Từ Lê Công Tuấn Anh, Trịnh Công Sơn đã thấy lại chính mình?
Lê Công Tuấn Anh không giống hẳn Trịnh Công Sơn, nhưng vai Quang Sơn vẫn khiến chính nhạc sĩ nhận ra mình trên màn ảnh.
Năm 1992, Lê Công Tuấn Anh xuất hiện trong Em còn nhớ hay em đã quên với cặp kính lớn, vóc người mảnh và ánh mắt trầm tư. Nhân vật của anh mang tên Quang Sơn, một nhạc sĩ lãng du đi qua tình yêu, chiến tranh và những cuộc chia lìa.
Bộ phim không dùng tên Trịnh Công Sơn, cũng không tái hiện đầy đủ tiểu sử của ông. Tuy nhiên, từ âm nhạc, những người phụ nữ đi qua đời Quang Sơn đến cách nhân vật nhìn chiến tranh và thân phận con người, khán giả dễ dàng nhận ra nguyên mẫu phía sau.
Lê Công Tuấn Anh không có gương mặt giống Trịnh Công Sơn. Anh mang vẻ đẹp sáng, mềm của một tài tử màn bạc. Trịnh Công Sơn có vầng trán rộng, đôi kính lớn và dáng vẻ thường chìm trong suy tưởng.
Sự khác biệt đó không ngăn vai diễn trở thành một trường hợp đáng nhớ của điện ảnh Việt Nam. Lê Công Tuấn Anh không sao chép khuôn mặt Trịnh Công Sơn. Anh đi vào nhân vật bằng diễn xuất và thần thái.
Lê Công Tuấn Anh và vai diễn không cần sao chép
Ý tưởng thực hiện Em còn nhớ hay em đã quên đến với đạo diễn Nguyễn Hữu Phần sau khi ông đọc một bài viết của ca sĩ Khánh Ly về Trịnh Công Sơn trên ấn phẩm Những người yêu Huế.
Từ những câu chuyện đó, đạo diễn Nguyễn Hữu Phần đã xây dựng một phim truyện ca nhạc dựa trên 11 sáng tác của Trịnh Công Sơn. Nhân vật Quang Sơn là một nhạc sĩ lãng du. Diễm gợi nhớ đến Bích Diễm, người được nhắc đến trong câu chuyện ra đời của Diễm xưa. Nữ ca sĩ Huyền My mang một số nét liên tưởng đến ca sĩ Khánh Ly thời trẻ.
Đạo diễn không bê nguyên cuộc đời Trịnh Công Sơn lên màn ảnh. Ông đổi tên nhân vật, sắp xếp lại các sự kiện và thêm nhiều tình tiết hư cấu. Âm nhạc trở thành sợi dây nối những mảnh đời, tình yêu và ám ảnh chiến tranh của Quang Sơn.
Năm 1990, Nguyễn Hữu Phần từng mang kịch bản đến Hãng phim truyện Việt Nam nhưng dự án không được chấp thuận. Kịch bản bị cho là mơ hồ, khó hình dung cách dàn dựng. Một bộ phim dùng nhiều ca khúc để dẫn dắt câu chuyện cũng là cách làm còn mới vào thời điểm đó.
Đạo diễn phải tự tìm nguồn vốn để thực hiện. Trong hoàn cảnh kinh phí hạn hẹp, việc mời Lê Công Tuấn Anh tham gia là một quyết định nhiều rủi ro.
Lúc đó, nam diễn viên đã trở thành gương mặt nổi bật của điện ảnh Việt Nam sau vai Quang “Đông Ki Sốt” trong Vị đắng tình yêu. Anh có vẻ ngoài thư sinh, nụ cười hiền và đôi mắt luôn phảng phất một nỗi buồn. Tên tuổi của Lê Công Tuấn Anh đủ sức kéo khán giả đến rạp.
Theo lời kể của đạo diễn Nguyễn Hữu Phần, cát-sê của Lê Công Tuấn Anh khi đó có thể lên tới khoảng 30 triệu đồng cho một bộ phim. Đoàn phim chỉ có khả năng trả 5 triệu đồng.
Nghe đạo diễn nói rõ khó khăn, Lê Công Tuấn Anh không mặc cả. Anh nhận vai Quang Sơn với mức thù lao thấp hơn nhiều so với vị thế của mình lúc đó.
Sự lựa chọn này không chỉ đến từ tình cảm dành cho đoàn phim. Quang Sơn cho Lê Công Tuấn Anh cơ hội bước ra khỏi hình ảnh chàng trai si tình từng làm nên tên tuổi. Đây là một nhân vật có đời sống nội tâm sâu hơn, phải mang trên vai tình yêu, chiến tranh, âm nhạc và nỗi cô độc.
Hai cuộc gặp giữa hai người nghệ sĩ
Trước khi quay, đạo diễn Nguyễn Hữu Phần đưa Lê Công Tuấn Anh đến gặp Trịnh Công Sơn. Nam diễn viên cần quan sát phong thái, cách trò chuyện và đời sống của người nhạc sĩ mà nhân vật Quang Sơn được lấy cảm hứng.
Hai người không có nhiều thời gian gần gũi. Theo hồi ức của đạo diễn, Lê Công Tuấn Anh và Trịnh Công Sơn chỉ gặp nhau khoảng hai lần, một lần tại nhà riêng của nhạc sĩ và một lần trong dịp giới thiệu bộ phim.
Chỉ qua những cuộc gặp ngắn, Trịnh Công Sơn đã nhận ra ở nam diễn viên trẻ một con người “vô cùng nghệ sĩ và rất cô đơn”.
Câu nói này về sau được nhắc lại nhiều lần, nhất là sau khi Lê Công Tuấn Anh qua đời năm 1996, khi mới 29 tuổi. Tuy nhiên, giá trị của nhận xét không nằm ở việc biến nó thành một lời dự báo về số phận. Trịnh Công Sơn dường như đã nhìn thấy phần khuất phía sau vẻ ngoài rạng rỡ của một ngôi sao đang ở đỉnh cao.
Khi Trịnh Công Sơn thấy mình trên màn ảnh
Khi bản phim đầu tiên hoàn thành, đạo diễn Nguyễn Hữu Phần mang vào TP.HCM cho Trịnh Công Sơn xem. Nhạc sĩ khi đó vừa trở về từ Canada và còn chịu nỗi đau sau khi mẹ qua đời. Ông cũng đã đọc thông tin trên báo về việc có người làm phim dựa trên cuộc đời mình nên tỏ ra dè dặt.
Trịnh Công Sơn ngồi xem trong im lặng. Khi phim chiếu được khoảng một phần ba, ông đề nghị dừng lại, gọi nhà văn Nguyễn Quang Sáng, họa sĩ Trịnh Cung và một số người bạn đến xem cùng. Bộ phim được chiếu lại từ đầu. Sau buổi chiếu, nhạc sĩ xác nhận ông nhìn thấy chính mình trên màn ảnh.
Tại một lần giới thiệu phim, khi phóng viên hỏi câu chuyện có phải cuộc đời ông và có kể đúng xuất xứ các ca khúc hay không, Trịnh Công Sơn nói đạo diễn Nguyễn Hữu Phần đã hư cấu nhưng bộ phim rất giống cuộc đời mình. Ông còn nhận xét Lê Công Tuấn Anh giống hình dáng mình thời trẻ.
Chữ “giống” ở đây không chỉ nằm ở khuôn mặt. Trịnh Công Sơn hiểu rõ Quang Sơn là nhân vật điện ảnh. Tên người, quan hệ tình cảm và nhiều sự kiện đã được thay đổi. Điều ông nhận ra là tâm thế của người nghệ sĩ, những mối tình không trọn vẹn, nỗi ám ảnh chiến tranh và cảm giác cô đơn kéo dài.
Lê Công Tuấn Anh không đóng giả Trịnh Công Sơn. Anh tạo nên một Quang Sơn có đời sống riêng nhưng vẫn khiến chính nguyên mẫu nhận ra mình trên màn ảnh.
Em còn nhớ hay em đã quên đã được công chúng đón nhận và trở thành một trong những bộ phim ăn khách đầu thập niên 1990. Tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 11 ở Hải Phòng, phim giành Bông sen bạc cùng các giải về biên kịch, âm nhạc và nam diễn viên chính xuất sắc.
Vai diễn "Trịnh Công Sơn" trở thành một dấu mốc đáng nhớ trong sự nghiệp ngắn ngủi của Lê Công Tuấn Anh.
Sau Em còn nhớ hay em đã quên, hình ảnh Trịnh Công Sơn tiếp tục trở lại màn ảnh.
Năm 2022, đạo diễn Phan Gia Nhật Linh thực hiện hai phiên bản điện ảnh Em và Trịnh và Trịnh Công Sơn, với Avin Lu hóa thân thành nhạc sĩ thời trẻ, Trần Lực đảm nhận giai đoạn trung niên.
Sự xuất hiện của những gương mặt mới khiến khán giả nhìn lại các vai diễn trước đó, trong đó Lê Công Tuấn Anh thường được đặt bên cạnh những người kế nhiệm.
Từ những đối chiếu đó, ngoại hình trở thành một tiêu chí thường được nhắc đến. Có người cho rằng Lê Công Tuấn Anh không thật sự giống Trịnh Công Sơn trong từng đường nét. Người khác lại xem vai diễn của anh là một trong những hình ảnh gần với nhạc sĩ nhất trên màn ảnh Việt Nam.
Lê Công Tuấn Anh không thu mình thành bản sao của nguyên mẫu. Anh mang vẻ lãng tử, sự nhạy cảm và phần cô độc của chính mình vào vai diễn. Nhờ đó, nhân vật vừa gợi nhớ Trịnh Công Sơn, vừa có sức sống riêng trên màn ảnh.
Hơn ba thập niên trôi qua, cách quay và tạo hình của Em còn nhớ hay em đã quên đã mang dấu ấn của điện ảnh đầu thập niên 1990. Vai diễn của Lê Công Tuấn Anh vẫn được nhắc lại vì anh đã vượt qua phép so sánh ngoại hình bằng tài năng diễn xuất.
