Thay đổi lớn: Giá xăng sắp tới có thể ‘sáng tăng, chiều giảm'

Ngày 30/9, Bộ Công Thương tổ chức hội nghị lấy ý kiến rộng rãi về Dự thảo Nghị định thay thế các nghị định hiện hành về kinh doanh xăng dầu. Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn, đây là văn bản có phạm vi điều chỉnh rộng, tác động trực tiếp tới hàng nghìn doanh nghiệp, hệ thống bán lẻ và người tiêu dùng.

Tinh thần xuyên suốt của dự thảo là hoàn thiện thể chế theo hướng minh bạch, ổn định, phù hợp cơ chế thị trường, giảm các khâu trung gian và thủ tục không cần thiết, đồng thời nâng cao tính chủ động của doanh nghiệp.

Mỗi cây xăng có thể một mức giá và 'sáng tăng, chiều giảm"

Thay đổi đáng chú ý nhất nằm ở cơ chế điều hành giá. Theo phương án đang được lấy ý kiến, Nhà nước sẽ không trực tiếp công bố giá cơ sở định kỳ như hiện nay. Doanh nghiệp được chủ động tính toán, quyết định và công bố giá bán lẻ trên cơ sở công thức, nguyên tắc do Nghị định quy định.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho biết khi cơ chế mới được áp dụng, giá xăng dầu sẽ do thị trường và doanh nghiệp quyết định, cơ quan quản lý chuyển mạnh sang giám sát, hậu kiểm và can thiệp khi cần thiết.

Điều này đồng nghĩa người tiêu dùng có thể bước vào một thị trường mà mỗi cây xăng có thể bán một mức giá khác nhau. Như cách ông Linh diễn đạt, giá tại một cửa hàng thậm chí có thể “tăng buổi sáng, giảm ngay buổi chiều”, tùy chính sách kinh doanh của doanh nghiệp.

Công thức giá dự kiến gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế. Trong đó, giá mua, chi phí tạo nguồn và lợi nhuận do doanh nghiệp tự xác định theo thực tế kinh doanh; riêng chi phí kinh doanh định mức vẫn thuộc phạm vi quản lý của Nhà nước.

Cách làm này mở ra khả năng cạnh tranh trực tiếp về giá. Doanh nghiệp có nguồn hàng tốt, chi phí thấp và vận hành hiệu quả có thể giảm giá để thu hút khách hàng. Ngược lại, thị trường cũng có thể xuất hiện sự chênh lệch giá giữa các khu vực, nhất là nơi có ít doanh nghiệp và cửa hàng bán lẻ.

Vấn đề đặt ra là trao quyền định giá không có nghĩa Nhà nước đứng ngoài thị trường. Xăng dầu vẫn là mặt hàng thiết yếu và liên quan trực tiếp đến an ninh năng lượng. Dự thảo vì vậy vẫn dự kiến cơ chế bình ổn trong những trường hợp giá biến động mạnh, kéo dài và gây tác động lớn đến kinh tế - xã hội.

Cắt tầng nấc nhưng không được làm đứt nguồn hàng

Cùng với đổi mới cơ chế giá, dự thảo đặt mục tiêu tái cấu trúc hệ thống phân phối.

Theo ông Trần Hữu Linh, một trong ba nội dung có thể tạo thay đổi lớn là “cắt giảm đầu mối, tự chủ về giá và quản trị bằng dữ liệu”. Với thương nhân đầu mối, dự thảo đặt ra tiêu chuẩn cao hơn, trong đó yêu cầu bảo đảm thực hiện đúng tổng nguồn được giao, tối thiểu 300.000 m³/năm trong hai năm liên tiếp.

Đối với thương nhân phân phối, dự thảo theo hướng tinh gọn, gom đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền và phân phối vào một loại hình thương nhân phân phối, đồng thời cắt giảm một số giấy phép, chuyển sang cơ chế thông báo trực tuyến.

Tuy nhiên, chính việc cắt giảm tầng nấc này đang tạo ra những quan điểm khác nhau.

Petrolimex và PVOIL đều nghiêng về phương án hạn chế thương nhân phân phối mua bán xăng dầu với nhau. Lý do là nếu thương nhân phân phối vừa lấy hàng từ nhiều đầu mối vừa mua bán ngang với nhau, đầu mối sẽ khó xác định nhu cầu thực tế để chủ động tạo nguồn, đặc biệt trong thời điểm thị trường biến động.

Trong khi đó, Phó chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam Trịnh Quang Khanh cho rằng cần phân biệt giữa những khâu trung gian không tạo ra giá trị với thương nhân phân phối thực hiện chức năng kinh tế thực chất như cung cấp vốn, tín dụng, tồn kho, vận tải và đưa hàng tới những khu vực mà hệ thống đầu mối chưa bao phủ.

Quản thị trường bằng dữ liệu

Điểm đáng chú ý là dự thảo không chỉ giảm tiền kiểm mà còn tăng hậu kiểm bằng dữ liệu.

Bộ Công Thương dự kiến xây dựng hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia. Doanh nghiệp phải cung cấp dữ liệu về chi phí tồn kho, hoạt động mua bán; dữ liệu từ cửa hàng bán lẻ, trong đó có thông tin hóa đơn, được kết nối với cơ quan thuế và Bộ Công Thương.

Dự thảo cũng đặt trọng tâm vào truy xuất nguồn gốc, theo dõi đường đi của xăng dầu từ khâu tạo nguồn, nhập khẩu, sản xuất đến kho, bồn bể, cửa hàng và người tiêu dùng. Đây được xem là công cụ để hạn chế đầu cơ, găm hàng và đặc biệt là tình trạng mua bán lòng vòng, chuyển hóa đơn nhưng không có hàng hóa thực tế.

Theo đại diện Bộ Công Thương, từ ngày 1/1/2027, xăng dầu sẽ thuộc nhóm hàng nguy cơ rủi ro cao phải truy xuất nguồn gốc. Một số ý kiến doanh nghiệp cũng đề xuất cấp mã riêng cho từng cửa hàng, kho và gắn mã hàng xuất kho để cơ quan quản lý có thể theo dõi dòng hàng.

Như vậy, nếu được thông qua, thị trường xăng dầu sẽ đứng trước một thay đổi khá lớn: Nhà nước giảm việc quyết định giá hằng kỳ, doanh nghiệp tăng quyền tự chủ, còn cơ quan quản lý tăng vai trò giám sát bằng dữ liệu và hậu kiểm.

Dự thảo sẽ tiếp tục được hoàn thiện trước khi trình Chính phủ, dự kiến ban hành trong tháng 10/2026.

Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Đừng để xăng dầu làm giá hàng hoá tăng, giảm kiểu ‘tên lửa và lông vũ’

TS Giang Chấn Tây: ‘Đừng trao quyền cho nhà bán lẻ xăng dầu… trên giấy’