Sinh viên làm chủ AI: Thảo luận, tranh biện trực tiếp!
Giờ đây, các công cụ AI không chỉ dừng lại ở vai trò hỗ trợ tìm kiếm dữ liệu thô, mà đã len lỏi sâu vào chuỗi quy trình học tập, từ phân tích dữ liệu, gợi ý ý tưởng cho đến việc trực tiếp cấu trúc bài vở.
Bài toán làm chủ công nghệ AI tại giảng đường đại học
Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh không còn là lời cảnh báo mang tính tương lai, mà đã trở thành một thực tế định hình lại toàn diện cấu trúc giáo dục đại học.
Đứng trước một xu thế không thể đảo ngược, giáo dục đại học đang đối mặt với bài toán mang tính sống còn: Làm thế nào để định vị lại lằn ranh đạo đức học thuật khi sinh viên đang làm chủ công nghệ với tốc độ vượt bậc so với hệ thống quản lí truyền thống?
Chia sẻ góc nhìn về làn sóng này với Một Thế Giới, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội) - nhận định rằng việc học sinh, sinh viên chủ động, linh hoạt sử dụng AI là điều hoàn toàn không thể né tránh.
Ngay từ thời điểm ChatGPT vừa xuất hiện, các nhà quản lí giáo dục hàng đầu đã đạt được sự đồng thuận rằng câu chuyện AI và không gian học đường sẽ còn song hành rất lâu, ngày càng lún sâu và thực chất hơn.
Do đó, tư duy cốt lõi hiện nay không phải là câu chuyện cấm đoán hay cho phép mang tính hành chính, mà là năng lực thích ứng tổng thể của hệ thống tổ chức, quản lí và đánh giá đào tạo.
Sự thích ứng này, trước hết và quan trọng nhất, phải bắt nguồn từ nhận thức của đội ngũ giảng viên. Trong một kịch bản mà kĩ năng và tần suất sử dụng AI của người học tăng trưởng theo cấp số nhân, người thầy buộc phải được tập huấn, cập nhật liên tục để không chỉ hiểu mà còn phải làm chủ công nghệ.
Nếu khoảng cách về năng lực công nghệ giữa thầy và trò bị nới rộng, hệ thống giáo dục sẽ rơi vào thế bị động. Việc sinh viên tận dụng AI để khai phá tư liệu hay kiến tạo ý tưởng không có gì sai trái về mặt bản chất, nhưng nó đòi hỏi một tư duy quản lí linh hoạt, nhìn nhận AI như một chất xúc tác thay vì một mối đe dọa.
Ma trận "nhân hóa" văn bản và nguy cơ của vòng lặp chấm điểm ảo
Dù xu hướng tích cực vẫn đang chiếm ưu thế, những biểu hiện lệch lạc trong việc sử dụng AI nhằm đối phó với hệ thống kiểm tra bắt đầu xuất hiện những biến tướng tinh vi.
Nỗi lo ngại bài làm bị các thuật toán quét đạo văn phát hiện đã thúc đẩy sự ra đời của một phân khúc công nghệ bổ trợ: Các công cụ "nhân hóa" văn bản AI (AI Humanizer) như Humanize AI Pro, TwainGPT hay Undetectable AI.
Bằng cách tái cấu trúc câu từ, thay đổi linh hoạt ngữ pháp và thậm chí là cố tình chèn thêm các lỗi diễn đạt ngẫu nhiên để mô phỏng "vết bám tư duy" của con người, các công cụ này đã tạo ra những văn bản có độ tự nhiên rất cao, dễ dàng vượt qua các bộ lọc kĩ thuật của nhà trường.
Thực trạng này đẩy các giảng đường vào nguy cơ đối mặt với một vòng lặp: Giảng viên dùng AI để tối ưu hóa việc ra đề tài, sinh viên dùng AI để tự động hóa bài làm, và sau đó hệ thống lại dùng AI để hỗ trợ chấm điểm.
Nếu kịch bản này diễn ra trên diện rộng, bản chất của giáo dục - nơi cốt lõi là sự tương tác tư duy và chuyển hóa tri thức giữa con người với con người - sẽ hoàn toàn bị triệt tiêu, thay thế bằng một chuỗi vận hành khép kín của các thuật toán.
Để ngăn chặn nguy cơ này, Học viện Ngoại giao lại chọn cách vô hiệu hóa thế mạnh của AI tạo sinh bằng việc đẩy mạnh văn hóa tranh biện và thảo luận lập trường trực tiếp tại lớp.
Theo các nhà quản lí đào tạo tại đây, AI có thể rất xuất sắc trong việc tổng hợp một bài luận phân tích bối cảnh quốc tế trôi chảy, nhưng nó hoàn toàn bất lực trong việc thể hiện nhãn quan chính trị sắc sảo, cá tính ngoại giao và khả năng phản ứng linh hoạt trước những luồng ý kiến đối lập trong thời gian thực.
Việc hạ thấp tỉ trọng điểm số của các bài luận về nhà và tăng cường kiểm tra kĩ năng tương tác trực tiếp là cách hiệu quả để khẳng định giá trị độc bản của người học.
Đa dạng, linh hoạt phương thức kiểm tra
Giải pháp căn cơ để cắt đứt sự lệ thuộc vào AI, theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, chính là việc triệt để đa dạng hóa và linh hoạt hóa phương thức kiểm tra.
Giảng viên cần chủ động giảm thiểu các bài tiểu luận truyền thống, vốn là mảnh đất màu mỡ cho các công cụ xào nấu văn bản, để thay thế bằng các hình thức tọa đàm, hội thảo, seminar chuyên đề ngay trong không gian lớp học.
Khi đối thoại trực tiếp, năng lực truyền tải, tư duy phản biện và chiều sâu tri thức của mỗi cá nhân sẽ được bộc lộ một cách chân thực nhất mà không một công cụ AI nào có thể phát biểu thay.
Nhìn nhận vấn đề ở một tầm vóc vĩ mô hơn, PGS.TS Nguyễn Phi Lê - người điều hành nhóm nghiên cứu của Viện Nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI4LIFE) - nhấn mạnh rằng, việc sử dụng AI đúng cách sẽ mang lại hiệu suất công việc vượt trội nhờ khả năng tổng hợp kho tàng tri thức khổng lồ của nhân loại.
Tuy nhiên, nếu nền giáo dục chỉ bằng lòng với việc dạy sinh viên cách khai thác các API có sẵn của nước ngoài để tạo ra các ứng dụng bề nổi, Việt Nam sẽ mãi mãi đứng ở phần "ngọn" và bị phụ thuộc hoàn toàn về mặt công nghệ.
Chiến lược cốt lõi để phát triển bền vững phải là bài toán đầu tư vào phần "gốc": Đào tạo nguồn nhân lực tinh hoa, chuyên sâu về AI thông qua hệ thống giáo dục sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ, sau tiến sĩ) và xây dựng các trung tâm tài năng, các nhóm nghiên cứu mạnh gắn liền với các dự án tầm vóc quốc gia. Chỉ khi chúng ta làm chủ được công nghệ lõi, vị thế của trí tuệ Việt mới được khẳng định trên bản đồ số toàn cầu.
"Cuộc cách mạng AI đang đặt giáo dục đại học vào một trò chơi có luật chơi mới. Chừng nào các nhà trường chuyển hóa thành công áp lực công nghệ thành động lực để thay đổi tư duy kiểm tra đánh giá, chuyển từ 'chấm điểm văn bản' sang 'đánh giá thực năng', chừng đó giảng đường mới thực sự là nơi rèn luyện bản lĩnh và tư duy độc lập cho những thế hệ tương lai biết làm chủ công nghệ chứ không bị công nghệ thao túng", PGS.TS Nguyễn Phi Lê cho hay.
