Thuế 12,5% của Mỹ: Đã đến lúc Việt Nam tái cấu trúc chuỗi cung ứng
Việc Hoa Kỳ áp thuế bổ sung 12,5% đối với hàng hóa Việt Nam theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại 1974 không chỉ tạo áp lực lên xuất khẩu, mà còn đặt ra yêu cầu cấp bách về minh bạch xuất xứ, tự chủ chuỗi cung ứng và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Xung quanh những tác động của chính sách này cũng như hướng đi của kinh tế Việt Nam trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng.
- Ông có thể phân tích tác động vĩ mô của quyết định từ USTR (Đạo luật Thương mại 1974 - Mục 301) đến nền kinh tế Việt Nam?
- Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng: Quyết định áp thuế bổ sung 12,5% từ USTR theo Mục 301 Đạo luật Thương mại 1974 đã tạo ra một "cú sốc" vĩ mô hai chiều tác động trực tiếp và sâu rộng đến nền kinh tế Việt Nam.
Ở khía cạnh thách thức, việc thuế sắc mới có hiệu lực ngay lập tức tại cửa khẩu Mỹ khiến doanh nghiệp xuất khẩu rơi vào thế thụ động, đe dọa trực tiếp đến mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026 và tạo áp lực dây chuyền lên cán cân thương mại, tỷ giá ngoại tệ lẫn hệ thống tài chính nội địa.
Tuy nhiên, nhìn ở góc độ tích cực và mang tầm vóc chiến lược, đây chính là "lực đẩy cưỡng bức" buộc toàn bộ hệ thống thể chế, quản trị công và cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam phải chấn chỉnh thái độ làm việc "trên giấy bút", khẩn trương chuẩn hóa chuỗi cung ứng, minh bạch hóa nguồn gốc xuất xứ và nâng cao năng lực tự lực tự cường. Quyết định này không đơn thuần là một rào cản thương mại ngắn hạn, mà là một phép thử sinh tồn đặt nền kinh tế Việt Nam trước sự lựa chọn bắt buộc: hoặc phải thay đổi toàn diện để chủ động hội nhập sâu vào chuẩn mực toàn cầu mới, hoặc sẽ bị loại khỏi các chuỗi giá trị có mức độ gia tăng cao.
- Ông có thể phân tích lý do vì sao Việt Nam lại rơi vào nhóm chịu mức thuế 12,5% thay vì 10%?
- Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng: Việc Việt Nam bị USTR áp mức thuế 12,5% thay vì mức 10% không phải là một sự ngẫu nhiên kỹ thuật, mà là hệ quả trực tiếp từ hai yếu tố cốt lõi: độ rủi ro trong chuỗi cung ứng và thông điệp địa - chính trị từ phía Hoa Kỳ.
Về mặt thương mại, Mỹ nhận thấy sự phụ thuộc quá lớn của hàng hóa Việt Nam vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc, tạo ra nguy cơ biến nhãn hiệu "Made in Vietnam" thành một tấm "bình phong" lẩn tránh thuế cho quốc gia thứ ba. Bên cạnh đó, thói quen quản trị thiếu minh bạch và tâm lý lách luật của một bộ phận doanh nghiệp đã khiến các cơ quan kiểm soát Hoa Kỳ đặt dấu hỏi lớn về tính thực chất trong nỗ lực đàm phán thương mại.
Về mặt chiến lược, trong bối cảnh chính quyền Mỹ gia tăng áp lực tái thiết lập trật tự tại khu vực Biển Đông và củng cố liên minh với các đối tác đồng minh, vị thế ngoại giao trung lập của Việt Nam đòi hỏi phía Mỹ phải đưa ra một đòn bẩy kinh tế đủ mạnh. Đây là một "thông điệp mở" buộc chúng ta phải tự nhìn nhận lại: Mỹ đòi hỏi Việt Nam phải có những hành động thực chất, rõ ràng trong việc làm sạch chuỗi cung ứng và định hình lại vị thế chiến lược của mình.
- Theo ông, rủi ro nào từ nguyên liệu nhập khẩu và bài toán tự chủ chuỗi cung ứng, bởi Mỹ không chỉ soi công đoạn cuối mà soi "toàn bộ hoặc một phần" (nguyên liệu, linh kiện từ nước thứ 3 có rủi ro lao động cưỡng bức)?
- Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng: Việc Hoa Kỳ mở rộng biên độ kiểm tra lên "toàn bộ hoặc một phần" chuỗi cung ứng - bao gồm việc truy xuất tận gốc xuất xứ nguyên liệu, linh kiện từ nước thứ ba và soi xét khắt khe các yếu tố phi thuế quan như lao động cưỡng bức hay tiêu chuẩn môi trường - đã đẩy rủi ro gia công của Việt Nam lên mức báo động đỏ.
Điểm 'tử huyệt' của nền sản xuất trong nước hiện nay là sự phụ thuộc vào nguồn cung đầu vào nhập khẩu, biến chúng ta thành đối tượng dễ tổn thương nhất khi các cuộc điều tra nguồn gốc diễn ra.
Nếu không nhanh chóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng tự chủ và minh bạch hóa 100% dữ liệu đầu vào, doanh nghiệp Việt sẽ liên tục đối mặt với nguy cơ bị đóng băng đơn hàng, tịch thu hàng hóa tại cửa khẩu hoặc bị đưa vào danh sách đen thương mại.
Bài toán tự chủ chuỗi cung ứng vì vậy không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành mệnh lệnh sinh tồn; đòi hỏi các doanh nghiệp phải chủ động bắt tay xây dựng hệ sinh thái nguyên phụ liệu nội địa, chuẩn hóa năng lực quản trị theo các chuẩn mực quốc tế mới để bảo vệ tấm "hộ chiếu thương mại" của hàng hóa Việt Nam trên trường quốc tế.
- Ông có cảnh báo gì về nguy cơ đối với các ngành dệt may, da giầy, điện tử, những ngành thường được cho là "vội vàng" dán nhãn Việt Nam hoặc lẩn tránh thuế?
- Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng: Tư duy làm ăn bề nổi, "thay nhãn đổi áo" hoặc thực hiện các công đoạn đóng gói, lắp ráp sơ sài để lẩn tránh thuế của một số doanh nghiệp nhỏ lẻ không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng mà còn là một tội ác đối với nền kinh tế nước nhà.
Trong bối cảnh các thị trường lớn như Hoa Kỳ áp dụng công nghệ truy xuất dữ liệu nâng cao cùng quy định kiểm soát nghiêm ngặt theo các tiêu chuẩn mới (như Nghị định 292/2026/NĐ-CP), những thủ thuật gian lận này hoàn toàn không thể qua mắt được các cơ quan chức năng.
Cảnh báo lớn nhất ở đây chính là nguy cơ "con sâu làm rầu nồi canh": tư lợi ngắn hạn của một vài cá nhân sẽ kéo theo đòn trừng phạt diện rộng, hủy hoại uy tín quốc gia và đẩy hàng loạt doanh nghiệp làm ăn chân chính trong các ngành chủ lực như dệt may, da giày, điện tử vào cảnh bị lan lây, mất toàn bộ thị trường xuất khẩu.
Doanh nghiệp cần phải hiểu rằng, đã qua rồi thời kỳ mượn danh "Made in Vietnam" để trục lợi; muốn tồn tại trong kỷ nguyên thương mại mới, con đường duy nhất là phải tuân thủ triệt để các tiêu chuẩn chuyển đổi mã HS (CTC) và tỷ lệ giá trị gia tăng (VAC), chuyển từ tư duy "lách luật để sống sót" sang "quản trị chuẩn mực để vươn tầm".
- Nhìn từ "đòn" thuế 12,5% của USTR và những diễn biến thương mại toàn cầu hiện nay, dưới góc nhìn của một Chuyên gia Kinh tế chiến lược, ông đánh giá đâu là "mã gen" (DNA) cốt lõi mà cộng đồng doanh nghiệp và nền kinh tế Việt Nam cần phải thay đổi triệt để để vừa vượt qua điểm nghẽn nguồn gốc trước mắt, vừa nâng tầm vị thế quốc gia bền vững trên bản đồ kinh tế thế giới?
- Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng: "Mã gen" cốt lõi mà nền kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam buộc phải tái cấu trúc triệt để ngay lúc này chính là sự chuyển dịch toàn diện từ tư duy "gia công - lách luật - đối phó" sang tinh thần "tự lực - chuẩn hóa - minh bạch" trên nền tảng triết lý 3T (Tâm - Trí - Thời). Chúng ta không thể tiếp tục xây dựng sự thịnh vượng trên một nền móng vay mượn từ nguồn lực bên ngoài hay trông chờ vào những kẽ hở địa - chính trị tạm thời.
Bản chất của "đòn" thuế 12,5% hay bất kỳ rào cản thương mại khắc nghiệt nào từ các cường quốc cũng chỉ là chất xúc tác nhằm thanh lọc những mô hình kinh doanh yếu kém, chộp giật. Để thực sự vượt qua "điểm nghẽn nguồn gốc" và tiến tới mục tiêu một Việt Nam phát triển trình độ cao, doanh nghiệp phải làm thật, tạo ra giá trị gia tăng thật bằng năng lực quản trị chuẩn mực, chủ động nguồn cung nội địa và tuân thủ tuyệt đối các luật chơi quốc tế. Khi và chỉ khi dám rũ bỏ tâm lý tiểu thương ngắn hạn để dung nạp mã gen "chính trực và tự chủ chiến lược", Việt Nam mới không bị xoay vờn trước những biến động vĩ mô toàn cầu, vững vàng khẳng định thương hiệu và vị thế quốc gia độc lập, tự cường trên trường quốc tế.
