Tuyến phòng thủ cuối cùng của Iran trước Mỹ - Israel: Kho tên lửa và drone khổng lồ

Kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu cuộc tấn công vào ngày 28.2, Iran đã nhanh chóng đáp trả bằng các đợt phóng tên lửa đạn đạo và drone (máy bay không người lái) nhắm vào các mục tiêu ở Israel và các quốc gia Ả Rập lân cận, đặc biệt là những nơi có căn cứ quân sự của Mỹ.

Nhiều ngày sau đó, dù mất các lãnh đạo cấp cao và chịu thiệt hại đáng kể về năng lực quân sự, Iran vẫn tiếp tục phóng tên lửa và các bầy drone cảm tử vào nhiều mục tiêu trong khu vực.

Sau khi Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei bị sát hại ngày 28.2, Ngoại trưởng Abbas Araghchi tuyên bố Iran đã kích hoạt chiến lược Phòng thủ khảm phi tập trung.

Được Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) phát triển trong hơn hai thập kỷ, chiến lược này phân tán các cấu trúc chỉ huy, hệ thống vũ khí và đơn vị tác chiến trên phạm vi địa lý và tổ chức rộng lớn, giúp các hoạt động quân sự vẫn có thể tiếp tục ngay cả khi bị tấn công dữ dội.

Ngoài IRGC, Iran còn có Bộ Quốc phòng và Hậu cần Lực lượng Vũ trang (MODAFL) cùng tham gia quản lý và phát triển vũ khí. Cũng được xây dựng theo mô hình phi tập trung, MODAFL là cơ quan giám sát ngành công nghiệp tên lửa và drone của Iran.

MODAFL quản lý một mạng lưới các tổ chức nhà nước và bán tư nhân, gồm cả Tổ chức Công nghiệp Hàng không Vũ trụ (AIO) phụ trách nghiên cứu và sản xuất tên lửa, cùng Tổ chức Công nghiệp Quốc phòng (DIO) phụ trách vũ khí thông thường.

Trong khi đó, IRGC duy trì các chương trình vũ khí riêng, đáng chú ý nhất là Trung tâm Nghiên cứu Công nghiệp Hàng không Shahed, nơi phát triển các drone như Shahed-131 và Shahed-136.

Cấu trúc kép này dựa vào mạng lưới rộng lớn gồm các công ty con, nhà cung cấp và hãng bình phong để mua linh kiện trong khi né tránh các lệnh trừng phạt của phương Tây. Hỗ trợ họ còn có các doanh nghiệp tư nhân dựa trên tri thức, tức sử dụng nghiên cứu khoa học, kỹ thuật và công nghệ cao để phát triển sản phẩm.

Tháng 11.2023, Chuẩn tướng Mahdi Farahi, Thứ trưởng Quốc phòng Iran, cho biết bộ này làm việc với khoảng 7.000 doanh nghiệp trên toàn quốc, trong đó khoảng 40% là hãng công nghệ tri thức, theo hãng tin Tasnim.

Một trong những công ty như vậy là Oje Parvaz Mado Nafar, đơn vị sản xuất và kinh doanh linh kiện drone. Bộ Tài chính Mỹ cáo buộc Oje Parvaz Mado Nafar cung cấp động cơ drone cho Hải quân IRGC, Iran Aircraft Manufacturing Industries và Qods Aviation Industries.

Các mạng lưới chồng chéo này đã giúp Iran tích lũy một trong những kho tên lửa đạn đạo lớn nhất Trung Đông, theo Văn phòng Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ.

Tên lửa và drone trở thành công cụ trả đũa chủ lực

Giới chức Iran mô tả chương trình tên lửa là xương sống của khả năng răn đe chiến lược, đặc biệt khi không quân nước này phụ thuộc vào đội máy bay đã lỗi thời. Năng lực đó hiện phải đối mặt với thử thách lớn nhất từ trước tới nay.

“Như chúng ta đã thấy trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày (tháng 6.2025), hệ thống phòng không của Iran không thể sánh với sức mạnh không quân của Mỹ và Israel. Mạng lưới các đồng minh phi nhà nước của Iran không còn mạnh như hai năm trước hay thậm chí một năm trước. Vì vậy, Iran đã phải dựa vào công cụ trả đũa mạnh nhất, và ở một mức độ nào đó là duy nhất, của mình: Tên lửa đạn đạo và drone. Logic ở đây về cơ bản là tấn công lớn hoặc mất tất cả, không chỉ là rút lui mà có nguy cơ mất cả hệ thống, nên Iran tìm cách mở rộng xung đột theo chiều ngang khi không thể cạnh tranh với đối thủ về sức mạnh không quân và các nguồn lực khác”, Naysan Rafati, chuyên gia phân tích về Iran của tổ chức phi lợi nhuận International Crisis Group (Bỉ), nhận xét.

Theo ông Naysan Rafati, các cuộc tấn công vào căn cứ Mỹ trong khu vực phản ánh “cảm giác bị dồn vào chân tường” của Iran, cũng như tính toán chính quyền Trump sẽ phải chịu áp lực từ các đối tác trong khu vực để chấm dứt chiến sự thay vì chấp nhận một cuộc xung đột kéo dài. Tuy nhiên, số lượng lớn không đồng nghĩa với công nghệ tiên tiến.

“Tỷ lệ thành công dưới 10%”

Thomas Juneau, giáo sư tại Trường Cao học Quan hệ Công và Quốc tế của Đại học Ottawa (Canada), nói với trang Arab News rằng: “Tên lửa và drone của Iran không đặc biệt tiên tiến về mặt công nghệ. Đó là lý do tỷ lệ thành công khi Iran dùng tên lửa hoặc drone tấn công các quốc gia vùng Vịnh, Israel hoặc tài sản của Mỹ trong khu vực rõ ràng là dưới 10%. Chúng ta không có con số chính xác, nhưng chắc chắn dưới 10%, vì một tỷ lệ lớn tên lửa và drone của họ trượt mục tiêu, gặp trục trặc khi phóng, hoặc bị đánh chặn, do khả năng đánh chặn của UAE, Qatar, Ả Rập Saudi và đặc biệt là Israel vượt trội”.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), cơ quan phụ trách hoạt động quân sự của Mỹ ở Trung Đông, cho biết giai đoạn tiếp theo của chiến dịch sẽ nhắm vào bệ phóng, kho dự trữ và các nhà máy duy trì các cuộc tấn công tên lửa từ Iran.

Ảnh vệ tinh do BBC Verify phân tích cho thấy ít nhất 11 tàu hải quân Iran bị phá hủy hoặc hư hại từ cuối tháng 2. Các căn cứ tên lửa và cơ sở hạt nhân cũng bị tấn công. Quân đội Mỹ ngày 3.3 tuyên bố đã phá hủy các cơ sở chỉ huy của IRGC và hệ thống phòng không. Tuy vậy, số lượng khổng lồ drone và tên lửa mà Iran tích trữ vẫn là yếu tố quan trọng.

Giáo sư Thomas Juneau cho rằng động lực quan trọng nhất cần theo dõi trong những ngày tới là “cuộc cạnh tranh giữa kho tên lửa đánh chặn của Israel, các nước vùng Vịnh và Mỹ với kho tên lửa và drone Iran”.

“Đó là lý do cả hai bên đều đang cố gắng quản lý kho dự trữ của mình, đồng thời tác động đến cách đối phương làm điều đó. Vì thế, Mỹ và Israel nhắm mục tiêu không chỉ vào bệ phóng mà còn vào kho tên lửa”, ông nói thêm.

Phụ thuộc một phần vào linh kiện nước ngoài

Vẫn chưa rõ quy mô chính xác của kho vũ khí Iran và bao nhiêu vẫn còn nguyên vẹn.

Tình báo quân đội Israel ước tính Iran có khoảng 2.500 tên lửa đạn đạo trong kho, giảm so với khoảng 3.000 trước chiến tranh, tờ Times of Israel đưa tin đầu tháng 1.3. Trước cuộc chiến 12 ngày hồi tháng 6.2025, Israel cho biết Iran đang cố gắng sản xuất 8.000 tên lửa đạn đạo trong vòng hai năm.

Năm 2022, CENTCOM cũng ước tính Iran có khoảng 3.000 tên lửa. Mỹ đánh giá rằng Iran sản xuất khoảng 50 tên lửa đạn đạo mỗi tháng trước cuộc xung đột hồi tháng 6.2025.

Trong khi đó, việc sản xuất drone cảm tử tầm xa rẻ tiền còn lớn hơn nhiều, dù chưa có số liệu đáng tin cậy.

Một số mẫu tên lửa đạn đạo Iran có tầm bắn 1.300 - 2.500 km, đủ để vươn tới Israel, gồm Sejil, Emad, Ghadr, Shahab-3, Khorramshahr và Hoveyzeh, theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS).

Truyền thông bán chính thức Iran năm 2025 cho biết 9 loại tên lửa Iran có thể bắn tới Israel, gồm cả Kheibar, Hajj Qasem, cùng tên lửa siêu vượt âm Sejil có thể bay với tốc độ hơn 17.000 km/giờ.

Dù kho vũ khí của Iran lớn đến đâu, các nhà phân tích cho rằng yếu tố kinh tế đang nghiêng về phía quốc gia này.

Drone Shahed có giá 20.000 - 50.000 USD, trong khi tên lửa đánh chặn để bắn hạ chúng có giá 3 - 12 triệu USD mỗi quả, CNBC đưa tin, trích dẫn tài liệu ngân sách của Bộ Quốc phòng Mỹ.

“Đây là một trò chơi tiền bạc. Tỷ lệ chi phí mỗi lần bắn hoặc đánh chặn ít nhất là 10:1, nhưng có thể lên tới 60 hoặc 70:1, vốn có lợi cho Iran”, Arthur Erickson, Giám đốc điều hành hãng drone Hylio (Mỹ), nói với tờ New York Times.

Iran được cho là đã sản xuất hàng chục nghìn drone Shahed giá rẻ trước chiến tranh.

Behnam Ben Taleblu, Giám đốc cấp cao chương trình Iran tại tổ chức nghiên cứu chính sách Foundation for Defense of Democracies (Mỹ), gọi loại drone này là “tên lửa hành trình của người nghèo”.

So với tên lửa đạn đạo, Shahed bay thấp và chậm hơn, mang đầu đạn nhỏ hơn và chủ yếu chỉ tấn công mục tiêu cố định. Thế nhưng, lợi thế chi phí có thể là lợi thế bền vững nhất của Iran khi kho vũ khí dần cạn.

CENTCOM cho biết đến ngày 3.3, Iran đã phóng hơn 500 tên lửa đạn đạo và hơn 2.000 drone kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Dù phần lớn bị đánh chặn, một số vẫn bay trúng mục tiêu.

Các quan chức phương Tây cho biết các cuộc tấn công của Iran đã giảm trong những ngày gần đây. Tướng Dan Caine, Tư lệnh cấp cao của Mỹ, cho biết số vụ tấn công bằng tên lửa đạn đạo đã giảm 86% so với ngày đầu tiên, còn CENTCOM ghi nhận giảm thêm 23%.

Tuy nhiên, sự chậm lại này có thể là nỗ lực tiết kiệm kho vũ khí chứ không phải mất năng lực.

“Có thể Iran muốn quản lý kho dự trữ đang giảm, nhưng cũng có thể họ đã mất nhiều bệ phóng và không thể phóng nhiều cùng lúc như 48 giờ đầu chiến tranh”, Thomas Juneau nhấn mạnh.

Iran cũng có thể cần giữ bí mật vị trí các bệ phóng, nên phải sử dụng thận trọng hơn.

Chương trình drone của Iran đã được thử nghiệm trong nhiều cuộc chiến. Công nghệ Shahed đóng vai trò quan trọng trong cuộc chiến Nga - Ukraine.

Từ năm 2022, Iran đã chuyển giao thiết kế, bản vẽ và công nghệ cho Nga để sản xuất tại chỗ, theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế.

Hiện nay nhiều drone Geran-2 (phiên bản Shahed) được sản xuất tại khu phức hợp Alabuga ở Tatarstan (Nga).

Ngoài Nga, Iran còn cung cấp công nghệ cho các lực lượng dân quân ủy nhiệm như Houthi ở Yemen và Hezbollah tại Lebanon.

Các cuộc điều tra của Liên Hợp Quốc cho thấy Iran đã chuyển giao công nghệ sản xuất tên lửa cho Houthi.

Trong một báo cáo ngày 11.10.2024, Hội đồng Chuyên gia của Liên Hợp Quốc về Yemen cho biết lực lượng Houthi đã nhận được “hỗ trợ kỹ thuật, huấn luyện, vũ khí và hỗ trợ tài chính” từ Iran, các nhóm vũ trang Iraq và Hezbollah.

Iran được cho là tháo rời linh kiện vũ khí trước khi buôn lậu bằng đường biển, đường bộ hoặc đường hàng không, rồi lắp ráp lại tại điểm đến để né tránh trừng phạt.

Dù phụ thuộc linh kiện nước ngoài, Iran vẫn tuyên bố tự chủ kỹ thuật. Năm ngoái, Chuẩn đô đốc Habibollah Sayyari, Phó Tư lệnh quân đội Iran phụ trách điều phối, cho biết nước này sản xuất hơn 90% trang thiết bị quốc phòng của mình.

Behnam Ben Taleblu đồng ý rằng Iran có “mức độ tự chủ đáng kể”, kết quả của hàng thập kỷ đầu tư. Tuy nhiên, sự tự chủ này vẫn có giới hạn.

Shahed là biểu tượng cho năng lực nội địa của Iran, nhưng cả drone và tên lửa vẫn phụ thuộc một phần vào linh kiện nước ngoài. Một báo cáo năm 2022 phát hiện hơn 500 linh kiện drone Iran đến từ 70 nhà sản xuất ở 13 quốc gia, trong đó 82% từ các công ty Mỹ.

Ngoài Trung Quốc, Triều Tiên và Nga, Iran cũng sử dụng linh kiện từ Đức, Thụy Sĩ, Đài Loan, Thổ Nhĩ Kỳ, Nhật Bản và Hàn Quốc. Câu hỏi lớn nhất hiện nay là liệu Iran có thể khôi phục kho vũ khí và năng lực sản xuất về quy mô ban đầu hay không.

“Rất có khả năng nếu Cộng hòa Hồi giáo Iran còn tồn tại, họ sẽ muốn tái xây dựng năng lực tên lửa càng nhanh càng tốt. Tuy nhiên, mỗi ngày trôi qua trong cuộc chiến này lại đẩy lùi tiến trình tái thiết và khiến công cuộc này trở nên phức tạp hơn”, Thomas Juneau nói.

Khả năng tái thiết kho vũ khí của Iran vẫn là dấu hỏi

Dù hệ thống quân sự phi tập trung của Iran giúp nước này có khả năng chống chịu tốt hơn, vì các cơ sở có thể di chuyển hoặc tổ chức lại khi bị tấn công, nhưng việc khôi phục năng lực sản xuất vũ khí vẫn rất khó. Điều này đòi hỏi các nhà máy chuyên biệt để chế tạo động cơ tên lửa, nhiên liệu rắn, hệ thống dẫn đường và thiết bị thử nghiệm, trong khi các chuỗi cung ứng linh kiện rất khó thay thế.

Nhận thức được điều này, chiến dịch ném bom chung của Israel và Mỹ giờ đây sẽ bắt đầu nhắm mục tiêu vào các địa điểm phóng tên lửa đạn đạo được chôn sâu dưới lòng đất, hai nguồn tin nói với Reuters vào ngày 6.3.

Số phận của chế độ Iran có thể phụ thuộc vào việc kho drone và tên lửa nước này có cầm cự được lâu hơn quyết tâm chiến đấu của Mỹ và Israel hay không.