Uy lực của tiêm kích Pháp vừa bị rơi ở Ukraine do 'sự cố kỹ thuật'

Đây là tổn thất đầu tiên của dòng máy bay Mirage 2000 tại nước này kể từ khi bắt đầu tiếp nhận viện trợ từ Pháp vào đầu năm nay.

Lô Mirage 2000 đầu tiên đến Ukraine vào tháng 2.2025 trong khuôn khổ gói hỗ trợ quân sự được Tổng thống Pháp Emmanuel Macron công bố cuối năm 2024.

Quá trình huấn luyện phi công Mirage 2000 được tiến hành tại căn cứ Mont-de-Marsan (Pháp), sau đó chuyển sang bay thực tế tại Ukraine.

Mỗi phi công phải hoàn thành tối thiểu 150 giờ mô phỏng và 40 giờ bay thực tế, làm quen với thiết kế cánh tam giác đặc trưng và quy trình liên lạc tiêu chuẩn NATO. Các tài liệu kỹ thuật được dịch sang tiếng Ukraine nhằm hạn chế nhầm lẫn trong vận hành và bảo trì.

Sự cố ngày 22.7 nối dài chuỗi mất mát chiến đấu cơ thế hệ 4 của phương Tây ở Ukraine. Trước đó, Ukraine thừa nhận 4 chiếc F-16 Fighting Falcon bị bắn rơi hoặc gặp nạn, 4 phi công hy sinh, đặt ra bài toán duy trì hậu cần và phụ tùng giữa chiến sự kéo dài.

Nguyên nhân tai nạn

Theo thông báo từ không quân Ukraine, phi công đã phát hiện trục trặc thiết bị trong quá trình bay, nhanh chóng báo cáo chỉ huy và thực hiện thao tác phóng ghế thoát hiểm thành công. Người này sau đó được lực lượng tìm kiếm, cứu nạn tiếp cận và hiện trong tình trạng ổn định. Không có thiệt hại dưới mặt đất hay thương vong dân sự được ghi nhận sau vụ việc.

Bộ Tổng tham mưu Ukraine đã thành lập một ủy ban điều tra để làm rõ nguyên nhân sự cố, bước đầu nghiêng về khả năng lỗi trong hệ thống điều khiển bay. Kết quả sơ bộ dự kiến được công bố trong vài tuần tới, phục vụ đánh giá và đảm bảo an toàn cho phi đội Mirage 2000 mới đưa vào vận hành.

Một số nguồn tin ban đầu từ Ukraine và truyền thông địa phương nhận định sự cố có nguyên nhân kỹ thuật, không có bằng chứng cho thấy máy bay bị bắn hạ.

Dù nguyên nhân chính thức vẫn đang được làm rõ, vụ việc cho thấy những thách thức thực tế trong khai thác chiến đấu cơ phương Tây tại Ukraine. Một số chuyên gia cho rằng khác biệt về hạ tầng kỹ thuật, thiếu hụt phụ tùng thay thế hoặc điều kiện vận hành khắc nghiệt trong chiến sự có thể ảnh hưởng đến độ tin cậy của Mirage 2000. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ cơ sở để kết luận dứt khoát.

Sức mạnh của Mirage 2000

Mirage 2000 là tiêm kích một động cơ do Dassault Aviation (Pháp) phát triển cuối thập niên 1970, vào biên chế không quân Pháp năm 1984.

Nhờ cánh tam giác tối ưu cho tốc độ siêu thanh, động cơ SNECMA M53-P2 đạt mach 2,2 và điều khiển bay điện tử bốn kênh, máy bay nổi tiếng cơ động, dễ điều khiển. Hơn 600 chiếc đã xuất xưởng và phục vụ tại hơn chục quốc gia, trong đó Ấn Độ, Các tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Hy Lạp vẫn khai thác đến nay.

Về hỏa lực, Mirage 2000 mang hai pháo 30mm và tối đa 6 tấn vũ khí trên 14 điểm treo, gồm tên lửa không đối không Super 530D, Magic 2, bom GBU-12 và tên lửa dẫn laser AS-30L. Từ biến thể -5, radar RDY cho phép theo dõi đa mục tiêu và phóng tên lửa tầm trung ngoài tầm nhìn.

Máy bay từng chứng minh năng lực tại cuộc chiến tranh vùng Vịnh 1991, chiến dịch NATO ở Balkan, Afghanistan và Libya. Ấn Độ đã dùng Mirage 2000 để không kích Balakot (Pakistan) năm 2019. Phi đội UAE nhiều lần yểm trợ liên quân ở Yemen bằng Mirage 2000, còn Hy Lạp dùng để tuần tra biển Aegea, chặn máy bay Thổ Nhĩ Kỳ. Kinh nghiệm thực chiến phong phú giúp các nước nắm vững quy trình bảo trì và khắc phục hỏng hóc trong môi trường khắc nghiệt.

Quá trình hiện đại hóa khiến nhiều quốc gia chuyển sang nền tảng mới như Rafale hay F-35. Không quân Pháp đã ngừng bay Mirage 2000C từ năm 2022 và dự kiến loại biên Mirage 2000D còn lại trước năm 2030. Một số khách hàng cân nhắc nâng cấp giữa vòng đời hoặc bán máy bay cũ, mở ra cơ hội cho Ukraine nhận thêm khung thân.

Trước khi bàn giao, phía Pháp đã thực hiện nhiều điều chỉnh nhằm nâng cao năng lực tác chiến của máy bay, bao gồm tích hợp hệ thống liên kết dữ liệu Link-16, giá treo tiêu chuẩn NATO, pod chỉ thị mục tiêu Damocles và phần mềm điều khiển mới. Nhờ đó, Mirage 2000 có thể thực hiện các nhiệm vụ tấn công mặt đất bằng vũ khí chính xác như bom dẫn đường AASM-Hammer, bên cạnh năng lực không chiến vốn có.

Đối với Ukraine, Mirage 2000 đem lại bán kính chiến đấu lớn, radar mạnh và khả năng mang vũ khí dẫn đường, ưu thế mà MiG-29 hay Su-27 đời cũ không đáp ứng. Song để khai thác bền vững, Ukraine cần mạng lưới phụ tùng ổn định, hạ tầng bảo dưỡng theo chuẩn NATO và chương trình đào tạo dài hạn, tránh lặp lại sự cố do yếu tố kỹ thuật hoặc con người.

Vụ rơi ngày 22.7 là lời cảnh báo về giới hạn nguồn lực trong chiến tranh. Dù không gây thiệt hại nhân mạng, mất một khung máy bay trị giá hàng chục triệu USD buộc Ukraine và các nhà tài trợ siết chặt quy trình an toàn, đồng thời đẩy nhanh hỗ trợ phụ tùng, thiết bị kiểm tra và huấn luyện chuyên sâu. Nếu điều tra chỉ ra lỗi kỹ thuật, việc rà soát phi đội và cập nhật phần mềm điều khiển sẽ là bắt buộc.

Tiêm kích thế hệ 4 là dòng máy bay chiến đấu ra đời từ những năm 1970 đến 1990, đánh dấu bước tiến lớn trong công nghệ không quân. Chúng được thiết kế với khả năng vượt âm thanh, radar tiên tiến và hệ thống điện tử hiện đại, vượt trội so với thế hệ 3. Các máy bay tiêu biểu bao gồm F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon (Mỹ), MiG-29 và Su-27 (Liên Xô), cùng Mirage 2000 (Pháp).

Đặc điểm nổi bật của tiêm kích thế hệ 4 là radar đa chế độ (như AN/APG-68 trên F-16), khả năng mang nhiều loại vũ khí chính xác (tên lửa không đối không và bom dẫn đường), cùng hệ thống điều khiển bay điện tử để tăng độ ổn định.

Nhiều mẫu được nâng cấp với khả năng đa nhiệm, vừa chiến đấu không đối không vừa không đối đất. Một số biến thể thế hệ 4,5 (như F-15E Strike Eagle) tích hợp radar mảng pha điện tử và cảm biến tiên tiến, tiến gần hơn đến thế hệ 5.

Tiêm kích thế hệ 4 đã tham gia nhiều cuộc xung đột, từ chiến tranh vùng Vịnh đến các chiến dịch ở Balkan và Trung Đông, chứng minh hiệu quả vượt trội. Dù dần được thay thế bởi thế hệ 5 (như F-22, F-35), chúng vẫn là xương sống của nhiều lực lượng không quân toàn cầu nhờ chi phí vận hành thấp và khả năng nâng cấp.