U17 Việt Nam vô địch nhưng thấp bé: Sự thật giấc mơ 1m80

Chức vô địch U17 Đông Nam Á 2026 của U17 Việt Nam mang lại niềm tự hào lớn cho bóng đá Việt Nam, nhưng cũng vô tình phơi bày một “điểm yếu cố hữu” khó bỏ qua: thể hình của các cầu thủ trẻ vẫn lép vế rõ rệt so với chuẩn mực bóng đá hiện đại. Khi phần lớn đội hình chỉ cao quanh 1m65–1m75, câu hỏi không còn dừng ở chuyện chuyên môn, mà mở rộng thành một vấn đề lớn hơn: vì sao người Việt vẫn chưa thể bứt phá về tầm vóc?

Giấc mơ 1m80 vì thế không chỉ là kỳ vọng trong thể thao, mà là khát vọng của cả một thế hệ. Nhưng liệu rào cản thực sự nằm ở “gen di truyền” hay chính những thói quen sống, cách nuôi dạy và môi trường giáo dục đang âm thầm kìm hãm sự phát triển chiều cao? Trong cuộc trao đổi thẳng thắn với phóng viên Một Thế Giới, TS-BS Tăng Hà Nam Anh - Chủ tịch Hội Nội soi và Thay khớp Việt Nam, nguyên Chủ tịch Hội Nội soi và Y học thể thao Đông Nam Á đã bóc tách từng ngộ nhận phổ biến, chỉ ra những “điểm nghẽn” ít người dám nói và hé lộ con đường thực tế – không phép màu – để người Việt tiến gần hơn tới cột mốc 1m80.

Các cầu thủ U17 Việt Nam còn cao được bao nhiêu?

- Thưa bác sĩ, nhìn vào đội hình vô địch của U17 Việt Nam, người hâm mộ không khỏi "vỡ mộng" khi phần lớn các em chỉ cao quanh mức 1m65 đến 1m75. Có ý kiến cho rằng ở độ tuổi 16-17, các em đã đạt tới 90-95% chiều cao tối đa và rất khó để cao thêm. Dưới góc độ y khoa, đây là sự thật phũ phàng hay vẫn còn cơ hội để chúng ta "lật ngược thế cờ"?

- TS-BS Tăng Hà Nam Anh: Trước tiên, chúng ta cần nhìn thẳng vào sự thật y sinh học rằng nhận định về việc đạt 90-95% chiều cao ở tuổi 16-17 là hoàn toàn có cơ sở khoa học. Ở độ tuổi này, đa số thanh thiếu niên đã đi qua giai đoạn tăng trưởng phi mã và bắt đầu bước vào thời kỳ chậm lại của quá trình cốt hóa xương. Tuy nhiên, để khẳng định một cá nhân cụ thể còn cơ hội cao thêm hay không, y học không dựa vào cảm tính hay độ tuổi hành chính mà dựa vào một "chìa khóa" chính xác tuyệt đối là chụp X-quang khớp gối. Tấm phim X-quang sẽ cho chúng ta thấy rõ sụn tiếp hợp – lớp sụn nằm giữa đầu xương và thân xương – còn mở hay đã đóng hoàn toàn. Nếu sụn tiếp hợp vẫn còn mở, dù chỉ là một khe hở nhỏ, chúng ta vẫn hoàn toàn có thể can thiệp thông qua dinh dưỡng và tập luyện bài bản để "vét" nốt những cm cuối cùng. Thực tế đã chứng minh, nếu được đầu tư đúng cách trong giai đoạn sụn chưa đóng, một thiếu niên hoàn toàn có thể cao thêm tới 5cm nữa.

Tuy nhiên, với thực trạng lứa U17 hiện nay chỉ cao 1m68, việc kỳ vọng các em vọt lên 1m80 trong vòng 3 năm tới là một kịch bản cực kỳ khó khăn, nếu không muốn nói là không tưởng vì tốc độ tăng trưởng tự nhiên lúc này thường chỉ nhích thêm khoảng 1 đến 3cm là cùng.

- Mỗi khi nhắc đến thể hình thấp bé, người Việt thường có xu hướng đổ lỗi cho "lời nguyền" gen di truyền. Bác sĩ có đồng ý rằng cấu tạo gen của người Á Đông nói chung và người Việt nói riêng là rào cản khiến chúng ta không bao giờ có thể sánh ngang với tầm vóc của người phương Tây hay không?

- TS-BS Tăng Hà Nam Anh: Tôi xin khẳng định một cách dứt khoát rằng không có yếu tố di truyền nào đóng vai trò "lời nguyền" ở đây cả. Hãy nhìn vào một thực tế ngay trước mắt chúng ta: những đứa trẻ Việt Nam sinh ra và lớn lên trong các gia đình có điều kiện, được theo học tại các trường quốc tế từ nhỏ, hiện nay đều sở hữu chiều cao rất ấn tượng, phổ biến ở mức 1m80 trở lên. Tại sao cùng là dòng máu Việt, cùng một hệ gen nhưng lại có sự phân hóa rõ rệt như vậy? Câu trả lời nằm ở chế độ dinh dưỡng vượt trội, giấc ngủ được đảm bảo và đặc biệt là cường độ vận động thể chất cực kỳ lớn ở môi trường quốc tế. Trong khi con em của đa số chúng ta phải đối mặt với cảnh "ăn xong rồi ngồi dí mắt vào bàn học", thì những đứa trẻ này được giải phóng để chơi thể thao và phát triển hết tiềm năng sinh học. Khoa học đã chứng minh gen di truyền thực chất chỉ đóng góp khoảng 30% trong việc quyết định chiều cao cuối cùng của một con người. 70% còn lại nằm ở lối sống, môi trường và các yếu tố ngoại cảnh mà chúng ta hoàn toàn có thể chủ động thay đổi. Vì vậy, thay vì đổ lỗi cho tổ tiên, chúng ta nên tự hỏi mình đã đầu tư đúng cách cho thế hệ sau hay chưa.

- Vậy đâu là thời điểm "vàng" mà chúng ta tuyệt đối không được bỏ lỡ nếu muốn cải thiện chiều cao cho trẻ một cách đột phá? Và tại sao các cầu thủ trẻ của chúng ta, dù được tuyển chọn vào các học viện bóng đá, vẫn thường gặp tình trạng "thiếu hụt" thể hình khi bước vào lứa tuổi U?

- TS-BS Tăng Hà Nam Anh: Quá trình phát triển chiều cao của một đứa trẻ không diễn ra đều đặn mà theo các đỉnh tăng trưởng cực đại. Hai giai đoạn quan trọng nhất chính là từ 5 đến 7 tuổi và đặc biệt là từ 11 đến 13 tuổi. Đây là lúc cơ thể có sự vươn lên mạnh mẽ nhất về khung xương. Tuy nhiên, thực trạng đáng buồn là phần lớn cầu thủ trẻ theo đuổi con đường chuyên nghiệp hiện nay thường không xuất thân từ các gia đình khá giả. Chính xuất phát điểm kinh tế thấp khiến chế độ dinh dưỡng trong những năm tháng đầu đời – giai đoạn bản lề cho sự phát triển – bị bỏ bê hoặc chăm chút không cẩn thận. Khi các em vào học viện ở lứa tuổi U13 hay U15, đôi khi "giai đoạn vàng" đã đi qua một nửa hoặc đã trôi qua mất rồi. Để thực sự thay đổi diện mạo bóng đá Việt Nam, chúng ta phải đưa các em vào khuôn khổ dinh dưỡng và tập luyện bài bản ngay từ lứa U10, U11. Chỉ khi được vận động mạnh mẽ từ sớm, quá trình nén ép cơ học lên xương mới kích thích sụn tăng trưởng hoạt động hiệu quả nhất. Một khi đã lỡ dở giai đoạn này, mọi sự can thiệp sau đó đều chỉ mang tính chất cứu vãn cục bộ chứ không thể tạo ra sự thay đổi về bản chất thể trạng.

Sử dụng công nghệ không giúp xương dài ra

- Trong cơn sốt muốn con cao lớn, nhiều phụ huynh đang rỉ tai nhau về các liệu pháp y khoa hiện đại như tiêm hormone tăng trưởng hoặc sử dụng công nghệ giải mã gen để can thiệp. Bác sĩ đánh giá thế nào về tính an toàn và đạo đức của những phương pháp "đi tắt đón đầu" này?

- TS-BS Tăng Hà Nam Anh: Đây là một khu vực cực kỳ nhạy cảm và chứa đựng nhiều rủi ro tiềm ẩn mà dư luận cần phải tỉnh táo. Xét về lý thuyết y học, việc tiêm hormone tăng trưởng có thể kéo dài "cửa sổ" phát triển của xương, nhưng thực tế giới chuyên môn không bao giờ ứng dụng đại trà vì nó cực kỳ nguy hiểm. Hormone không phải là một chất chỉ tác động lên chiều cao; khi đưa vào cơ thể, nó sẽ kích thích hàng loạt bộ phận và cơ quan khác phát triển một cách mất kiểm soát, dẫn đến những biến chứng khôn lường về nội tiết và sức khỏe lâu dài. Hơn nữa, việc sử dụng các chất kích thích tăng trưởng trong thể thao còn chạm đến những ranh giới đỏ về pháp lý và đạo đức.

Một đứa trẻ được tiêm hormone có thể cao lên nhưng cơ bắp của nó thường không phát triển tương xứng, tạo ra một thể hình "cao lèo khèo" nhưng rỗng bên trong, không có sức bền và khả năng chịu va chạm. Tương tự, với công nghệ giải mã gen, việc can thiệp trực tiếp để biến đổi gen người vì mục đích chiều cao là điều tuyệt đối không được phép. Hệ gen người là một bản đồ vô cùng phức tạp mà khoa học hiện nay vẫn chưa thể giải mã hoàn toàn. Việc cố tình can thiệp vào đó chẳng khác nào cầm trong tay một quả bom nguyên tử mà không biết khi nào nó sẽ phát nổ, để lại những hậu quả di truyền không thể cứu vãn.

- Vậy còn sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) và các máy móc phân tích chuyển động, liệu chúng ta có thể thiết kế được những bài tập "ép" xương dài ra một cách khoa học hơn không, thưa bác sĩ?

- TS-BS Tăng Hà Nam Anh: Chúng ta cần hiểu đúng vai trò của công nghệ. AI hay các phần mềm máy học hiện nay thực chất là công cụ hỗ trợ kỹ thuật và phân tích chuyên môn chứ không phải là thiết bị trực tiếp làm xương dài ra. AI giúp các huấn luyện viên đánh giá xem vận động viên thực hiện động tác có đúng kỹ thuật hay không, lực tác động lên các khớp có tối ưu không và quan trọng nhất là dự báo nguy cơ chấn thương. Còn về bản chất, việc xương dài ra vẫn dựa trên cơ chế nén ép cơ học tự nhiên thông qua các bài tập chạy, nhảy và vận động cường độ cao. Thể thao hiện đại đã có sẵn các bài tập chuyên biệt để kích thích sụn tiếp hợp ở đầu xương phát triển. Công nghệ chỉ giúp chúng ta thực hiện các bài tập đó một cách chính xác và hiệu quả hơn, tránh việc tập luyện quá đà gây tổn thương sụn – điều vốn dĩ sẽ phản tác dụng và khiến trẻ ngừng cao sớm hơn dự kiến.

Trẻ em Nhật Bản hay Hàn Quốc cao lên là nhờ áp dụng mô hình giáo dục kiểu Mỹ

- Nếu không thể can thiệp bằng y khoa thô bạo, bác sĩ có đề xuất gì về việc tối ưu hóa các yếu tố tự nhiên, chẳng hạn như giấc ngủ? Có thực sự là giấc ngủ quyết định đến 70% chiều cao như nhiều người vẫn nói?

- TS-BS Tăng Hà Nam Anh: Con số 70% không hề là nói quá khi chúng ta bàn về vai trò của giấc ngủ đối với sự phát triển chiều cao. Cơ chế sinh lý tự nhiên của con người quy định rằng hormone tăng trưởng chỉ được tiết ra mạnh mẽ nhất khi cơ thể chìm vào giấc ngủ sâu, đặc biệt là trong khoảng thời gian ban đêm. Điều này đòi hỏi một kỷ luật thép mà hiện nay rất ít gia đình Việt Nam làm được. Một đứa trẻ muốn cao lớn bắt buộc phải đi ngủ sớm, muộn nhất là 10 giờ tối phải lên giường và tách biệt hoàn toàn với các thiết bị điện tử. Ánh sáng xanh từ điện thoại và sự hưng phấn khi chơi điện tử là "kẻ thù" tiêu diệt giấc ngủ sâu, khiến cơ thể lỡ mất nhịp sinh học tiết hormone. Nếu trẻ cứ duy trì thói quen thức đến 12 giờ đêm hay 1 giờ sáng, thì dù có ăn bao nhiêu "thần dược" hay uống bao nhiêu sữa, các em cũng sẽ vĩnh viễn đánh mất khả năng cao lên. Công thức thực ra rất đơn giản: ăn đủ, tập hăng nhưng phải ngủ thật sâu. Giấc ngủ chính là lúc xương được "nuôi" dài ra sau một ngày vận động nén ép.

- Rất nhiều phụ huynh hiện nay hay truyền tai nhau về câu chuyện "thần kỳ Nhật Bản". Từ một dân tộc có thể hình khiêm tốn, Nhật Bản đã vươn lên mạnh mẽ. Nhiều người kháo nhau rằng đó là nhờ chương trình sữa học đường y tế. Thực hư câu chuyện này ra sao, thưa bác sĩ?

- TS-BS Tăng Hà Nam Anh: Đây là một sự hiểu lầm mang tính lịch sử mà chúng ta cần đính chính lại. Đúng là chương trình sữa học đường có vai trò cung cấp canxi, khoáng chất và năng lượng một cách tiện lợi cho trẻ em, nhưng sữa không phải là "đũa thần" duy nhất làm nên sự thay đổi của người Nhật hay người Hàn. Chìa khóa thực sự nằm ở một cuộc cải cách giáo dục dũng cảm và triệt để. Người Nhật đã bê nguyên chương trình học đường tiến bộ từ Mỹ về áp dụng, nơi mà việc nhồi nhét lý thuyết bị cắt giảm tối đa để nhường chỗ cho các hoạt động vui chơi và thể thao bắt buộc.

Trẻ em Nhật Bản hay Hàn Quốc không phải chịu cảnh "chết dí" trên bàn học từ sáng đến đêm như trẻ em Việt Nam. Nhờ được giải phóng thời gian, chúng được vận động nhiều hơn, đi ngủ đúng giờ hơn và từ đó chiều cao phát triển một cách tự nhiên theo đúng tiềm năng sinh học.

Tại Hàn Quốc, dù không có chương trình sữa học đường quốc gia rầm rộ như Nhật Bản, nhưng vì họ áp dụng mô hình giáo dục kiểu Mỹ, trẻ em vẫn cao lớn vượt bậc. Do đó, nếu chỉ cho trẻ uống sữa mà vẫn bắt các em học thêm đến kiệt sức, chúng ta sẽ không bao giờ có được "phép màu" nào cả.

Liệu Việt Nam có thành công, nếu áp dụng mô hình giáo dục kiểu Mỹ?

- Vậy theo bác sĩ, nếu bây giờ chúng ta áp dụng hoàn toàn chương trình giáo dục kiểu Mỹ – học ít lý thuyết, chơi nhiều thể thao – liệu chiều cao trung bình 1m80 cho thế hệ trẻ Việt Nam có phải là mục tiêu khả thi?

- TS-BS Tăng Hà Nam Anh: Áp dụng chương trình giáo dục tiên tiến là điều kiện cần, nhưng chưa phải là điều kiện đủ. Chìa khóa cuối cùng, và cũng là rào cản gai góc nhất, không nằm ở y học hay giáo dục, mà nằm ở vấn đề kinh tế - xã hội. Chúng ta phải nhìn vào thực tế là hiện nay có tới 70% dân số Việt Nam vẫn còn gặp nhiều khó khăn về kinh tế. Khi cha mẹ còn phải nai lưng ra lo từng bữa ăn, khi những đứa trẻ sau giờ học còn phải đi bán vé số hay làm việc chân tay để phụ giúp gia đình, thì làm sao chúng ta có thể mơ về một chế độ dinh dưỡng đầy đủ dưỡng chất và một giấc ngủ không canh cánh nỗi lo toan. Ăn uống bấp bênh, “bữa đực bữa cái”, lúc có miếng thịt miếng cá, lúc lại không, thì mọi lý thuyết về "chiến lược 1m80" đều trở nên xa xỉ và phi thực tế.

- Sau tất cả những phân tích thẳng thắn này, bác sĩ có thông điệp cuối cùng nào gửi đến các bậc phụ huynh và những người làm công tác phát triển thể chất cho thế hệ trẻ?

- TS-BS Tăng Hà Nam Anh: Thông điệp của tôi rất đơn giản: Đừng tìm kiếm những phác đồ bí mật hay thần dược đắt tiền, vì chúng không tồn tại. Hãy quay về với những nguyên lý tự nhiên nhất của cơ thể con người. Muốn trẻ cao lớn, hãy cho các em ăn đủ chất, ngủ đủ giấc và quan trọng nhất là phải giải phóng các em khỏi những chồng sách vở để các em được chạy nhảy, vui chơi thể thao ngay từ khi còn bé. Đừng đợi đến khi con 17, 18 tuổi, khi sụn đã đóng và mọi cánh cửa đã khép lại mới bắt đầu cuống cuồng đi tìm giải pháp. Chiều cao không chỉ là những con số vô hồn, nó là kết quả của một hành trình nuôi dưỡng kiên trì, dựa trên sự thấu hiểu về sinh học và một môi trường sống lành mạnh. Hãy để trẻ em được phát triển như những đứa trẻ, thay vì những cỗ máy học tập kiệt sức.

- Xin cảm ơn TS-BS Tăng Hà Nam Anh vì những chia sẻ vô cùng thẳng thắn và gai góc này!