Vì sao người Mỹ cấm học sinh sử dụng AI trong trường học?
Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng len sâu vào giáo dục, hai hệ thống trường công lớn nhất nước Mỹ lại chọn một hướng đi thận trọng: hạn chế hoặc cấm học sinh sử dụng AI trực tiếp trong trường học.
Đằng sau quyết định này không chỉ là nỗi lo gian lận hay việc học sinh dùng ChatGPT để làm bài, mà sâu xa hơn là câu hỏi: Nếu máy móc ngày càng có thể suy nghĩ thay con người, trường học còn phải bảo vệ năng lực tư duy của trẻ như thế nào?
Nỗi lo lớn nhất: Sử dụng AI có thể làm thay quá trình tư duy
New York City đang chuẩn bị cấm học sinh sử dụng AI trong các trường công lập cho đến hết lớp 8, tức thường ở độ tuổi 13-14. AI chỉ được phép sử dụng ở bậc trung học phổ thông và cũng bị giới hạn vào những mục đích cụ thể, chẳng hạn học về chính công nghệ này. Thành phố đồng thời giảm sự phụ thuộc vào thiết bị số khi yêu cầu học sinh không sử dụng laptop hoặc máy tính bảng trong lớp cho đến hết lớp 3.
Điểm đáng chú ý là lí do đằng sau chính sách không đơn thuần là chống gian lận học tập. Giáo viên và phụ huynh lo rằng việc sử dụng AI quá sớm có thể ảnh hưởng đến sự phát triển nhận thức của trẻ, đặc biệt khi học sinh bắt đầu giao cho phần mềm những công việc vốn phải tự mình suy luận.
Đây chính là hiện tượng được gọi là “cognitive surrender”, có thể hiểu là “đầu hàng về mặt nhận thức”: Thay vì tự vật lộn với một bài toán, tìm cách diễn đạt một ý tưởng hoặc kiểm tra một lập luận, học sinh chỉ cần đưa yêu cầu cho AI và nhận lại câu trả lời. Vấn đề nằm ở chỗ quá trình học không chỉ tạo ra một đáp án. Chính quá trình tìm kiếm đáp án mới là thứ rèn luyện bộ não.
Một học sinh tự viết một bài văn phải học cách tổ chức suy nghĩ, lựa chọn từ ngữ, phát triển luận điểm và nhận ra những điểm chưa hợp lí. Nếu AI thực hiện phần lớn công việc ấy, sản phẩm cuối cùng có thể tốt hơn, nhưng năng lực tạo ra sản phẩm của học sinh chưa chắc được cải thiện.
Điều này giải thích vì sao New York lựa chọn một ranh giới tương đối rõ là trẻ nhỏ được bảo vệ khỏi sự phụ thuộc vào AI, còn học sinh lớn hơn mới bắt đầu tiếp cận công nghệ này trong phạm vi kiểm soát. Thành phố thậm chí cấm cả các chatbot AI đóng vai trò “bạn đồng hành” nhằm hỗ trợ tâm lí. Trong khi đó, giáo viên vẫn có thể dùng AI để chuẩn bị bài hoặc viết thông báo, nhưng không được giao cho AI chấm bài.
Đây là một sự phân biệt quan trọng: AI có thể là công cụ hỗ trợ người dạy, nhưng không nhất thiết nên trở thành công cụ thay thế quá trình suy nghĩ của người học.
Los Angeles cấm sử dụng AI nhưng không muốn học sinh “mù” AI
Los Angeles Unified School District (LAUSD) thậm chí áp dụng một biện pháp rộng hơn. Học sinh hiện bị chặn truy cập AI tạo sinh trên các thiết bị do trường cấp, áp dụng ở tất cả các cấp lớp. Chính sách này đánh dấu sự thay đổi so với quy định trước đó, vốn cho phép học sinh từ 13 tuổi sử dụng một số công cụ AI được phê duyệt sau khi hoàn thành chương trình về công dân số.
Tuy nhiên, LAUSD đang đứng trước một nghịch lí là làm thế nào dạy trẻ sử dụng AI nếu chúng không được phép sử dụng AI? Những người ủng hộ lệnh hạn chế cho rằng trẻ vẫn có thể học cách hiểu và đánh giá AI mà không cần trực tiếp sử dụng công cụ. Họ muốn nhà trường trước hết dạy học sinh AI được xây dựng như thế nào, dữ liệu huấn luyện là gì, vì sao AI có thể tạo ra thông tin sai và những lợi ích kinh tế, xã hội hay môi trường nào đứng sau công nghệ này.
Nhưng các chuyên gia giáo dục cảnh báo rằng cấm hoàn toàn cũng có thể tạo ra vấn đề mới. Stephen Aguilar, chuyên gia về công nghệ giáo dục tại University of Southern California, cho rằng chính sách hạn chế có thể phù hợp trong một số hoàn cảnh, nhưng hạn chế quá rộng sẽ khiến một bộ phận học sinh mất cơ hội học cách đánh giá AI trong môi trường an toàn, có giáo viên hướng dẫn. Đặc biệt, những học sinh có máy tính hoặc điện thoại riêng ở nhà vẫn có thể tiếp tục sử dụng AI, trong khi những em phụ thuộc vào thiết bị của trường lại không có cơ hội tương tự.
Như vậy, một chính sách tưởng như nhằm bảo vệ trẻ em lại có nguy cơ tạo ra khoảng cách AI giữa các nhóm học sinh. Một em có điều kiện có thể ở nhà dùng ChatGPT, Gemini hay các công cụ khác để thử nghiệm, sai rồi tự điều chỉnh. Một em khác chỉ được tiếp xúc với AI qua lí thuyết trong lớp. Khi cả hai bước vào đại học hoặc thị trường lao động, khoảng cách ấy có thể trở thành khoảng cách về kĩ năng.
Đó là lí do Aguilar nhấn mạnh rằng trường học nên là nơi học sinh được “thử và thất bại” với công nghệ dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
Cấm AI có thể chỉ là bước lùi tạm thời để tìm cách dùng đúng
Thực tế, New York đã từng đi qua một vòng thử nghiệm tương tự. Năm 2023, hệ thống trường công thành phố cấm học sinh sử dụng ChatGPT, nhưng lệnh cấm được đảo ngược chưa đầy một năm sau. Đến năm 2026, một khung chính sách mới cho phép AI được dùng trong nghiên cứu, khám phá và các dự án sáng tạo. Tuy nhiên, chính sách này lại bị nhiều phụ huynh và giáo viên phản đối vì cho rằng quá dễ dãi.
Điều đó cho thấy các trường học Mỹ vẫn đang thử nghiệm chính sách trong khi bản thân công nghệ thay đổi quá nhanh. LAUSD cũng đang ở trạng thái tương tự. Giáo viên vẫn được đào tạo để sử dụng AI cho lập kế hoạch giảng dạy, xây dựng học liệu và điều chỉnh bài học theo từng học sinh. Việc đào tạo nhấn mạnh trách nhiệm của giáo viên, bảo vệ dữ liệu học sinh và kiểm tra nội dung do AI tạo ra.
Nhưng câu hỏi quan trọng vẫn chưa có câu trả lời. Đó là trong thời gian học sinh bị hạn chế tiếp cận AI, nhà trường sẽ dạy AI literacy (năng lực hiểu và đánh giá AI) như thế nào? Chính LAUSD cũng chưa đưa ra một chương trình cụ thể cho vấn đề này.
Vì vậy, có thể hiểu lệnh cấm của New York và Los Angeles không nhất thiết là tuyên bố rằng AI có hại và không nên xuất hiện trong giáo dục. Nó giống một chiếc phanh khẩn cấp hơn là khi công nghệ phát triển nhanh hơn khả năng xây dựng quy tắc, nhà trường tạm thời giảm tốc để xác định đâu là giới hạn an toàn. Bài toán khó nhất cuối cùng không phải “AI hay không AI”, mà là AI được sử dụng để làm gì và ai là người đang tư duy.
Một học sinh dùng AI để tìm thêm góc nhìn, kiểm tra lập luận hoặc giải thích một khái niệm khó có thể đang học tốt hơn. Nhưng một học sinh giao cho AI viết toàn bộ bài luận, giải bài tập và suy nghĩ thay mình có thể đang tạo ra một sản phẩm tốt trong khi năng lực của chính mình lại không phát triển.
Như Aguilar nhận xét, tác động của AI phụ thuộc rất lớn vào từng học sinh, lớp học và công cụ cụ thể. Chẳng hạn, cùng một công nghệ có thể khiến người này né tránh tư duy, nhưng lại giúp người khác hiểu sâu hơn.
Vì thế, quyết định của New York và Los Angeles có thể được nhìn nhận như một sự thừa nhận rằng trẻ em cần được bảo vệ trước khi được trao quyền sử dụng một công nghệ quá mạnh. Nhưng nếu “bảo vệ” biến thành cấm đoán kéo dài, trường học có thể lại thất bại ở nhiệm vụ khác: Chuẩn bị cho học sinh bước vào một xã hội nơi AI gần như chắc chắn sẽ hiện diện.
Thách thức của giáo dục trong thời đại AI vì vậy không phải là giữ trẻ em tránh xa công nghệ mãi mãi. Đó là giúp các em đủ khả năng để sử dụng công nghệ mà không đánh mất khả năng tư duy.