Từ Phần Lan đến Romania: NATO dựng ‘mạng thần kinh’ AI để theo dõi quân đội Nga
Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) đang thử nghiệm một lớp phòng thủ mới, dựa trên mạng giám sát số kết hợp vệ tinh, drone, cảm biến mặt đất, robot và trí tuệ nhân tạo (AI).
Mục tiêu của lớp phòng thủ này là phát hiện sớm chuyển động quân sự của Nga, rút ngắn thời gian ra quyết định và biến toàn bộ tuyến phòng thủ từ High North (cực bắc châu Âu) đến Biển Đen thành một không gian tác chiến được kết nối theo thời gian thực.
Sườn đông NATO không còn là một đường biên tĩnh
Từ sau khi Nga sáp nhập Crimea năm 2014 và mở chiến dịch quân sự toàn diện ở Ukraine năm 2022, sườn đông NATO đã thay đổi căn bản. Khu vực này không chỉ cần vài đơn vị “trấn an” đồng minh, mà trở thành tuyến phòng thủ kéo dài từ vùng Bắc Cực, Phần Lan, Baltic, Ba Lan, Slovakia, Romania cho tới Biển Đen. NATO chính thức mô tả Nga là “mối đe dọa trực tiếp và đáng kể nhất” đối với an ninh đồng minh, đồng thời cho rằng các hành động như xâm phạm không phận, tấn công mạng, phá hoại và hoạt động hỗn hợp ngày càng gia tăng.
Tính đến tháng 6, NATO có 9 nhóm tác chiến đa quốc gia đặt tại Bulgaria, Estonia, Phần Lan, Hungary, Latvia, Lithuania, Ba Lan, Romania và Slovakia. Biên giới phòng thủ của NATO đã dịch xa hơn về phía bắc sau Phần Lan gia nhập liên minh, trong khi Romania tiếp tục giữ vai trò cửa ngõ phía nam, sát Biển Đen.
Bên cạnh đó, cuộc chiến Ukraine cho thấy một lực lượng dù đông và mạnh vẫn có thể bị bất ngờ nếu không nhìn thấy chiến trường đủ nhanh. Drone giá rẻ, tên lửa hành trình, tác chiến điện tử, phá hoại hạ tầng và các đợt điều quân nhỏ lẻ khiến ranh giới giữa “bình thường” và “chuẩn bị tấn công” trở nên mờ hơn. Do đó, muốn răn đe Nga, NATO phải biết điều gì đang diễn ra trước khi khủng hoảng bùng nổ.
Từ phòng thủ bằng quân số sang phòng thủ bằng dữ liệu
NATO hiện thúc đẩy Sáng kiến răn đe sườn đông (EFDI). Theo mô tả chính thức của NATO, EFDI là khuôn khổ nhằm thử nghiệm các công nghệ mới để tăng cường răn đe và phòng thủ dọc sườn đông, “từ High North đến Biển Đen”. Tại một hoạt động thử nghiệm ở Slovakia tháng 6, NATO trưng bày nhiều loại drone, hệ thống chống drone, phương tiện mặt đất không người lái và công nghệ liên lạc thế hệ mới.
EFDI không vận hành theo kiểu mua một loại vũ khí riêng lẻ rồi triển khai độc lập. NATO nhấn mạnh việc đưa đồng minh và công nghiệp quốc phòng vào cùng một quy trình thử nghiệm nhanh, tích hợp nhanh, ưu tiên cả công nghệ thương mại sẵn có. Liên minh muốn rút ngắn khoảng cách giữa ý tưởng trên giấy, thiết bị trong nhà máy và năng lực có thể dùng ngoài thực địa.
Business Insider nhận định hướng đi này như một “kill web” (mạng lưới tiêu diệt mục tiêu) được hỗ trợ bởi AI, gồm hàng nghìn cảm biến, drone, vệ tinh và robot có khả năng phát hiện, phân tích và chuyển thông tin về mối đe dọa với tốc độ cao. Bài học từ Ukraine hiện diện rất rõ. Drone trinh sát, cảm biến giá rẻ, phần mềm bản đồ, dữ liệu vệ tinh và pháo binh chính xác đã làm thay đổi cách các lực lượng phát hiện rồi tấn công mục tiêu. NATO đang tìm cách đưa những bài học đó vào một kiến trúc lớn hơn, có kỉ luật hơn và dùng được cho nhiều quốc gia cùng lúc. Mục tiêu của NATO là dùng công nghệ hiện có, gồm phương tiện tự hành và hệ thống chống drone, để giảm rủi ro cho binh sĩ.
Bộ não phần mềm phía sau chiến trường kết nối
Nếu EFDI là khung thử nghiệm ngoài thực địa, Maven Smart System (MSS) là lớp phần mềm hỗ trợ xử lí dữ liệu và chỉ huy phía sau. Tháng 4/2025, NATO thông báo mua hệ thống MSS của Palantir, công ty phần mềm Mỹ chuyên về dữ liệu và AI, thông qua Cơ quan Thông tin và Truyền thông NATO. Theo DefenseScoop, hợp đồng được hoàn tất ngày 25/3/2025, chỉ khoảng 6 tháng sau khi NATO xác định yêu cầu, một trong những quy trình mua sắm nhanh nhất trong lịch sử của mình.
Đến cuối tháng 6/2026, NATO công bố MSS đã đạt năng lực vận hành kĩ thuật đầy đủ. Trang tin quân sự Janes cho biết hệ thống đạt mốc này ngày 22/6. Về bản chất, MSS không phải là “robot tự quyết định chiến tranh”. Đây là nền tảng hợp nhất dữ liệu, hiển thị bức tranh chiến trường và hỗ trợ con người ra quyết định. Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) mô tả MSS như một giao diện đồ họa phục vụ tình báo quân sự, nhắm mục tiêu và chỉ huy liên miền. Hệ thống có thể gom dữ liệu từ vệ tinh, drone, radar, báo cáo trinh sát và các nguồn khác, sau đó dùng AI để phát hiện mẫu, đánh dấu mục tiêu tiềm năng và đưa lên màn hình để con người kiểm tra.
Điểm mạnh lớn nhất của MSS là tốc độ. Trước đây, dữ liệu chiến trường thường nằm rải rác ở nhiều hệ thống khác nhau, khiến việc ghép thành một bức tranh chung mất nhiều thời gian. MSS thay thế cách làm rời rạc đó bằng một giao diện bản đồ chung, giúp người dùng chuyển nhanh từ phát hiện mục tiêu sang đánh giá phương án hành động.
Với NATO, điều này đặc biệt quan trọng vì liên minh có 32 nước, mỗi nước lại có hệ thống cảm biến, quy trình chia sẻ dữ liệu và hạ tầng chỉ huy riêng. MSS không xóa bỏ toàn bộ khác biệt đó, nhưng có thể tạo một lớp trung gian để các nguồn dữ liệu khác nhau “nói cùng một ngôn ngữ” tác chiến. Hệ thống được xem là công cụ giúp tăng tốc “intelligence fusion” (hợp nhất tình báo), đồng thời cải thiện nhận thức chiến trường, lập kế hoạch và ra quyết định.
Không phải “mắt thần” toàn năng
Theo Militarnyi, việc NATO đang phát triển một mạng giám sát số, kết hợp vệ tinh, drone trinh sát, robot mặt đất và nhiều nền tảng khác để theo dõi hoạt động quân sự của Nga từ Phần Lan đến Romania, không có nghĩa liên minh sở hữu một “công cụ toàn năng” có thể nhìn thấy mọi động thái của Nga. Thứ NATO đang xây dựng là một mạng lưới nhiều lớp, nhằm tăng khả năng phát hiện sớm, giảm độ trễ xử lí thông tin và giúp chỉ huy nhanh chóng nhận ra những thay đổi sát biên giới.
Điểm khác biệt lớn của giám sát bằng AI nằm ở khả năng xử lí khối lượng dữ liệu khổng lồ. Vệ tinh có thể chụp ảnh, drone truyền video, radar phát hiện chuyển động, còn cảm biến điện tử thu tín hiệu. Khi tất cả cùng hoạt động, lượng dữ liệu vượt xa khả năng con người đọc thủ công. AI không thay thế chuyên gia phân tích, nhưng có thể lọc nhiễu, đánh dấu điểm bất thường, so sánh với dữ liệu cũ và đưa ra cảnh báo ban đầu để con người kiểm chứng.
Tuy nhiên, việc dựa nhiều hơn vào AI cũng tạo ra rủi ro mới. Dữ liệu sai có thể dẫn tới nhận định sai. Mô hình AI có thể bỏ sót mục tiêu, nhận nhầm vật thể hoặc bị đánh lừa bởi ngụy trang, thời tiết, gây nhiễu và tác chiến điện tử. Ngoài ra, nếu NATO phụ thuộc quá sâu vào các nhà thầu tư nhân, những vấn đề như chủ quyền dữ liệu, bảo mật và kiểm soát thuật toán sẽ trở nên nhạy cảm hơn. The Times cho biết việc NATO sử dụng MSS của Palantir đã gây tranh luận trong nội bộ, nhất là khi một số nước châu Âu lo ngại mức độ lệ thuộc vào công ty công nghệ Mỹ có quan hệ sâu với lĩnh vực tình báo và quốc phòng.
