Sau loạt sai phạm, đã đến lúc bỏ Quỹ bình ổn xăng dầu
Nếu tiền quỹ nằm tại nhiều doanh nghiệp, ranh giới giữa tiền phải quản lý theo mục đích bình ổn và dòng tiền kinh doanh có thể bị xóa nhòa, tạo nguy cơ chiếm dụng hoặc sử dụng sai mục đích.
Bộ Công Thương đang lấy ý kiến dự thảo lần thứ 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu, trong đó đề xuất bỏ Quỹ bình ổn giá xăng dầu khỏi danh mục các biện pháp bình ổn giá, đồng thời chấm dứt trích lập, chi sử dụng quỹ từ ngày 1/1/2027.
Đây là đề xuất đáng ủng hộ. Bởi sau nhiều năm vận hành, Quỹ bình ổn không chỉ bộc lộ những hạn chế về hiệu quả điều tiết giá mà còn phát sinh nhiều bất cập trong quản lý, sử dụng tiền. Vấn đề đặt ra lúc này không phải Nhà nước có nên bình ổn thị trường xăng dầu hay không, mà là cần sử dụng công cụ nào để vừa hạn chế những cú sốc giá, vừa không làm méo mó tín hiệu thị trường.
Đặc biệt, sau hàng loạt sai phạm trong quản lý, sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu, đề xuất bỏ quỹ từ năm 2027 là cơ hội để thay đổi cách điều hành thị trường. Thay vì dùng tiền người dân đóng góp để can thiệp vào giá bán, Nhà nước nên ưu tiên các công cụ kinh tế như thuế, phí và dự trữ xăng dầu, bảo đảm thị trường vận hành minh bạch, hiệu quả hơn.
Vấn đề đặt ra lúc này không phải Nhà nước có nên bình ổn thị trường xăng dầu hay không, mà là cần sử dụng công cụ nào để vừa hạn chế những cú sốc giá, vừa không làm méo mó tín hiệu thị trường.
Bình ổn giá nhưng không thể làm méo mó thị trường
Quỹ bình ổn giá xăng dầu được hình thành từ khoản tiền trích lập trong giá bán lẻ, tức người tiêu dùng đóng góp vào quỹ. Khi giá tăng, cơ quan điều hành có thể quyết định chi quỹ để hạn chế mức tăng; khi điều kiện phù hợp, quỹ được trích lập trở lại.
Cơ chế này từng được kỳ vọng giúp giảm áp lực tăng giá nhiên liệu, qua đó hỗ trợ kiểm soát lạm phát và ổn định đời sống người dân. Tuy nhiên, xét về bản chất, đây vẫn là tiền của người tiêu dùng được thu trước và sử dụng vào những thời điểm nhất định, chứ không phải nguồn lực miễn phí từ bên ngoài đưa vào thị trường.
Giới phân tích kinh tế nhận định Quỹ bình ổn không giúp người tiêu dùng giảm chi phí theo nghĩa thực chất. Khi giá thế giới biến động quá mạnh, mức chi quỹ cũng không đáng kể so với quy mô biến động, nên hiệu quả hạn chế cú sốc giá có thể không như kỳ vọng.
Thực tế, trong sáu kỳ điều hành từ đầu tháng 9 đến ngày 8/10/2026, giá xăng E5 tăng tổng cộng 5.220 đồng/lít, còn xăng E10 tăng 4.980 đồng/lít. Dù cơ quan điều hành đã có những lần chi quỹ để hạ nhiệt giá, xu hướng tăng vẫn tiếp diễn.
Điều đó cho thấy một quỹ tiền có giới hạn khó có thể chống đỡ những biến động lớn và kéo dài của thị trường năng lượng. Việc cố giữ giá bán trong nước thấp hơn diễn biến thị trường còn có thể khiến tín hiệu giá không phản ánh đầy đủ chi phí thực tế, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong tính toán giá vốn và kế hoạch kinh doanh.
Ở góc độ nhà bán lẻ, TS Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty TNHH MTV Bội Ngân, cho rằng chính sách bình ổn hiện nay tập trung hỗ trợ giá cho thị trường nhưng chưa quan tâm đúng mức đến doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu, lực lượng trực tiếp duy trì hệ thống phân phối và thực hiện nhiệm vụ bán hàng liên tục theo yêu cầu của Nhà nước.
Theo ông Tây, quỹ được lập ra để ổn định thị trường chứ không phải sử dụng một lượng tiền lớn kéo giá xuống đột ngột, khiến hàng tồn kho mất giá và đẩy thiệt hại về phía doanh nghiệp bán lẻ. Doanh nghiệp có thể phải tự gánh chịu rủi ro về giá vốn, chi phí vận hành và thua lỗ.
Một chính sách bình ổn sẽ khó đạt hiệu quả bền vững nếu việc hỗ trợ giá lại khiến những đơn vị trực tiếp bảo đảm nguồn cung suy yếu. Thị trường ổn định không chỉ là giá bán ít biến động, mà còn phải bảo đảm doanh nghiệp có đủ điều kiện duy trì hoạt động và cung ứng xăng dầu.
Ông Văn Tấn Phụng, Chủ tịch HĐQT Công ty Thương mại Dầu khí Đồng Nai cho rằng “bỏ quỹ bình ổn xăng dầu” là hợp lý. Ông lập luận, có những lúc quỹ hoạt động thiếu minh bạch đã tạo kẽ hở để một số doanh nghiệp chiếm dụng vốn, sinh ra nhiều tiêu cực trong quản lý tài chính.
“Nhà nước nên bỏ quỹ này để thị trường xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường và tiệm cận dần với giá xăng dầu trên thị trường thế giới. Để phòng ngừa rủi ro về giá trong kinh doanh xăng dầu, cần có công cụ khác như thuế, phí... Cần gia tăng cạnh tranh, giảm bớt sự can thiệp của nhà nước", ông Phụng nói.
Một chính sách bình ổn sẽ khó đạt hiệu quả bền vững nếu việc hỗ trợ giá lại khiến những đơn vị trực tiếp bảo đảm nguồn cung là các doanh nghiệp bán lẻ suy yếu.
Tiền của người dân không thể trở thành nguồn vốn cho doanh nghiệp
Bất cập lớn hơn của Quỹ bình ổn nằm ở cơ chế quản lý và sử dụng tiền.
Theo kết luận thanh tra được công bố công khai, có 7/15 thương nhân đầu mối xăng dầu sử dụng sai mục đích tiền quỹ, không chuyển tiền về tài khoản quỹ theo quy định mà để lại tài khoản thanh toán của doanh nghiệp trong nhiều kỳ, với tổng số tiền hơn 7.927 tỷ đồng trước khi hoàn trả.
Một số vụ việc nghiêm trọng liên quan đến sử dụng quỹ đã được chuyển cơ quan điều tra. Những sai phạm này cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở hiệu quả điều tiết giá, mà còn ở cách quản lý nguồn tiền do người tiêu dùng đóng góp.
Theo ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, các đợt chi quỹ có hỗ trợ bình ổn giá trong nước, nhưng mặt trái là quỹ bị âm tại nhiều doanh nghiệp. Khi giá thế giới tăng, việc can thiệp thông qua quỹ cũng khiến giá trong nước không phản ánh đầy đủ diễn biến thị trường.
Ông Bảo cũng chỉ ra rằng các quy định về căn cứ trích lập, chi sử dụng quỹ đã thay đổi qua những lần sửa đổi nghị định. Khi thiếu những nguyên tắc đủ cụ thể, việc xác định mức trích, chi theo từng kỳ điều hành trở nên khó dự báo.
Một công cụ sử dụng tiền của người dân phải có nguyên tắc vận hành rõ ràng, minh bạch và dễ giám sát. Nếu tiền quỹ nằm tại nhiều doanh nghiệp, ranh giới giữa tiền phải quản lý theo mục đích bình ổn và dòng tiền kinh doanh có thể bị xóa nhòa, tạo nguy cơ chiếm dụng hoặc sử dụng sai mục đích.
Vì vậy, đây là thời điểm phù hợp để ngành xăng dầu chuyển sang giai đoạn vận hành theo cơ chế thị trường, không cần tiếp tục duy trì Quỹ bình ổn như một công cụ điều hành giá thường xuyên.
Khi giá thế giới tăng, việc can thiệp thông qua quỹ cũng khiến giá trong nước không phản ánh đầy đủ diễn biến thị trường.
Điều tiết bằng thuế, phí thay vì mệnh lệnh hành chính
Bỏ Quỹ bình ổn không có nghĩa Nhà nước buông lỏng quản lý giá xăng dầu. Điều cần thay đổi là phương thức can thiệp, từ việc sử dụng một quỹ tiền có nhiều bất cập sang những công cụ kinh tế minh bạch, có mục tiêu và phù hợp với từng tình huống.
Trước hết, thuế và phí có thể được sử dụng để giảm áp lực giá khi thị trường biến động mạnh. Khi giá nhiên liệu thế giới tăng đột biến, Nhà nước có thể xem xét điều chỉnh các sắc thuế thuộc thẩm quyền theo quy định, với mức độ và thời hạn phù hợp, nhằm hạn chế tác động đến chi phí sản xuất, vận tải và đời sống người dân.
Ưu điểm của cách làm này là tác động trực tiếp đến các thành phần cấu thành giá xăng dầu, thay vì thu tiền của người tiêu dùng vào quỹ rồi sử dụng chính nguồn tiền ấy để điều tiết giá ở những kỳ sau.
Bên cạnh đó, tăng cường dự trữ xăng dầu quốc gia bằng hiện vật là giải pháp quan trọng để bảo đảm an ninh năng lượng. Khi nguồn cung thế giới bị gián đoạn hoặc thị trường xảy ra biến động bất thường, lượng xăng dầu dự trữ có thể được đưa ra sử dụng để bổ sung nguồn cung, hạn chế nguy cơ thiếu hàng.
Một khoản tiền có thể hỗ trợ điều chỉnh giá trong ngắn hạn nhưng không thể thay thế lượng nhiên liệu thực tế khi nguồn cung bị đứt gãy. Do đó, nâng cao năng lực dự trữ, dự báo cung cầu và tổ chức hệ thống phân phối cần được xem là nhiệm vụ lâu dài, thay vì phụ thuộc vào Quỹ bình ổn.
Dự thảo lần thứ 14 cũng đề xuất bổ sung khả năng áp dụng giá tối đa, khung giá hoặc giá cụ thể trong một thời hạn nhất định khi cần thiết. Đây vẫn là những công cụ cho phép Nhà nước can thiệp trong tình huống đặc biệt. Tuy nhiên, việc áp dụng cần có căn cứ rõ ràng, công khai, giới hạn thời gian và được rà soát khi nguyên nhân gây biến động không còn.
Trong điều kiện bình thường, giá cần phản ánh sát cung cầu và chi phí thị trường. Khi xuất hiện cú sốc thực sự, Nhà nước có thể can thiệp có mục tiêu, có thời hạn và xác định rõ điều kiện kết thúc. Những biện pháp ngoại lệ không nên trở thành cách điều hành thường xuyên.
Bỏ Quỹ bình ổn giá xăng dầu vì thế không đồng nghĩa Nhà nước mất đi công cụ điều tiết. Ngược lại, đây là cơ hội để chuyển từ cách can thiệp gây nhiều tranh luận sang phương thức quản lý dựa trên các nguyên tắc kinh tế, minh bạch và hiệu quả hơn.
Khi cần hỗ trợ người dân, Nhà nước nên sử dụng những công cụ kinh tế phù hợp, thay vì duy trì một cơ chế mà hiệu quả và tính minh bạch đã bộc lộ nhiều hạn chế.
Bình ổn thực chất không phải cố giữ giá bằng mọi cách, mà là bảo đảm nguồn cung thông suốt, giá cả phản ánh tương đối đúng thực tế thị trường và doanh nghiệp có điều kiện hoạt động bền vững. Khi cần hỗ trợ người dân, Nhà nước nên sử dụng những công cụ kinh tế phù hợp, thay vì duy trì một cơ chế mà hiệu quả và tính minh bạch đã bộc lộ nhiều hạn chế.
Đã đến lúc thị trường xăng dầu cần được điều hành bằng cơ chế thị trường, với thuế, phí, dự trữ và các biện pháp quản lý có mục tiêu, thay vì phụ thuộc vào Quỹ bình ổn giá.