Trái cây ĐBSCL xuất khẩu sang Trung Quốc: Nông nghiệp thông minh, đúng quy định

Thị trường lớn của trái cây Việt Nam

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư kí Hiệp hội Trái cây Việt Nam, cho rằng Trung Quốc tiếp tục là thị trường lớn của rau quả Việt Nam, trong đó ĐBSCL giữ vai trò quan trọng với sầu riêng, xoài, mít, chuối, bưởi, thanh long và nhiều trái cây nhiệt đới. Theo thông tin được nêu, thị trường Trung Quốc chiếm khoảng 65-70% kim ngạch xuất khẩu rau quả Việt Nam. Tuy nhiên, yêu cầu ngày càng chặt về an toàn thực phẩm, kiểm dịch, dư lượng hóa chất và truy xuất nguồn gốc. Muốn xuất khẩu ổn định, vùng sản xuất phải chuyển sang canh tác thông minh, kiểm soát bằng dữ liệu và tuân thủ quy định của nước nhập khẩu.

Các Lệnh 248, 249 và 280 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) đặt ra yêu cầu về đăng kí cơ sở sản xuất, chế biến, mã số vùng trồng, an toàn thực phẩm và kiểm dịch thực vật. Vì vậy, mã số vùng trồng trở thành “hộ chiếu” của nông sản. Vùng trồng phải được quản lí đúng diện tích, địa điểm, quy trình; nhật kí sản xuất cần ghi nhận giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thời gian sử dụng, ngày thu hoạch và biện pháp kiểm soát sinh vật gây hại. Khi dữ liệu được số hóa, cơ quan quản lí, hợp tác xã và doanh nghiệp có thể kiểm tra nhanh lịch sử từng lô hàng, hạn chế mượn mã số, trộn sản phẩm ngoài vùng hoặc gian lận nguồn gốc.

Nông nghiệp thông minh không đơn thuần là đưa cảm biến hay trí tuệ nhân tạo vào đồng ruộng. Cốt lõi là dùng dữ liệu để quyết định chính xác hơn. Cảm biến theo dõi độ ẩm, nhiệt độ và dinh dưỡng; hệ thống cảnh báo hỗ trợ dự báo sâu bệnh; ảnh viễn thám giúp đánh giá sức khỏe cây trồng. Kết hợp dữ liệu với nhật kí điện tử, người sản xuất có thể điều chỉnh nước, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật theo nhu cầu thực tế. Qua đó, chi phí đầu vào được kiểm soát, nguy cơ dư lượng giảm, chất lượng trái cây ổn định hơn và quá trình truy xuất có bằng chứng rõ ràng.

Yêu cầu về kiểm soát MRL

Yêu cầu đặc biệt quan trọng là kiểm soát giới hạn dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng và các chất liên quan đến an toàn thực phẩm (MRL). Đây không thể là công việc thực hiện sát ngày xuất khẩu. Doanh nghiệp phải phối hợp với hợp tác xã và vùng trồng kiểm soát ngay từ đầu vụ. Danh mục vật tư sử dụng phải phù hợp quy định; thời gian cách li phải được tuân thủ; lấy mẫu và phân tích cần thực hiện theo kế hoạch. Nếu một lô hàng vi phạm, doanh nghiệp có thể chịu chi phí xử lí, trả hàng và ảnh hưởng uy tín của vùng trồng.

ĐBSCL cũng cần thay đổi cách quy hoạch vùng nguyên liệu. Không thể tiếp tục mở rộng cây trồng theo phong trào rồi mới tìm đầu ra. Cần xây dựng bản đồ sản xuất dựa trên dữ liệu đất đai, nguồn nước, khí hậu, giống cây trồng và nhu cầu thị trường. Công nghệ GIS hỗ trợ quản lí không gian vùng trồng, kết nối mã số với thông tin sản xuất và cảnh báo rủi ro.

Tại khâu sau thu hoạch, cơ sở đóng gói phải là một mắt xích của an toàn thực phẩm. Trái cây đạt chuẩn tại vườn nhưng bị nhiễm bẩn, mất chất lượng hoặc sai quy trình trong đóng gói vẫn có nguy cơ bị từ chối. Vì vậy, cần kiểm soát vệ sinh, phân loại, xử lí sau thu hoạch, nhiệt độ, vật liệu bao bì và điều kiện bảo quản. Chuỗi lạnh phải được duy trì từ thu hoạch đến kho, phương tiện vận chuyển và cửa khẩu. Thiết bị số ghi nhận nhiệt độ giúp doanh nghiệp chứng minh điều kiện bảo quản, đồng thời phát hiện sớm nguy cơ ảnh hưởng chất lượng.

Cần Thơ có thể phát huy vai trò hạt nhân kết nối chuỗi giá trị vùng, tập trung phát triển trung tâm liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ, logistics, kho lạnh, thương mại điện tử và nền tảng dữ liệu. Kết nối đường bộ, đường thủy, đường sắt và hàng không cần được tính toán đồng bộ để rút ngắn thời gian vận chuyển. Với trái cây tươi, giảm thời gian và duy trì nhiệt độ ổn định có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng; hạ tầng logistics tốt cũng giúp giảm chi phí và hạn chế áp lực khi ùn ứ tại cửa khẩu.

Ông Hứa Trường Sơn, Phó giám đốc Sở Công Thương TP. Cần Thơ, cho rằng thành phố muốn kết nối doanh nghiệp, nhà nhập khẩu, nhà phân phối Trung Quốc với doanh nghiệp Cần Thơ, đồng thời thu hút đầu tư vào logistics, trung tâm phân phối, chế biến sâu nông - thủy sản, thương mại điện tử, chuyển đổi số và công nghệ xanh.

Dữ liệu và sự tuân thủ

Ông Hồ Quang Minh, Chủ tịch Hội Net Zero Việt Nam - VANZA, cho rằng điều quan trọng là kết nối những gì đang có thành một chuỗi giá trị hiệu quả. Hướng hợp tác này có thể mở rộng từ thương mại sang công nghệ, chế biến, logistics và phân phối.

Xuất khẩu trái cây sang Trung Quốc, vì vậy đang chuyển sang cạnh tranh bằng chất lượng, dữ liệu và sự tuân thủ. ĐBSCL có lợi thế về vùng nguyên liệu và trái cây nhiệt đới, nhưng lợi thế chỉ trở thành giá trị khi được tổ chức thành chuỗi minh bạch. Nông nghiệp thông minh phải bắt đầu từ vùng trồng, đi qua kiểm soát dư lượng, thu hoạch, đóng gói, kho lạnh, logistics và kết thúc bằng truy xuất rõ ràng.

Khi mỗi lô hàng có hồ sơ số, đáp ứng đúng quy định, trái cây ĐBSCL này sẽ có nền tảng vững chắc hơn để duy trì thị trường Trung Quốc và mở rộng sang những thị trường yêu cầu cao hơn. Cơ quan quản lí cần cơ sở dữ liệu thống nhất, kiểm tra định kì, hướng dẫn quy trình và xử lí nghiêm vi phạm. Song song, sản xuất phải tiết kiệm nước, giảm hóa chất, giảm phát thải và tận dụng phụ phẩm. Khi chuyển đổi số gắn với chuyển đổi xanh, an toàn thực phẩm trở thành nguyên tắc xuyên suốt, nông sản ĐBSCL sẽ đáp ứng tốt hơn yêu cầu của Trung Quốc và tạo nền tảng mở rộng thị trường.