Sốt xuất huyết nóng trở lại, tuýp DENV-3 tái xuất: Vắc xin có đủ sức bảo vệ?

Theo Bộ Y tế, trong 10 tháng đầu năm 2026, cả nước ghi nhận 170.684 ca mắc sốt xuất huyết Dengue và 21 trường hợp tử vong, tăng 26% so với cùng kì năm 2025. Trong đó, các tỉnh, thành phía Nam chiếm 66,8% tổng số ca bệnh, tiếp đến là Tây Nguyên (17,5%), miền Trung (9,8%) và miền Bắc (5,9%).

Tại TP.HCM, trong tuần 44 vừa qua, địa phương này ghi nhận 1.959 trường hợp mắc bệnh sốt xuất huyết, tăng 16,2% so với trung bình 4 tuần trước đó. Tính từ đầu năm 2026 đến hết tuần 44, tổng số ca tích lũy tại thành phố là 44.549 ca. Các địa bàn có tỉ lệ ca mắc trên 100.000 dân cao bao gồm đặc khu Côn Đảo, Ngãi Giao và Minh Thạnh.

Trong bối cảnh đó, vắc xin phòng sốt xuất huyết được kì vọng mở thêm một hướng bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, hiệu quả ngăn ngừa bệnh của vắc xin đến đâu, người từng mắc sốt xuất huyết có cần tiêm phòng không và những đối tượng nào nên chủ động tiêm chủng để giảm nguy cơ biến chứng nguy hiểm vẫn là những vấn đề được nhiều người quan tâm.

Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn – Giám đốc Trung tâm Thử nghiệm lâm sàng, Viện Pasteur TP.HCM đã phân tích những diễn biến dịch tễ đáng chú ý cũng như hiệu quả bảo vệ của vắc xin đối với 4 tuýp vi rút Dengue. Đồng thời, ông cũng đưa ra khuyến cáo về nhóm đối tượng cần tiêm chủng và những lưu ý quan trọng trong mùa dịch. Đặc biệt, chuyên gia nhấn mạnh vắc xin là giải pháp dự phòng quan trọng nhưng không thể thay thế các biện pháp diệt muỗi, lăng quăng và kiểm soát môi trường sống.

Sự trở lại đáng lo ngại của tuýp vi rút DENV-3

- Trong bối cảnh dịch sốt xuất huyết đang có chiều hướng gia tăng và nóng lên ở nhiều tỉnh, thành phía Nam, thưa ông, đâu là những điểm khác biệt lớn nhất về mặt dịch tễ và nguy cơ bùng phát dịch so với các năm trước đây?

- ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn: Sốt xuất huyết là bệnh lí lây truyền qua muỗi vằn (muỗi Aedes) và từ lâu đã lưu hành ở mức độ cao tại khu vực phía Nam. Sự gia tăng ca bệnh giai đoạn hiện nay xuất phát từ sự thay đổi và mất cân bằng của các yếu tố dịch tễ học cốt lõi. Trong đó bao gồm tỉ lệ người chưa có miễn dịch trong cộng đồng còn rất lớn, quần thể côn trùng truyền bệnh phát triển mạnh mẽ và đặc biệt là sự dịch chuyển của các tuýp vi rút gây bệnh.

Mặc dù toàn ngành y tế đã nỗ lực triển khai hàng loạt hoạt động can thiệp diện rộng ngay từ đầu năm, dịch bệnh vẫn gia tăng cục bộ tại một số điểm nóng. Các điểm nóng năm nay chủ yếu xuất hiện ở những địa phương trước đây có mức độ lưu hành bệnh thấp. Điều này đồng nghĩa với việc tỉ lệ người cảm nhiễm trong cộng đồng tại đây rất cao. Khi vi rút xuất hiện kết hợp với quần thể muỗi truyền bệnh luôn sẵn có tại địa phương, dịch sẽ bùng phát nhanh chóng.

Bên cạnh đó, xét về góc độ vi rút học, dù DENV-2 vẫn là tuýp lưu hành ưu thế, kết quả giám sát xét nghiệm của Viện Pasteur TP.HCM ghi nhận sự trở lại của tuýp DENV-3. Tuýp vi rút này hoạt động mạnh mẽ trở lại trong năm 2026 sau khoảng 8 năm vắng bóng, đặc biệt tại các địa phương đang ghi nhận số ca bệnh tăng nóng.

Ngoài ra, các yếu tố thời tiết và môi trường sống cũng khiến dịch bệnh phức tạp hơn. Tình trạng xâm nhập mặn, khô hạn và nắng nóng kéo dài từ đầu năm làm tăng nhu cầu tích trữ nước sinh hoạt của người dân nhưng lại thiếu các biện pháp bảo vệ dụng cụ chứa nước hiệu quả như đậy nắp kín hay thả cá diệt lăng quăng. Mặt khác, lượng mưa năm nay tuy ít hơn nhưng xuất hiện nhiều cơn mưa bất chợt, gián đoạn, khiến các vật phế thải quanh nhà dễ đọng nước và trở thành nơi sinh sản lí tưởng cho lăng quăng. Cộng thêm tâm lí chủ quan, phụ thuộc quá nhiều vào việc phun hóa chất diệt muỗi của ngành y tế và chưa chủ động xử lí ổ lăng quăng tại hộ gia đình, nhà trọ, công trường hay khu nhà ở tạm của công nhân đã tạo điều kiện cho muỗi truyền bệnh phát triển mạnh, làm tăng nguy cơ phát tán vi rút Dengue trên diện rộng.

“

Vắc xin giúp phòng ngừa bệnh từ mức độ nhẹ (sốt xuất huyết có triệu chứng) đến các thể nặng (cần nhập viện). Tuy nhiên, cần khẳng định rõ rằng vắc xin sốt xuất huyết không mang lại hiệu quả bảo vệ tuyệt đối 100%. Người đã tiêm vẫn có khả năng mắc bệnh, nhưng nguy cơ chuyển biến nặng hoặc đe dọa tính mạng sẽ giảm đi rất nhiều.

ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn

- Sự xuất hiện của vắc xin phòng sốt xuất huyết được xem là một bước tiến y khoa mới. Bác sĩ có thể lí giải rõ ràng về cơ chế hoạt động cũng như công dụng thực sự của loại vắc xin này trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng?

- ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn: Các loại vắc xin phòng sốt xuất huyết hiện nay về bản chất đều là vắc xin sống giảm độc lực, được thiết kế theo công nghệ khảm (Chimeric). Nghĩa là các nhà khoa học tiến hành gắn hoặc khảm kháng nguyên của từng tuýp vi rút sốt xuất huyết (gồm DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4) vào một bộ khung chung của vi rút cùng nhóm hoặc của chính một trong bốn tuýp vi rút sốt xuất huyết đã được giảm độc lực. Nhờ cấu trúc công nghệ hiện đại này, vắc xin có khả năng kích thích cơ thể tạo ra miễn dịch bảo vệ đồng thời trước cả 4 tuýp vi rút gây bệnh. Khi tiêm vào cơ thể, vắc xin kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể bảo vệ chuyên biệt, đồng thời tạo trí nhớ miễn dịch để duy trì khả năng bảo vệ bền vững theo thời gian.

Các thử nghiệm lâm sàng then chốt trước khi vắc xin được ứng dụng thực tế đã triển khai rộng rãi cho đối tượng từ 4 tuổi trở lên. Kết quả cho thấy hiệu lực bảo vệ đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn khắt khe và đã được cơ quan quản lí y tế thẩm định, cấp phép lưu hành. Hiệu lực của vắc xin được chứng minh qua nhiều mức độ bệnh: từ phòng ngừa sốt xuất huyết Dengue có triệu chứng nhẹ, ngăn ngừa các trường hợp có dấu hiệu cảnh báo nặng, đến giảm thiểu tỉ lệ nhập viện điều trị và giảm nguy cơ tử vong. Nhờ đó, vắc xin góp phần rất lớn trong việc giảm gánh nặng bệnh tật cho cộng đồng và hệ thống y tế.

Vắc xin sốt xuất huyết có tác dụng đến đâu?

- Nhiều người dân thắc mắc liệu vắc xin sốt xuất huyết hiện nay có khả năng phòng bệnh hoàn toàn 100% hay chỉ dừng lại ở tác dụng giảm mức độ nặng và tỉ lệ nhập viện khi mắc phải, thưa bác sĩ?

- ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn: Vắc xin giúp phòng ngừa bệnh từ mức độ nhẹ (sốt xuất huyết có triệu chứng) đến các thể nặng (cần nhập viện). Tuy nhiên, cần khẳng định rõ rằng vắc xin sốt xuất huyết không mang lại hiệu quả bảo vệ tuyệt đối 100%. Người đã tiêm vẫn có khả năng mắc bệnh, nhưng nguy cơ chuyển biến nặng hoặc đe dọa tính mạng sẽ giảm đi rất nhiều.

- Các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng và thực tế triển khai hiện nay cho thấy vắc xin đạt hiệu quả bảo vệ khoảng bao nhiêu phần trăm, và con số này dao động như thế nào giữa các tuýp vi rút Dengue khác nhau?

- ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn: Dữ liệu từ các cuộc thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn chỉ ra rằng hiệu lực bảo vệ chung của vắc xin đối với các trường hợp mắc sốt xuất huyết có triệu chứng đạt mức trên 80,2% trong năm đầu tiên sau khi hoàn thành đủ phác đồ 2 liều.

Tuy nhiên, phân tích sâu về mặt chuyên môn, hiệu lực bảo vệ này có sự khác biệt rõ rệt giữa các tuýp vi rút. Cụ thể, hiệu quả bảo vệ đối với tuýp DENV-1 và DENV-2 ghi nhận ở mức cao hơn so với tuýp DENV-3 và DENV-4. Bên cạnh đó, hiệu quả của vắc xin còn phụ thuộc khá nhiều vào tiền sử miễn dịch của người tiêm (tức là cá nhân đó đã từng mắc hay chưa từng mắc sốt xuất huyết trước khi tiêm chủng). Nếu so sánh tương quan với hai tuýp còn lại, hiệu lực bảo vệ đối với tuýp 3 và tuýp 4 có sự dao động nhất định tùy thuộc vào trạng thái kháng thể có sẵn trong cơ thể người tiêm.

“

Dữ liệu từ các cuộc thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn chỉ ra rằng hiệu lực bảo vệ chung của vắc xin đối với các trường hợp mắc sốt xuất huyết có triệu chứng đạt mức trên 80,2% trong năm đầu tiên sau khi hoàn thành đủ phác đồ 2 liều.

ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn

- Một trong những lo lắng lớn nhất của người dân hiện nay là liệu những người từng mắc sốt xuất huyết rồi có cần thiết phải tiêm vắc xin nữa hay không, và việc tiêm chủng trong trường hợp này mang lại lợi ích cụ thể gì?

- ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn: Những người đã từng mắc sốt xuất huyết trong quá khứ vẫn rất cần thiết phải tiêm vắc xin. Thực tế, việc một người từng nhiễm vi rút Dengue chứng tỏ họ đang sinh sống hoặc làm việc trong vùng dịch tễ nguy cơ cao, nơi có sự lưu hành của cả mầm bệnh lẫn muỗi truyền bệnh.

Về mặt sinh học, vi rút Dengue có tới 4 tuýp huyết thanh hoàn toàn khác nhau (DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4). Mỗi lần mắc bệnh chỉ do một tuýp huyết thanh đơn lẻ gây ra, và cơ thể sau đó chỉ tạo miễn dịch bền vững với riêng tuýp đó chứ không chống lại được các tuýp còn lại. Do vậy, tiêm vắc xin giúp những người từng mắc bệnh kích hoạt và xây dựng hệ thống kháng thể chủ động, toàn diện cho cả 4 tuýp vi rút, bảo vệ họ an toàn trước nguy cơ tái nhiễm các tuýp khác.

- Vậy đối với những người chưa từng mắc sốt xuất huyết, việc tiêm vắc xin có giúp ngăn ngừa nguy cơ nhiễm bệnh lần đầu hoặc hạn chế tối đa nguy cơ chuyển biến nặng nếu không may nhiễm phải hay không?

- ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn: Câu trả lời chắc chắn là có. Việc tiêm chủng giúp những người chưa từng nhiễm vi rút Dengue chủ động tạo dựng nền tảng kháng thể vững chắc ngay từ đầu đối với cả 4 tuýp vi rút gây bệnh. Lá chắn miễn dịch này không chỉ giúp ngăn ngừa nguy cơ mắc bệnh có triệu chứng ở mức độ thông thường, mà quan trọng hơn là ngăn chặn hiệu quả các ca chuyển biến nặng phải nhập viện điều trị. Dữ liệu nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh hiệu lực bảo vệ của vắc xin trong việc ngăn ngừa các ca bệnh nặng phải nhập viện đạt tới 90,4%.

Tuyệt đối không chủ quan bỏ qua việc diệt muỗi, lăng quăng

- Trong lúc cao điểm của dịch bệnh sốt xuất huyết hiện nay ở phía Nam, đối tượng nào đang là ưu tiên hàng đầu cần được chỉ định tiêm vắc xin, thưa ông?

- ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn: Sự xuất hiện của vắc xin phòng sốt xuất huyết đã mang lại cho ngành y tế và cộng đồng thêm một giải pháp dự phòng vô cùng hiệu quả, đặc biệt tại các vùng lưu hành dịch trọng điểm như khu vực phía Nam. Quan điểm y khoa luôn khẳng định: loại vắc xin tốt nhất chính là loại vắc xin được tiêm sớm nhất, đúng lịch trình và đủ số liều theo khuyến cáo. Hiện nay, vắc xin phòng sốt xuất huyết đã được cấp phép chỉ định tiêm cho trẻ em từ 4 tuổi trở lên và người lớn. Theo khuyến cáo chính thức năm 2024 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), những người đang sinh sống, làm việc hoặc thường xuyên di chuyển đến các khu vực đang có dịch sốt xuất huyết lưu hành cần được tiêm vắc xin.

“

Chúng ta cần nhìn nhận chính xác rằng, bên cạnh giải pháp truyền thống mang tính nền tảng là kiểm soát muỗi và lăng quăng, vắc xin là biện pháp bổ trợ mới rất quan trọng giúp tăng cường sức mạnh phòng chống dịch. Tổ chức Y tế Thế giới đã khuyến cáo rất rõ: chỉ khi phối hợp đồng bộ cả hai giải pháp gồm kiểm soát muỗi, diệt lăng quăng và tiêm chủng vắc xin, chúng ta mới có thể tối ưu hóa hiệu quả phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh.

ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn

- Vắc xin sốt xuất huyết có những chống chỉ định hoặc lưu ý quan trọng nào đối với các trường hợp đặc biệt như phụ nữ mang thai, người đang mắc bệnh lí mạn tính hoặc người có hệ miễn dịch suy giảm?

ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn: Các trường hợp này cần đến trực tiếp cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa tư vấn, thăm khám sàng lọc kĩ càng và đưa ra hướng dẫn cụ thể phù hợp với thể trạng từng người. Tại đây, bên cạnh việc đánh giá chỉ định hoặc chống chỉ định tiêm chủng, bác sĩ cũng sẽ tư vấn chi tiết các biện pháp phòng dịch không dùng vắc xin nhằm đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe người bệnh, đặc biệt trong suốt giai đoạn cao điểm của mùa dịch.

- Bên cạnh "vũ khí" mới là vắc xin, ông có khuyến cáo gì về việc kết hợp các biện pháp phòng bệnh truyền thống để ngăn chặn hiệu quả sự lây lan của dịch sốt xuất huyết tại cộng đồng hiện nay?

- ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn: Chúng ta cần nhìn nhận chính xác rằng, bên cạnh giải pháp truyền thống mang tính nền tảng là kiểm soát muỗi và lăng quăng, vắc xin là biện pháp bổ trợ mới rất quan trọng giúp tăng cường sức mạnh phòng chống dịch. Tổ chức Y tế Thế giới đã khuyến cáo rất rõ: chỉ khi phối hợp đồng bộ cả hai giải pháp gồm kiểm soát muỗi, diệt lăng quăng và tiêm chủng vắc xin, chúng ta mới có thể tối ưu hóa hiệu quả phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh.

Một người đã tiêm vắc xin chắc chắn giảm thiểu được nguy cơ mắc bệnh so với người chưa tiêm, nhưng vẫn có thể nhiễm bệnh nếu mức độ phơi nhiễm mầm bệnh trong môi trường sống quá cao. Chính vì vậy, dù vắc xin đã sẵn có và người dân đã tiêm phòng, chúng ta tuyệt đối không được chủ quan, lơ là. Mỗi người dân vẫn phải thường xuyên diệt lăng quăng trong và xung quanh nhà, giữ gìn môi trường sống sạch sẽ, không vứt bừa bãi vật phế thải có khả năng đọng nước, đậy kín dụng cụ chứa nước sinh hoạt hoặc thả cá diệt lăng quăng, đồng thời chủ động thực hiện các biện pháp phòng tránh muỗi đốt cá nhân để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và cộng đồng.

- Xin trân trọng cảm ơn ThS.BS Nguyễn Trọng Toàn về cuộc trao đổi vô cùng giá trị và chi tiết này!

Sốt xuất huyết tăng hơn 100%: Người lớn chiếm đa số ca tử vong

Báo động dịch bệnh mùa hè ở TP.HCM: Sốt xuất huyết tăng hơn 70%, EV71 quay lại

Những sự thật về vắc xin sốt xuất huyết: Tiêm rồi vẫn có thể mắc bệnh, vì sao?

Sốt xuất huyết TP.HCM tăng hơn 20% chỉ sau một tháng, HCDC phát cảnh báo khẩn

Sốt xuất huyết kết hợp tiểu đường: Người trẻ cũng có thể nguy kịch

Giải mã ca sốc sốt xuất huyết sơ sinh hi hữu tại Bệnh viện Nhi đồng Thành Phố