TP.HCM đột phá để không 'tụt lại' trong cuộc đua lượng tử

Trong bối cảnh Việt Nam đưa công nghệ lượng tử vào nhóm ưu tiên phát triển theo Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và Quyết định 21/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, TP.HCM cần chuẩn bị gì để không bị tụt lại phía sau?

Phóng viên Một Thế Giới trao đổi với TS. Bùi Quang Xuân ((hiện công tác tại Học viện Chính trị- Hành chính Quốc gia và giữ chức vụ phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Đồng Nai) về lộ trình xây dựng hệ sinh thái công nghệ lượng tử cho thành phố.

TP.HCM chú trọng đào tạo nhân lực

- Theo ông, rào cản lớn nhất của công nghệ lượng tử hiện nay là gì? TP.HCM cần làm gì để nhanh chóng xây dựng đội ngũ nhân lực liên ngành chất lượng cao?

- TS Bùi Quang Xuân: Rào cản lớn nhất của công nghệ lượng tử chính là nhân lực, bởi đây là lĩnh vực đòi hỏi sự giao thoa rất sâu giữa vật lý lý thuyết, toán học cao cấp và khoa học máy tính.

Để xây dựng nhanh đội ngũ nhân sự liên ngành vượt trội, TP.HCM cần triển khai hệ thống chính sách thu hút chất xám dựa trên bốn trụ cột cốt lõi.

Đầu tiên là thể chế đãi ngộ vượt trội và cơ chế “thị thực xanh”. Chính sách đãi ngộ phải đi trước một bước để cạnh tranh trực tiếp với các trung tâm công nghệ hàng đầu thế giới. Thành phố cần xây dựng các gói thu nhập tổng thể gồm lương, thưởng và ngân sách nghiên cứu tương đương chuẩn quốc tế cho các chuyên gia đầu ngành; đồng thời hỗ trợ an cư, miễn giảm thuế thu nhập cá nhân dài hạn và đơn giản hóa thủ tục hành chính thông qua cơ chế “thị thực xanh” cho chuyên gia và gia đình.

Sau đó. TP.HCM cần áp dụng cơ chế “khoán chi học thuật” và trao quyền tự chủ tối đa. Do chu kỳ nghiên cứu lượng tử dài và rủi ro lớn, thành phố cần đổi mới cơ chế tài chính theo hướng tài trợ qua quỹ, khoán chi đến sản phẩm cuối cùng và chấp nhận “thất bại học thuật trung thực”. Các chuyên gia trưởng phải được chủ động thiết kế phòng thí nghiệm, tuyển dụng nhân sự và quyết định lộ trình chuyên môn của dự án.

Cũng rất quan trọng là kiến tạo hệ sinh thái liên kết “ba nhà” và hạ tầng dùng chung. Thành phố cần xây dựng các trung tâm, phòng thí nghiệm lượng tử trọng điểm tại Đại học Quốc gia TP.HCM hoặc Khu Công nghệ cao theo mô hình “Hub-and-Node”. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, viện - trường tạo tri thức và doanh nghiệp lớn như FPT, Viettel, VNPT cung cấp nguồn lực cùng các bài toán thực tiễn.

Theo tôi, việc đa dạng hóa mô hình thu hút chuyên gia là cấp thiết. Thành phố cần từ bỏ tư duy buộc chuyên gia phải làm việc dài hạn tại chỗ. Mô hình hợp tác linh hoạt sẽ giúp thu hút các nhà khoa học Việt kiều tại Mỹ, Pháp, Nhật Bản... tham gia thông qua dự án ngắn hạn hoặc điều hành các nhóm nghiên cứu từ xa. Quan trọng nhất là mọi chương trình hợp tác đều phải gắn với nhiệm vụ đào tạo đội ngũ kế cận trong nước.

Xây dựng nguồn nhân lực lượng tử là câu chuyện “đi sớm về nhận thức, đi chắc về nền tảng”. Nếu TP.HCM chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo hệ sinh thái, thành phố hoàn toàn có thể trở thành thỏi nam châm thu hút tinh hoa lượng tử toàn cầu.

TP.HCM cần bảo vệ chủ quyền số

- Khi điện toán lượng tử đạt đủ sức mạnh, nhiều hệ thống mã hóa hiện nay có thể bị phá vỡ. Theo ông, TP.HCM cần chuẩn bị như thế nào?

- TS Bùi Quang Xuân: TP.HCM cần đi trước một bước để xây dựng hệ thống phòng thủ mật mã hậu lượng tử.

Trước hết, thành phố phải tổng kiểm kê và phân loại rủi ro toàn bộ hệ thống mã hóa. Các cơ quan hành chính cần phối hợp với lực lượng an ninh mạng chuyên trách rà soát hệ thống dữ liệu công dân và cổng dịch vụ công trực tuyến. Các ngân hàng, tổ chức tín dụng cần kiểm toán phần mềm giao dịch và thuật toán khóa công khai để xác định những nhóm dữ liệu cần ưu tiên bảo vệ.

Tiếp theo là áp dụng mô hình mã hóa lai trong giai đoạn quá độ. Từ nay đến năm 2030, nên kết hợp các thuật toán mã hóa truyền thống với các thuật toán hậu lượng tử. Cách tiếp cận này giúp bảo đảm an toàn hệ thống trong khi vẫn duy trì tính ổn định vận hành.

Thành phố cũng cần thúc đẩy liên minh công tư và xây dựng các không gian thử nghiệm. Mật mã hậu lượng tử phải bước ra khỏi phòng thí nghiệm để kiểm chứng trong thực tế. TP.HCM nên đóng vai trò “người mua đầu tiên”, sử dụng ngân sách công để đặt hàng và đồng tài trợ các giải pháp PQC nội địa.

Cuối cùng là đổi mới tư duy quản trị an ninh mạng theo hướng phòng ngừa chủ động ngay từ khâu thiết kế. Thành phố cần sớm ban hành khung hướng dẫn quản trị rủi ro hậu lượng tử và đưa các kịch bản tấn công lượng tử vào các chương trình diễn tập an ninh mạng thường niên.

- Về hạ tầng, TP.HCM nên đầu tư theo hướng nào để vừa hiệu quả vừa bảo đảm chủ quyền dữ liệu?

- TS Bùi Quang Xuân: Đầu tư hạ tầng lượng tử phải hướng tới giá trị thực và năng lực thực, tránh tư duy phong trào.

Trong giai đoạn đến năm 2030, việc đầu tư một hệ thống máy tính lượng tử hoàn chỉnh là chưa khả thi do chi phí rất lớn và yêu cầu kỹ thuật khắt khe. Giải pháp tối ưu là chiến lược tích hợp lưỡng cực: ngắn hạn khai thác điện toán đám mây lượng tử quốc tế, dài hạn phát triển năng lực mô phỏng lượng tử trong nước.

Giai đoạn 2026-2028, TP.HCM nên mua quyền truy cập các nền tảng điện toán lượng tử của IBM, Google, AWS... để các nhà khoa học, kỹ sư và sinh viên có thể trực tiếp thực hành trên các qubit thực. Đây là con đường nhanh nhất để đào tạo nguồn nhân lực lượng tử.

Sau năm 2028, thành phố cần tập trung đầu tư vào các cụm siêu máy tính và GPU hiệu năng cao trong nước để phát triển năng lực mô phỏng lượng tử. Đây là hướng đi giúp kiểm soát toàn bộ dòng chảy dữ liệu, hạn chế nguy cơ rò rỉ thông tin chiến lược và bảo vệ chủ quyền số quốc gia.

TP.HCM tạo Sandbox để doanh nghiệp dám đầu tư

TS Bùi Quang Xuân: Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là cơ chế tài chính chưa phù hợp với đặc thù rủi ro cao của công nghệ lượng tử và thiếu môi trường thử nghiệm thực tế.

Theo tôi, TP.HCM cần triển khai các cơ chế Sandbox (khung thể chế thí điểm) theo bốn trụ cột. Bước đầu là Sandbox tài chính theo hướng khoán chi theo sản phẩm đầu ra và chấp nhận các thất bại khoa học trung thực.

TP.HCM cần Sandbox thương mại hóa với cơ chế “Người mua đầu tiên”, tạo thị trường sớm cho các sản phẩm lượng tử nội địa thông qua các đơn đặt hàng từ khu vực công.

Đồng thời Sandbox cho quỹ đầu tư mạo hiểm và các chính sách ưu đãi đặc thù, giúp doanh nghiệp chủ động đầu tư vào nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ.

Vấn đề hợp tác quốc tế cũng quan trọng. Sandbox hợp tác quốc tế, tạo điều kiện để doanh nghiệp thuê chuyên gia nước ngoài, hợp tác với các viện nghiên cứu quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo tôi, muốn có năng lực thật và giá trị thật trong kỷ nguyên lượng tử, TP.HCM phải bứt phá mạnh mẽ về thể chế. Một hệ sinh thái Sandbox lượng tử “rõ bài toán, rõ sản phẩm, chấp nhận rủi ro” sẽ giúp thành phố khẳng định vai trò đầu tàu đổi mới sáng tạo.

- Nếu lựa chọn những lĩnh vực ưu tiên để ứng dụng công nghệ lượng tử tại TP.HCM, ông đề xuất gì?

- TS Bùi Quang Xuân: Tôi cho rằng thành phố nên tập trung vào hai bài toán có khả năng tạo giá trị sớm nhất.

Đó là tối ưu hóa chuỗi logistics tại hệ thống cảng container. Các giải thuật lượng tử có thể giúp giảm 15-25% thời gian xử lý container, giảm 30-40% số lượt xe chờ đợi và tối ưu đáng kể chi phí vận hành.

TP.HCM cần điều phối giao thông đô thị thông minh. Công nghệ lượng tử có thể hỗ trợ điều chỉnh đèn tín hiệu theo thời gian thực, tối ưu hóa mạng lưới xe buýt kết nối metro và mở rộng vùng phục vụ của các nhà ga thêm 15-20%.

Đối với bài toán dự báo triều cường và biến đổi khí hậu, tôi cho rằng TP.HCM chưa nên dàn trải nguồn lực trước năm 2030. Thành phố cần tập trung giải quyết hai bài toán logistics cảng biển và giao thông đô thị trước, bởi đây là những lĩnh vực đã có nền tảng dữ liệu số hóa và khả năng tạo ra hiệu quả kinh tế - xã hội rõ rệt.