Tái cấu trúc phòng thí nghiệm quốc gia: Cuộc 'đại tu' nghìn tỉ

Trong nỗ lực đưa khoa học công nghệ trở thành động lực tăng trưởng chính, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã ra tối hậu thư yêu cầu Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) hoàn thành việc tái cấu trúc phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia ngay trong tháng 5/2026. Đây được xem là cuộc "phẫu thuật" triệt để nhằm xóa bỏ tình trạng đầu tư dàn trải, lãng phí và lạc hậu tại 16 cơ sở nghiên cứu đầu đàn sau hơn hai thập kỷ vận hành.

Di sản hai thập kỷ và những "nút thắt"

Vào đầu những năm 2000, với mục tiêu tạo bước đột phá cho nền khoa học nước nhà, Chính phủ đã phê duyệt đề án xây dựng hệ thống các phòng thí nghiệm (PTN) trọng điểm. Từ 2001 đến 2010, 16 PTN lần lượt ra đời tại các viện nghiên cứu và trường đại học lớn, tập trung vào 7 lĩnh vực ưu tiên như Công nghệ sinh học, Vật liệu mới, Công nghệ thông tin và Tự động hóa.

Tuy nhiên, sau hơn 20 năm, mô hình này đã bộc lộ những hạn chế, không còn phù hợp với tốc độ phát triển toàn cầu. Theo Báo cáo rà soát hệ thống hạ tầng KH&CN quốc gia số 7958/BKHCN-KHTC công bố cuối năm 2025⁽¹⁾, hiệu quả hoạt động của nhiều PTN đang ở mức báo động. Báo cáo này chỉ rõ, hơn 60% trang thiết bị tại các PTN được đầu tư từ giai đoạn 2003-2005 hiện đã lỗi thời so với thế giới từ 2 đến 3 thế hệ.

Trong các lĩnh vực thay đổi nhanh như Chip bán dẫn hay Công nghệ sinh học, việc sử dụng máy móc cũ khiến các nhà khoa học Việt Nam không thể thực hiện các thí nghiệm đòi hỏi độ chính xác nano.

Bên cạnh đó, Báo cáo giám sát của Ban Chỉ đạo Chính phủ về phát triển KH&CN (tháng 2/2026)⁽²⁾ cũng nêu rõ sự lãng phí do thiếu tính liên kết. Khoảng cách giữa kết quả thí nghiệm và sản phẩm thương mại hóa còn quá xa. Nhiều PTN hoạt động theo cơ chế đơn vị sự nghiệp khép kín, dẫn đến tình trạng "độc quyền" thiết bị nhưng thiếu kinh phí vận hành. Quy trình thủ tục hành chính phức tạp trong việc mua sắm vật tư tiêu hao đã vô tình trói buộc sức sáng tạo của các nhà nghiên cứu.

Lộ trình tái cấu trúc phòng thí nghiệm trong tháng 5

Trước thực trạng đó, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã chỉ đạo Bộ KH&CN phải quyết liệt hành động. Việc tái cấu trúc phòng thí nghiệm không đơn thuần là sắp xếp lại nhân sự, mà là thay đổi toàn diện tư duy quản lý khoa học.

Theo kế hoạch, 16 PTN trọng điểm sẽ được phân loại và xử lý theo ba nhóm kịch bản cụ thể:

Nhóm ưu tiên nâng cấp (Elite): Tập trung vào những đơn vị đang hoạt động hiệu quả, có đội ngũ chuyên gia mạnh như PTN trọng điểm về Gene (Viện Công nghệ sinh học) hay PTN trọng điểm về Hệ thống tích hợp thông minh (Đại học Công nghệ - ĐHQG Hà Nội). Những nơi này sẽ được dồn lực đầu tư để trở thành các trung tâm nghiên cứu chuẩn quốc tế, phục vụ trực tiếp cho các ngành chiến lược như Chip bán dẫn và AI.

Nhóm chuyển đổi mô hình (Hybrid): Đẩy mạnh xã hội hóa và tự chủ. Các PTN về vật liệu, hóa dầu hoặc cơ khí sẽ được khuyến khích liên kết chặt chẽ với các tập đoàn công nghiệp lớn. Mục tiêu là biến PTN thành bộ phận R&D (Nghiên cứu và Phát triển) chung cho cả nhà nước và doanh nghiệp, nơi doanh nghiệp có thể đặt hàng và cùng đầu tư thiết bị.

Nhóm sáp nhập hoặc giải thể: Đối với các PTN hoạt động kém hiệu quả kéo dài, máy móc lạc hậu và không có đội ngũ kế cận, Bộ KH&CN sẽ kiên quyết thực hiện việc sáp nhập vào các đơn vị mạnh hơn hoặc chuyển đổi công năng để tránh lãng phí hạ tầng nhà đất và điện nước.

Cơ chế "mở cửa" và mô hình quản trị mới

Điểm đột phá nhất trong đợt tái cấu trúc lần này là việc xóa bỏ tư duy "của riêng". Các PTN trọng điểm sẽ phải hoạt động theo mô hình hạ tầng dùng chung. Theo đó, bất kỳ nhóm nghiên cứu hay doanh nghiệp khởi nghiệp nào có nhu cầu đều có thể đăng ký sử dụng trang thiết bị theo biểu phí minh bạch. Điều này giúp tối ưu hóa công suất máy móc và tạo ra nguồn thu để các PTN tự tái đầu tư.

Về nhân lực, cơ chế trả lương sẽ được linh hoạt hóa. Thay vì mức lương công chức gò bó, các trưởng phòng thí nghiệm có quyền tự chủ trong việc thuê mướn chuyên gia giỏi (kể cả chuyên gia nước ngoài) theo hiệu quả công việc và các hợp đồng nghiên cứu ký kết được.

Chính phủ cũng đặt ra yêu cầu phải gắn kết kết quả nghiên cứu với quyền sở hữu trí tuệ. Bộ KH&CN sẽ hỗ trợ tối đa chi phí định giá tài sản trí tuệ để biến các công trình từ phòng thí nghiệm trở thành tài sản có giá trị thực tế trên thị trường, từ đó tạo ra dòng vốn xoay vòng cho nghiên cứu.

Kỳ vọng về một diện mạo mới cho khoa học Việt Nam

Cuộc cải tổ này diễn ra trong bối cảnh ngân sách dành cho khoa học công nghệ năm 2026 dự kiến đạt mốc kỷ lục gần 95 nghìn tỉ đồng. Tuy nhiên, Thủ tướng nhấn mạnh "tiền không phải là tất cả, quan trọng là cơ chế".

Việc hoàn thành tái cấu trúc 16 PTN trọng điểm trong tháng 5/2026 sẽ là tiền đề để hình thành các mạng lưới đổi mới sáng tạo mạnh mẽ. Khi các rào cản về cơ chế được dỡ bỏ, các PTN sẽ không còn là những "bảo tàng thiết bị" mà thực sự trở thành những "lò luyện" công nghệ, nơi sản sinh ra những giải pháp giải quyết các bài toán lớn của quốc gia như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và tự chủ công nghệ cao, làm chủ công nghệ lõi.

Nhìn rộng ra, đây là bước đi tất yếu để Việt Nam thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình. Khoa học không thể là thứ trang sức đắt tiền, nó phải là công cụ sắc bén tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế. Sự quyết liệt của Chính phủ trong tháng 5 này chính là thông điệp mạnh mẽ gửi đến cộng đồng khoa học: Đã đến lúc phải thay đổi để tồn tại và bứt phá.

Danh mục 16 PTN trọng điểm thuộc diện tái cấu trúc:

“

1. PTN Gene (Viện Công nghệ sinh học)
2. PTN Công nghệ tế bào động vật (Viện Chăn nuôi)
3. PTN Công nghệ tế bào thực vật (Viện Di truyền nông nghiệp)
4. PTN Enzym và Protein (ĐHQG Hà Nội)
5. PTN Vaccine và Sinh phẩm y tế (Viện Vệ sinh dịch tễ)
6. PTN Vật liệu điện tử và Thiết bị linh kiện (ĐHQG Hà Nội)
7. PTN Vật liệu polymer và Composite (ĐHQG TP.HCM)
8. PTN Vật liệu sắt thép và Hợp kim (Bộ Công thương)
9. PTN Mạng và Hệ thống mở (Viện CNTT)
10. PTN Hệ thống tích hợp thông minh (ĐHQG Hà Nội)
11. PTN Điều khiển số và Kỹ thuật hệ thống (ĐHQG TP.HCM)
12. PTN Robot và Tự động hóa (Bộ Công thương)
13. PTN Công nghệ Lọc hóa dầu (Viện Hóa học công nghiệp)
14. PTN Hóa học vô cơ (Viện Hàn lâm KH&CN)
15. PTN Động cơ đốt trong (ĐH Bách khoa Hà Nội)
16. PTN An toàn đập và Hồ chứa (Viện Khoa học Thủy lợi)