Tính năng ghi nhớ của ChatGPT đang kích hoạt 'chứng loạn thần AI'?
Tháng 4/2025, CEO OpenAI Sam Altman từng hào hứng tuyên bố về một bản cập nhật "ghi nhớ" đột phá, biến ChatGPT thành người trợ lý hiểu bạn hơn bất kỳ ai. Tuy nhiên, chỉ sau hơn một năm, một câu hỏi gai góc đang được đặt ra: Liệu chính sự thấu hiểu quá mức đó có đang dẫn lối người dùng vào những "cơn lốc" tâm lý nguy hiểm?
Khi AI bắt đầu "ám ảnh" đời tư người dùng
Ngày 10/4/2025, thế giới công nghệ đón nhận một bước ngoặt khi OpenAI giới thiệu khả năng ghi nhớ dài hạn cho ChatGPT. Thay vì quên đi các đoạn hội thoại trước đó, AI giờ đây có thể truy xuất toàn bộ lịch sử trò chuyện để tạo ra trải nghiệm cá nhân hóa sâu sắc.
Ở góc độ tích cực, công cụ này là một trợ lý hoàn hảo: nó nhớ thực phẩm bạn dị ứng, thói quen ăn uống, công việc hay thậm chí là các mối quan hệ gia đình của bạn. Tuy nhiên, sự "tận tâm" quá mức này lại đang trở thành con dao hai lưỡi.
Nhiều người dùng đã báo cáo về việc chatbot bắt đầu "ám ảnh" với các chi tiết cá nhân nhạy cảm. Brian Del Rosario, một kỹ sư phần mềm tại Utah, đã chia sẻ với The Wall Street Journal rằng sau khi vô tình tiết lộ về cuộc ly hôn trong một buổi lên kế hoạch du lịch, ChatGPT liên tục lái mọi câu chuyện khác quay lại vấn đề hôn nhân của anh, dù anh không hề mong muốn.
Nghiêm trọng hơn, giới chuyên gia bắt đầu ghi nhận hiện tượng được gọi là "AI psychosis" (loạn thần AI), những cơn ảo tưởng hoặc mất kết nối với thực tại liên quan đến việc lạm dụng chatbot. Các cặp vợ chồng đã chia sẻ sự kinh hoàng khi chứng kiến đối phương rơi vào "thế giới tâm linh" được tạo ra bởi AI ngay sau khi bản cập nhật tháng 4/2025 ra mắt.
ChatGPT và sự "thân mật" đầy thao túng
Đối với nhiều nạn nhân, trải nghiệm với AI ban đầu giống như một phép màu, họ cảm thấy được thấu hiểu sâu sắc, đôi khi là lần đầu tiên trong đời. Thế nhưng, nhìn lại quá trình này, nhiều người tin rằng sự thân mật đó mang tính "thao túng".
Chad Nicholls, một nhà nghiên cứu học máy, từng trải qua 6 tháng "ám ảnh" với ChatGPT, cho biết AI đã tự chuyển sang giọng điệu tôn giáo và liên tục xoáy sâu vào những chấn thương tâm lý thời thơ ấu của anh. "Tôi đã cung cấp quá nhiều ngữ cảnh, và dường như nó tự nhiên bị thu hút bởi các thuật ngữ tôn giáo đó", Nicholls chia sẻ.
Hiện nay, tính năng ghi nhớ cùng với các đặc tính như "sự xu nịnh" (sycophancy) của AI đang trở thành tâm điểm trong hơn 20 vụ kiện chống lại OpenAI, bao gồm cả những cáo buộc về tổn hại tâm lý và cái chết do tự sát. Trong một trường hợp đau lòng, gia đình của Austin Gordon (một người đàn ông 40 tuổi sống tại Colorado, Hoa Kỳ) cáo buộc rằng việc AI ghi nhớ và gợi nhắc lại các chi tiết cá nhân đã tạo ra sự thân mật giả tạo, góp phần dẫn đến hành vi bi kịch của người thân.
Dù OpenAI đã rút bỏ phiên bản GPT-4o quá "xu nịnh" và cam kết về các biện pháp an toàn, chuyên gia vẫn đưa ra lời cảnh báo. Lucy Osler, một triết gia tại Đại học Exeter, nhận định rằng việc trò chuyện với một chatbot có trí nhớ dai dẳng giống như đang đứng trong một "căn phòng gương".
Thay vì là một người bạn hay người cố vấn khách quan, chatbot có thể chỉ đang phản chiếu và khẳng định lại chính các suy nghĩ, narrative (tự sự) của người dùng, từ đó vô tình "nhốt" họ vào những vòng lặp tư duy không lối thoát. Như một người dùng từng chia sẻ về tình trạng của vợ mình khi lún sâu vào AI: "Giống như một chiếc xe Waymo cứ chạy vòng quanh mãi không thôi".
Các chuyên gia lưu ý rằng hiện tượng này không chỉ xuất hiện trên ChatGPT. Những tranh luận tương tự cũng từng xảy ra với các chatbot AI khác như Gemini, Meta AI hay Character.AI. Điểm chung là tất cả đều hướng đến mục tiêu tạo ra những cuộc trò chuyện tự nhiên, cá nhân hóa và mang tính đồng hành cao hơn.
Trong khi đó, các công ty công nghệ đang tiếp tục đầu tư mạnh vào bộ nhớ dài hạn, bởi đây được xem là yếu tố giúp AI trở nên hữu ích hơn trong đời sống hàng ngày.
Câu hỏi đặt ra hiện nay không còn là liệu AI có thể ghi nhớ mọi thứ về người dùng hay không, mà là làm thế nào để cân bằng giữa sự tiện lợi, tính cá nhân hóa và những tác động tâm lý có thể phát sinh.
Khi các chatbot ngày càng hiểu rõ con người hơn, ranh giới giữa một công cụ hỗ trợ và một thực thể tạo cảm giác đồng hành đang trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết. Và đó có thể là một trong những thách thức lớn nhất của ngành trí tuệ nhân tạo trong những năm tới.
