoàn Ngọc Có, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Gia Lai, cho biết tỉnh có nhiều khu vực cao trên 1.000 m, phù hợp để nghiên cứu và phát triển loại dược liệu quý này. Trên địa bàn đã có một số dự án trồng sâm Ngọc Linh, mở ra triển vọng về vùng nguyên liệu giá trị cao.
Về quản lý giống, ông nhấn mạnh phải thực hiện nghiêm quy định về công nhận cây đầu dòng và vườn cây đầu dòng, tức nguồn cây mẹ tốt dùng để nhân giống. Cơ sở sản xuất, kinh doanh giống phải đáp ứng điều kiện theo quy định để bảo đảm giống chất lượng trước khi đưa vào sản xuất.
Ông Phan Thanh Thiên, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Phát triển Khoa học Quốc tế Trường Sinh, cho rằng sâm Ngọc Linh có tiềm năng ở nhiều khu vực Tây Nguyên. Doanh nghiệp đã phát triển 12 ha sâm ứng dụng công nghệ cao tại xã Ngọc Lây, độ cao khoảng 1.200 m, nơi khí hậu tương đối khắc nghiệt. Ngoài các vùng trồng tại núi Ngọc Linh và Nam Trà My, doanh nghiệp đang nghiên cứu mở rộng sang địa bàn mới.
Tại Gia Lai, doanh nghiệp đã đầu tư, nghiên cứu hơn 3 năm và trồng thử nghiệm 2 năm sâm Ngọc Linh dưới tán rừng ở xã Đăk Rong. Bước đầu, khu vực này được đánh giá có khí hậu, thời tiết phù hợp với sinh trưởng của cây sâm.
Công nghệ cao để giảm áp lực lên rừng
Theo ông Thiên, phát triển sâm Ngọc Linh không nên chỉ dựa vào cách trồng truyền thống dưới tán rừng. Khi mở rộng diện tích, cách này có thể ảnh hưởng đến thảm thực vật và môi trường sinh thái. Thay vào đó, cần đẩy mạnh nghiên cứu, dùng công nghệ cao để chủ động kiểm soát điều kiện sinh trưởng, nâng chất lượng dược liệu và giảm chi phí.
Tại khu vực Kon Tum trước đây, doanh nghiệp dự kiến phát triển vùng trồng khoảng 1.000 ha. Trong đó 100 ha dùng công nghệ cao, gồm nhà màng, nhà kính và nhà lưới. Mô hình này cho phép kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, dịch bệnh và các yếu tố bất lợi, qua đó giảm rủi ro và tạo điều kiện sản xuất quy mô lớn.
Lãnh đạo doanh nghiệp đặt mục tiêu đưa chi phí sản xuất sâm Ngọc Linh công nghệ cao xuống khoảng 10 triệu đồng/kg, để người tiêu dùng dễ tiếp cận hơn. Ông kỳ vọng điều kiện tự nhiên và công nghệ canh tác hiện đại sẽ giúp Gia Lai dần trở thành trung tâm sản xuất, chế biến dược liệu giá trị cao của khu vực.
Đại diện Trường Sinh Group cho biết doanh nghiệp chọn phát triển vùng nguyên liệu làm nền tảng sản xuất. Tại Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu, doanh nghiệp đã phát triển vùng trồng dược liệu khoảng 12 ha, vốn đầu tư 50 tỷ đồng. Tại khu vực Trà Linh, Đà Nẵng, doanh nghiệp định hướng hợp tác với Công ty Cổ phần Trồng trọt - Chế biến dược liệu Quảng Nam và người dân để phát triển vùng trồng, cam kết mua sâm Ngọc Linh, quy mô dự kiến 500 tỷ đồng.
Với Gia Lai, doanh nghiệp xác định đây là địa bàn chiến lược để phát triển vùng nguyên liệu dài hạn. Dự án sâm Ngọc Linh và dược liệu dưới tán rừng tại xã Đăk Rong dự kiến quy mô 850 ha, vốn đầu tư khoảng 500 tỷ đồng. Dự án hướng tới vùng nguyên liệu dùng công nghệ cao, bảo vệ rừng, nghiên cứu nguồn gen và tạo sinh kế cho cộng đồng. Nội dung hợp tác sẽ được trao đổi trên cơ sở hồ sơ pháp lý, tính khả thi và lộ trình của dự án.
Về đầu ra, doanh nghiệp đã đặt chi nhánh tại Hà Nội và TP.HCM, mở rộng mạng lưới đại lý và hệ thống bán hàng toàn quốc. Doanh nghiệp cũng bán qua các kênh thương mại điện tử như Droppii, TikTok Shop, Shopee và kênh của đối tác.
Bảo vệ rừng phải đặt lên trước
Ông Nguyễn Nam Sơn, Phó Trưởng phòng Phát triển rừng, Cục Lâm nghiệp - Kiểm lâm, đề nghị rà soát các quy hoạch lâm nghiệp, quy hoạch tỉnh, quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất cùng các đề án dược liệu liên quan. Theo ông, cần chia ba nhóm khu vực: có tiềm năng phát triển, cần ưu tiên bảo vệ hoặc phục hồi rừng, và không phù hợp do yêu cầu bảo tồn, phòng hộ, điều kiện sinh thái hoặc giới hạn của pháp luật. Địa phương nên xây dựng cơ sở dữ liệu về vùng tiềm năng, gắn với loại dược liệu, chủ rừng, hạ tầng và nhu cầu thị trường.
Với chủ rừng, ông Sơn đề nghị rà soát phương án quản lý rừng bền vững, đánh giá điều kiện sinh thái và khả năng tổ chức sản xuất trước khi triển khai. Doanh nghiệp, hợp tác xã và cộng đồng cần có liên kết với đầu ra rõ ràng, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và cách chia sẻ lợi ích minh bạch. Thời gian đầu tư phải phù hợp chu kỳ cây trồng và thời hạn thuê môi trường rừng.
Về chính sách, ông đề nghị tiếp tục rà soát thời hạn thuê môi trường rừng so với thời gian sinh trưởng của một số loại dược liệu, cùng khả năng tiếp cận chính sách hỗ trợ và thủ tục phối hợp. Quy định chỉ nên đề xuất sửa khi có đánh giá đầy đủ về căn cứ pháp lý, tác động, tính khả thi và yêu cầu bảo vệ rừng.
Bà Nguyễn Thị Anh Nguyên, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Gia Lai, nhấn mạnh bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học phải đặt lên hàng đầu khi trồng dược liệu dưới tán rừng. Việc chọn cây, quy mô và cách làm phải phù hợp hiện trạng rừng, tuân thủ pháp luật và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, chủ rừng, doanh nghiệp và người dân. Với sâm Ngọc Linh, bà cho rằng cần phát triển theo quy trình chặt chẽ, gắn với nhu cầu thị trường, tránh mở rộng khi chưa có đầu ra ổn định.
Theo ông Có, Gia Lai định hướng phát triển khoảng 31.000 ha dược liệu dưới tán rừng đến năm 2030. Ông nhấn mạnh mở rộng diện tích phải gắn với chế biến và thị trường tiêu thụ.
PGS.TS Đỗ Thị Hà, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu (Bộ Y tế), lưu ý vùng trồng sâm ở Tây Nguyên cần dựa trên kết quả khảo nghiệm điều kiện sinh thái, chất lượng giống, tỷ lệ sống, hàm lượng hoạt chất (thành phần tạo nên tác dụng của dược liệu) và khả năng tiêu thụ.
Việc trồng sâm dưới tán rừng phải tuân thủ pháp luật về lâm nghiệp và bảo tồn nguồn gen. Theo bà, chế biến sâu chỉ thực sự tạo giá trị khi sản phẩm có thị trường và phần giá trị tăng thêm đủ bù chi phí đầu tư.
