Suno AI bị xử vi phạm bản quyền có thể định hình tương lai nhạc AI
Một phán quyết của Tòa án Khu vực Munich (Đức) vừa tạo nên cột mốc quan trọng trong cuộc chiến pháp lí giữa trí tuệ nhân tạo và ngành công nghiệp âm nhạc, có thể định hình tương lai nhạc AI.
Khi xác định nền tảng tạo nhạc bằng AI Suno đã vi phạm bản quyền và phải bồi thường thiệt hại, tòa không chỉ mở ra tiền lệ mới về việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện AI mà còn đặt ra câu hỏi lớn: Liệu các công ty AI có thể tiếp tục phát triển nếu không trả tiền cho những nghệ sĩ đã tạo nên nguồn dữ liệu giúp chúng "học" sáng tạo?
Phán quyết lịch sử đối với một trong những "ông lớn" nhạc AI
Tòa án Khu vực Munich hôm 1/8 đã ra phán quyết rằng Suno AI, công ty có trụ sở tại Mỹ chuyên tạo ra các ca khúc hoàn chỉnh từ những câu lệnh văn bản, đã vi phạm bản quyền âm nhạc khi sử dụng các tác phẩm được bảo hộ để phát triển mô hình AI. Theo phán quyết, Suno không chỉ phải công khai các khoản doanh thu thu được từ hành vi vi phạm mà còn phải bồi thường thiệt hại. Mức bồi thường cụ thể sẽ được xác định trong giai đoạn tiếp theo của vụ kiện.
Vụ kiện được Hiệp hội Quản lí quyền tác giả âm nhạc Đức (GEMA) khởi xướng từ tháng 1/2025 với cáo buộc Suno đã huấn luyện mô hình AI trên kho nhạc có bản quyền mà không xin phép cũng như không trả bất kì khoản thù lao nào cho các nhạc sĩ, nhà soạn nhạc và nhà xuất bản. Ngay sau phán quyết, Suno tuyên bố không đồng tình với kết luận của tòa và sẽ xem xét mọi lựa chọn pháp lí, bao gồm cả việc kháng cáo.
Đối với GEMA, đây không chỉ là một chiến thắng pháp lí mà còn hơn thế nữa. Giám đốc điều hành Tobias Holzmüller gọi đây là "phán quyết có ý nghĩa toàn cầu", bởi lần đầu tiên một tòa án lớn ở châu Âu xác định rõ trách nhiệm của một doanh nghiệp AI tạo nhạc đối với việc sử dụng tác phẩm có bản quyền trong quá trình phát triển mô hình.
Vụ kiện được cộng đồng công nghệ, giới luật sư sở hữu trí tuệ và ngành công nghiệp giải trí đặc biệt quan tâm vì đây là một trong những phép thử đầu tiên đối với hệ thống luật bản quyền truyền thống trong kỉ nguyên AI tạo sinh.
Một trong những lập luận đáng chú ý của Suno là các hoạt động huấn luyện AI diễn ra hoàn toàn tại Mỹ, vì vậy tòa án Đức không có thẩm quyền xét xử. Tuy nhiên, tòa đã không chấp nhận lập luận này.
Kết quả của vụ việc được cho là sẽ ảnh hưởng tới hàng loạt doanh nghiệp AI khác đang phát triển các mô hình tạo nhạc, bao gồm cả những công ty đang sử dụng kho dữ liệu khổng lồ chứa hàng triệu tác phẩm có bản quyền.
Nếu các tòa án ở nhiều quốc gia cùng đưa ra quan điểm tương tự, các công ty AI có thể sẽ buộc phải mua giấy phép trước khi huấn luyện mô hình, thay vì khai thác dữ liệu miễn phí như hiện nay.
.png)
Cuộc chiến không chỉ xoay quanh dữ liệu huấn luyện
Khác với nhiều vụ kiện trước đây chỉ tập trung vào câu hỏi liệu AI có được phép sử dụng dữ liệu để huấn luyện hay không, vụ kiện của GEMA có cách tiếp cận khác. Trong quá trình xét xử, GEMA không chỉ cáo buộc Suno sử dụng trái phép dữ liệu đầu vào mà còn chứng minh chính các bài hát do AI tạo ra có mức độ tương đồng rất cao với những ca khúc nổi tiếng đang được bảo hộ.
Để chứng minh điều này, GEMA đã yêu cầu Suno tạo các ca khúc mới bằng cách nhập lời gốc, tên bài hát và phong cách âm nhạc của nhiều bản hit nổi tiếng như Forever Young của Alphaville, Mambo No. 5 của Lou Bega, Daddy Cool của Boney M., Cheri Cheri Lady của Modern Talking hay Atemlos durch die Nacht do Kristina Bach sáng tác và được Helene Fischer thể hiện.
Đáng chú ý, các chuyên gia không cung cấp giai điệu, hòa âm hay tiết tấu. Dù vậy, các ca khúc do AI tạo ra vẫn có cấu trúc và phong cách rất gần với bản gốc. Theo giáo sư Martin Senftleben, chuyên gia luật sở hữu trí tuệ tại Đại học Amsterdam, đây chính là điểm mới của vụ kiện. Thay vì cố chứng minh quá trình huấn luyện AI có vi phạm hay không, vấn đề vốn còn gây tranh cãi ở nhiều quốc gia, GEMA tập trung vào đầu ra của hệ thống AI.
Nếu đầu ra đủ giống tác phẩm gốc và có khả năng gây tổn hại đến thị trường của tác giả, lập luận về vi phạm bản quyền sẽ có sức thuyết phục hơn rất nhiều. Suno cũng thừa nhận rằng những ca khúc nằm trong đơn kiện thuộc tập dữ liệu đã được sử dụng để đào tạo mô hình.
Tuy nhiên, giống nhiều doanh nghiệp AI khác, công ty cho rằng việc thu thập dữ liệu để huấn luyện được bảo vệ bởi nguyên tắc fair use (sử dụng hợp lí) trong luật Mỹ hoặc ngoại lệ về khai thác dữ liệu văn bản và dữ liệu (Text and Data Mining - TDM) theo pháp luật châu Âu.
Song đến nay, cả hai cơ chế này vẫn đang là chủ đề tranh luận gay gắt. Các tòa án trên thế giới vẫn chưa thống nhất liệu việc sao chép hàng triệu tác phẩm để đào tạo AI có vượt quá giới hạn của quyền sử dụng hợp lí hay không, đặc biệt khi các mô hình AI sau đó được thương mại hóa và tạo ra lợi nhuận rất lớn.
AI học như con người hay đang khai thác miễn phí chất xám của nghệ sĩ?
Một trong những lập luận quen thuộc của ngành AI là mô hình học tập của máy tính không khác nhiều so với cách con người học sáng tác. Muốn trở thành nhạc sĩ, một người phải nghe hàng nghìn bản nhạc, học hỏi phong cách của nhiều tác giả rồi phát triển dấu ấn riêng.
Theo các công ty AI, mô hình của họ cũng chỉ "học" theo cách tương tự. Tuy nhiên, giới nghệ sĩ và các tổ chức bảo vệ bản quyền bác bỏ hoàn toàn quan điểm này. Ông Tobias Holzmüller cho rằng việc so sánh AI với bộ não con người là "hoàn toàn phi lí". Theo ông, bộ não con người không thể tiếp nhận và phân tích hàng triệu bản ghi âm chỉ trong vài giây như máy tính.
Điều AI thực hiện là xử lí khối lượng dữ liệu khổng lồ, sau đó tạo ra các sản phẩm thương mại dựa trên kho dữ liệu đó. "Đó không phải là sự truyền cảm hứng như con người, mà là khai thác âm nhạc ở quy mô công nghiệp", ông nhấn mạnh.
Theo số liệu GEMA đưa ra, người dùng trên toàn cầu đang tạo khoảng 7 triệu bài hát mỗi ngày trên nền tảng Suno. Trong số này, khoảng 75.000 ca khúc được tải lên các nền tảng nghe nhạc trực tuyến mỗi ngày. Quy mô khổng lồ ấy khiến nhiều nhạc sĩ lo ngại AI sẽ nhanh chóng lấn át âm nhạc do con người sáng tác, đặc biệt ở những lĩnh vực như nhạc nền phim, quảng cáo, trò chơi điện tử hay nội dung mạng xã hội.
Theo GEMA, nếu AI tiếp tục được sử dụng miễn phí các tác phẩm có bản quyền trong khi bán sản phẩm với giá rất thấp, thị trường sẽ nhanh chóng mất cân bằng. Giải pháp mà tổ chức này đề xuất là thiết lập cơ chế cấp phép và trả phí đối với cả dữ liệu huấn luyện lẫn sản phẩm đầu ra của AI. Khi đó, chi phí tạo nhạc bằng AI sẽ phản ánh đúng giá trị của kho dữ liệu mà các nghệ sĩ đã đóng góp trong nhiều thập niên. Điều này không nhằm ngăn cản sự phát triển của AI, mà để tạo ra một sân chơi công bằng giữa con người và máy móc.
Thực tế, đây không phải lần đầu GEMA thắng kiện các doanh nghiệp AI. Năm ngoái, cùng tại Tòa án Khu vực Munich, tổ chức này đã giành chiến thắng trong vụ kiện chống OpenAI liên quan đến việc sử dụng trái phép lời bài hát có bản quyền để huấn luyện mô hình và tái tạo thông qua ChatGPT.
Dù vụ việc vẫn đang trong quá trình kháng cáo, chuỗi phán quyết liên tiếp cho thấy xu hướng các tòa án châu Âu ngày càng nghiêng về việc tăng cường bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo trong kỉ nguyên AI. Giới quan sát nhận định phán quyết đối với Suno có thể trở thành tiền lệ quan trọng không chỉ đối với ngành công nghiệp âm nhạc mà còn với toàn bộ lĩnh vực AI tạo sinh, từ hình ảnh, video đến văn bản.
Nếu các doanh nghiệp AI buộc phải trả tiền cho dữ liệu mà họ sử dụng, mô hình kinh doanh của ngành có thể thay đổi đáng kể. Chi phí phát triển AI sẽ tăng lên, nhưng đổi lại, những người tạo ra nội dung gốc sẽ có cơ hội nhận được phần lợi ích xứng đáng từ giá trị mà các hệ thống AI đang khai thác.
Trong lúc cuộc đua AI ngày càng quyết liệt, phán quyết của tòa án Đức gửi đi một thông điệp rõ ràng: Đổi mới công nghệ không thể tách rời trách nhiệm pháp lí và quyền lợi của những người đã tạo nên nền tảng tri thức để AI phát triển. Nếu AI được xem là tương lai của ngành sáng tạo, thì việc bảo đảm sự công bằng cho các nghệ sĩ hôm nay sẽ quyết định tính bền vững của hệ sinh thái đó trong nhiều năm tới.